|

وضع قوانین حمایتی از مادران متضمن افزایش سطح باروری

دکتر محمدجلال عباسی‌شوازی. استاد دانشگاه

از آنجایی که‌ فرزندآوری‌ از وظایف و نیز از عوامل‌ مهم‌ ایجاد آرامش‌ روانی‌، نشاط‌‌افزایی در خانواده‌ و عامل‌ استحکام‌ آن است‌، بررسی شرایط باروری و فرزندآوری یکی از دغدغه‌های سیاست‌گذاران اجتماعی کشور محسوب می‌شود. به نظر می‌رسد تمایل‌ به‌ فرزندآوری‌ در زوج‌‌های‌ جوان‌ کمتر از گذشته‌ است‌. با افزایش فاصله‌ میان‌ ازدواج‌ و اولین‌ بارداری‌ و نیز تغییرات سبک زندگی در ابعاد مختلف، خانواده‌ها به‌ طور متوسط از داشتن دو تا سه فرزند استقبال می‌کنند. آیا این مسئله می‌تواند موجبات نگرانی را برای آینده کشور فراهم آورد؟ تمایل‌نداشتن خانواده‌ها براي تعدد فرزند بیانگر چه تغییراتی در جامعه می‌تواند باشد؟ برای تبیین مسئله فرزندآوری و تحلیل الگوی باروری در جامعه امروز، اول باید به جوانان و زوج‌های جوان به‌عنوان سرمایه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و جمعیتی نگریست که می‌توانند در زمینه‌های مختلف به کشور خدمت و زمینه‌های رشد و بالندگی کشور را فراهم کنند. نگاه به جوانان و زوجین جوان به‌عنوان دریچه باروری و فرزندآوری، تقلیل پتانسیل‌های مختلفی است که جوانان دارند. دوم، درباره باروری و فرزندآوری نباید فرض کرد که جوانان فرزند نمی‌خواهند و سپس به ‌دنبال آن بود که چگونه آنان را به فرزندآوری تشویق کنیم. نتایج تحقیقات نشان داده است که جوانان و زوجین و زنان به‌طور متوسط بیش از دو فرزند را تعداد ایده‌آل فرزند خود می‌دانند. بنابراین، بهتر است بررسی کرد که تعداد فرزند ایده‌آل آنان چند است و سپس دلایل تفاوت تعداد فرزندان ایده‌آل و واقعی آنان را جست‌وجو کرد. سوم، با روشن‌شدن دلایل تحقق‌نيافتن تعداد فرزندان ایده‌آل، باید سعی کرد حمایت‌هایی برای تحقق فرزندآوری ایده‌آل جوانان را فراهم کرد.
تأثیر مشکلات اقتصادی را نمی‌توان در فرزندآوری نادیده شمرد. فرزندآوری برای جوانان با هزینه‌های مستقیم و هزینه‌های غیرمستقیم همراه است. هزینه‌هایی از جمله خوراک و پوشاک، تحصیلات و بهداشت، اوقات فراغت و ... بخشی از هزینه‌های فرزندآوری هستند و هزینه‌های فرصت ازدست‌رفته برای والدین نیز از هزینه‌های غیرمستقیم فرزندآوری است. علاوه‌برآن، هزینه‌های روحی و روانی و جسمانی والدین برای فرزندآوری را باید افزود. توجه والدین به آسیب‌های اجتماعی و تلاش برای پرهیز از این آسیب‌ها از طریق تأخیر در ازدواج و کاهش فرزندآوری از مکانیسم‌های رفتاری زنان در دوران جدید است. در کنار این عوامل، باید آمال و آرزوها و برنامه‌های خودشکوفایی را که زنان برای خود دارند، نیز افزود. درمقابل، ارزش‌هايی مثبت فرزندآوری در بین زوجین وجود دارد. توجه به فرزند به‌مثابه استحکام خانواده، ارزش والدین‌شدن، بقای نسل، لذت‌های ناشی از موفقیت فرزندان و نیز تکمیل جنس فرزند از جمله پاداش‌هایی است که زوجین با فرزندآوری به دست می‌آورند.
بنابراین، به پديده فرزندآوری نمی‌توان تک‌عاملی نگریست و باید به همه ابعاد آن توجه کرد. چنانچه تعادلی بین ارزش‌های مثبت و منفی فرزندآوری وجود داشته باشد، تحقق ایده‌آل‌های باروری امکان‌پذیر است. نهایتا اینکه، هزینه‌های فرزندآوری در طول زندگی یکسان نیست.
در ابتدای زندگی که توانایی زوجین جوان برای تأمین هزینه‌های زندگی اندک است، نیاز بیشتری به حمایت برای تشکیل خانواده و تسهیل فرزندآوری دارند. مدرنیته منجر به تغییر سبک زندگی افراد در جامعه شده است. حضور زن در بازار کار و اجتماع منجر به بروز تغییراتی در نقش‌های سنتی زن شد. در گذشته رابطه‌ای منفی بین شغل و باروری وجود داشت. در کشورهايی که اشتغال زنان بالاتر بود، سطح باروری پایین‌تر بود. تحقیقات دهه‌های اخیر نشان داده است در کشورهایی که اشتغال زنان بالاست، باروری بالاتری داشته‌اند. بنابراین، اشتغال زنان تنها عامل کاهش یا افزایش باروری نیست. اشتغال زنان همراه با تغییرات قوانین و فضای کار، انعطاف‌پذیری شرایط کاری، اعمال سیاست‌های دوستدار خانواده، ارائه خدمات مراقبت از کودک و سایر تسهیلات برای ترکیب فرزندآوری و خانه‌داری، می‌تواند فرزندآوری را تسهیل کند.
* استاد دانشگاه تهران در گروه علوم انسانی و پژوهشگر برتر سال 1395

از آنجایی که‌ فرزندآوری‌ از وظایف و نیز از عوامل‌ مهم‌ ایجاد آرامش‌ روانی‌، نشاط‌‌افزایی در خانواده‌ و عامل‌ استحکام‌ آن است‌، بررسی شرایط باروری و فرزندآوری یکی از دغدغه‌های سیاست‌گذاران اجتماعی کشور محسوب می‌شود. به نظر می‌رسد تمایل‌ به‌ فرزندآوری‌ در زوج‌‌های‌ جوان‌ کمتر از گذشته‌ است‌. با افزایش فاصله‌ میان‌ ازدواج‌ و اولین‌ بارداری‌ و نیز تغییرات سبک زندگی در ابعاد مختلف، خانواده‌ها به‌ طور متوسط از داشتن دو تا سه فرزند استقبال می‌کنند. آیا این مسئله می‌تواند موجبات نگرانی را برای آینده کشور فراهم آورد؟ تمایل‌نداشتن خانواده‌ها براي تعدد فرزند بیانگر چه تغییراتی در جامعه می‌تواند باشد؟ برای تبیین مسئله فرزندآوری و تحلیل الگوی باروری در جامعه امروز، اول باید به جوانان و زوج‌های جوان به‌عنوان سرمایه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و جمعیتی نگریست که می‌توانند در زمینه‌های مختلف به کشور خدمت و زمینه‌های رشد و بالندگی کشور را فراهم کنند. نگاه به جوانان و زوجین جوان به‌عنوان دریچه باروری و فرزندآوری، تقلیل پتانسیل‌های مختلفی است که جوانان دارند. دوم، درباره باروری و فرزندآوری نباید فرض کرد که جوانان فرزند نمی‌خواهند و سپس به ‌دنبال آن بود که چگونه آنان را به فرزندآوری تشویق کنیم. نتایج تحقیقات نشان داده است که جوانان و زوجین و زنان به‌طور متوسط بیش از دو فرزند را تعداد ایده‌آل فرزند خود می‌دانند. بنابراین، بهتر است بررسی کرد که تعداد فرزند ایده‌آل آنان چند است و سپس دلایل تفاوت تعداد فرزندان ایده‌آل و واقعی آنان را جست‌وجو کرد. سوم، با روشن‌شدن دلایل تحقق‌نيافتن تعداد فرزندان ایده‌آل، باید سعی کرد حمایت‌هایی برای تحقق فرزندآوری ایده‌آل جوانان را فراهم کرد.
تأثیر مشکلات اقتصادی را نمی‌توان در فرزندآوری نادیده شمرد. فرزندآوری برای جوانان با هزینه‌های مستقیم و هزینه‌های غیرمستقیم همراه است. هزینه‌هایی از جمله خوراک و پوشاک، تحصیلات و بهداشت، اوقات فراغت و ... بخشی از هزینه‌های فرزندآوری هستند و هزینه‌های فرصت ازدست‌رفته برای والدین نیز از هزینه‌های غیرمستقیم فرزندآوری است. علاوه‌برآن، هزینه‌های روحی و روانی و جسمانی والدین برای فرزندآوری را باید افزود. توجه والدین به آسیب‌های اجتماعی و تلاش برای پرهیز از این آسیب‌ها از طریق تأخیر در ازدواج و کاهش فرزندآوری از مکانیسم‌های رفتاری زنان در دوران جدید است. در کنار این عوامل، باید آمال و آرزوها و برنامه‌های خودشکوفایی را که زنان برای خود دارند، نیز افزود. درمقابل، ارزش‌هايی مثبت فرزندآوری در بین زوجین وجود دارد. توجه به فرزند به‌مثابه استحکام خانواده، ارزش والدین‌شدن، بقای نسل، لذت‌های ناشی از موفقیت فرزندان و نیز تکمیل جنس فرزند از جمله پاداش‌هایی است که زوجین با فرزندآوری به دست می‌آورند.
بنابراین، به پديده فرزندآوری نمی‌توان تک‌عاملی نگریست و باید به همه ابعاد آن توجه کرد. چنانچه تعادلی بین ارزش‌های مثبت و منفی فرزندآوری وجود داشته باشد، تحقق ایده‌آل‌های باروری امکان‌پذیر است. نهایتا اینکه، هزینه‌های فرزندآوری در طول زندگی یکسان نیست.
در ابتدای زندگی که توانایی زوجین جوان برای تأمین هزینه‌های زندگی اندک است، نیاز بیشتری به حمایت برای تشکیل خانواده و تسهیل فرزندآوری دارند. مدرنیته منجر به تغییر سبک زندگی افراد در جامعه شده است. حضور زن در بازار کار و اجتماع منجر به بروز تغییراتی در نقش‌های سنتی زن شد. در گذشته رابطه‌ای منفی بین شغل و باروری وجود داشت. در کشورهايی که اشتغال زنان بالاتر بود، سطح باروری پایین‌تر بود. تحقیقات دهه‌های اخیر نشان داده است در کشورهایی که اشتغال زنان بالاست، باروری بالاتری داشته‌اند. بنابراین، اشتغال زنان تنها عامل کاهش یا افزایش باروری نیست. اشتغال زنان همراه با تغییرات قوانین و فضای کار، انعطاف‌پذیری شرایط کاری، اعمال سیاست‌های دوستدار خانواده، ارائه خدمات مراقبت از کودک و سایر تسهیلات برای ترکیب فرزندآوری و خانه‌داری، می‌تواند فرزندآوری را تسهیل کند.
* استاد دانشگاه تهران در گروه علوم انسانی و پژوهشگر برتر سال 1395

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.