نسل زد صربستان اروپا را تکان می‌دهد؟

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

حتی اگر تاریخ در صربستان عینا تکرار نشود، نشانه‌هایی از تکرار الگوهای گذشته به چشم می‌خورد. کمی بیش از ۲۵ سال پیش، شهروندان صربستان در شمار گسترده‌ای پای صندوق‌های رأی رفتند تا شکستی تاریخی را به اسلوبودان میلوشویچ، مرد قدرتمند وقت بلگراد، تحمیل کنند؛ کسی که برای انتخاب مجدد به ریاست‌جمهوری رقابت می‌کرد. میلوشویچ با وجود تسلط گسترده بر رسانه‌ها، دستگاه قضائی و نیروهای امنیتی، شکست خورد. وقتی حاضر نشد به‌راحتی از قدرت کناره‌گیری کند، صدها هزار صرب به خیابان‌ها آمدند و سرانجام او را وادار به ترک قدرت کردند. گاردین در گزارشی نوشته: روز یکشنبه آینده، نسل تازه‌ای از شهروندان صربستان ممکن است نقشی تعیین‌کننده در انتخاباتی به همان اندازه سرنوشت‌ساز ایفا کند؛ انتخاباتی که این بار برای تعیین نمایندگان پارلمان ملی برگزار می‌شود. الکساندر ووچیچ، مرد قدرتمند کنونی صربستان، به‌تازگی از مقام ریاست‌جمهوری استعفا داده است تا در انتخابات شرکت کند و با انتقال مرکز قدرت از نهاد ریاست‌جمهوری به دفتر نخست‌وزیری، موقعیت خود را در ساختار سیاسی کشور تغییر دهد.

با این حال، ووچیچ که طی ۱۴ سال گذشته تقریبا کنترل کامل صربستان را در اختیار داشته، برای نخستین بار از زمان به‌قدرت‌رسیدنش، در موضع ضعف قرار گرفته است؛ وضعیتی که یادآور شرایط میلوشویچ در سال ۲۰۰۰ است. ووچیچ‌ مانند دوست نزدیکش ویکتور اوربان که اوایل امسال در انتخابات شکستی قاطع را تجربه کرد، اکنون به هر اقدامی متوسل شده تا مانع پیروزی ائتلاف انتخاباتی مخالفان، موسوم به فهرست دانشجویان، شود. با این حال، برخلاف حزب فیدس اوربان، بعید است حزب ترقی‌خواه صربستان به رهبری ووچیچ در انتخابات یکشنبه شکستی تحقیرآمیز را تجربه کند. نظرسنجی‌ها نتایج بسیار متفاوتی را نشان می‌دهند. برخی از آنها از پیشتازی نزدیک به ۱۰ واحد درصدی فهرست دانشجویان حکایت دارند، در حالی که برخی دیگر رقابت را تقریبا برابر ارزیابی می‌کنند. نظرسنجی‌ها همچنین نشان می‌دهند هرچه میزان مشارکت مردم بیشتر باشد، شانس پیروزی مخالفان افزایش پیدا می‌کند. در عین حال، برخی نگران‌اند تحولات پس از انتخابات حتی به خشونت کشیده شود.

ووچیچ برای مهندسی نتیجه انتخابات چه می‌کند؟

ووچیچ تمام توان خود را به کار گرفته است تا نتیجه انتخابات را به سود خود تغییر دهد. او با حمایت از تغییر مالکیت یکی از مهم‌ترین گروه‌های خبری مستقل صربستان، یعنی یونایتدمدیا، کنترل خود بر رسانه‌ها را افزایش داده است. این گروه تا همین اواخر یکی از مهم‌ترین مراکز رسانه‌ای مستقل کشور به شمار می‌رفت. آخر هفته گذشته، ۱۰ روزنامه‌نگار سرشناس از مهم‌ترین رسانه این مجموعه، شبکه تلویزیونی ان‌وان، در اعتراض به انتصاب مدیران ارشد تحریریه که تصور می‌شود به نفع ووچیچ و حزب ترقی‌خواه صربستان عمل کنند، استعفا دادند. شبکه «ان‌وان» در گزارش درباره افزایش سریع حمایت عمومی از جنبش اعتراضی دانشجویان نقشی کلیدی داشته است؛ جنبشی که از نوامبر ۲۰۲۴ و به‌صورت خودجوش شکل گرفت. دانشجویان نخستین بار زمانی به خیابان‌ها آمدند که سایبان ورودی ایستگاه اصلی راه‌آهن شهر نووی ساد در شمال صربستان فروریخت و ۱۶ نفر جان باختند. این حادثه فقط چند ماه پس از آن رخ داد که یک کنسرسیوم چینی بازسازی ایستگاه را به پایان رسانده بود؛ پروژه‌ای که منتقدان آن را نتیجه معامله‌ای آلوده به فساد می‌دانند.

از اعتراض به فساد تا شکل‌گیری یک نیروی سیاسی تازه

ووچیچ در ابتدا امیدوار بود با گذشت زمان، اعتراضات فروکش و معترضان به‌تدریج خیابان‌ها را ترک کنند. اما با وجود تلاش‌های مختلف برای وادارکردن دانشجویان به عقب‌نشینی، اعتراضات در سراسر سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ گسترش یافت. در مارس ۲۰۲۵، هم‌زمان با برگزاری ۱۵ دقیقه سکوت به یاد قربانیان فاجعه نووی ساد، معترضان مدعی شدند پلیس از یک سلاح صوتی ساخت آمریکا، موسوم به ال‌آر‌ای‌دی ۴۵۰ ایکس‌ال استفاده کرده است. به گفته آنها، این اقدام باعث شد جمعیت با وحشت پراکنده شود. دولت استفاده از این سلاح را تکذیب کرد. وزارت کشور صربستان نیز بعدتر علیه یک تحلیلگر نظامی که گفته بود احتمالا از سلاح صوتی استفاده شده است، شکایت کیفری مطرح کرد. اعتراضات طی دو سال گذشته نشانه‌ای از فروکش‌کردن بروز نداده‌اند. چالش اصلی دانشجویان این بود که چگونه انرژی قابل ‌توجه ایجادشده در جریان اعتراضات را به نیرویی سیاسی، منسجم و سازمان‌یافته تبدیل کنند که توانایی رقابت با ووچیچ را داشته باشد. احزاب قدیمی مخالف دولت گرفتار اختلافات داخلی بودند و از رهبری پویا و اثرگذار نیز برخوردار نبودند. اما دانشجویان در تابستان امسال اعلام کردند نامزدهای خود را برای حضور در انتخابات و فعالیت در قالب تشکیلاتی تازه با عنوان فهرست دانشجویان انتخاب کرده‌اند. در میان این نامزدها، چهره‌هایی از دانشگاهیان، مهندسان، کارگران، فعالان فرهنگی و خود دانشجویان حضور دارند. شعار ساده و صریح آنها این است: صربستان یا مافیا.

تلاش ووچیچ برای بسیج ملی‌گرایان و جلب حمایت روسیه

ووچیچ در واکنش به این چالش، طی ماه‌های اخیر لحن ملی‌گرایانه خود را تندتر کرده است تا حمایت جریان راست افراطی را بسیج کند. او از حمایت همسایه صربستان، میلوراد دودیک نیز استقبال کرده است؛ کسی که عملا رهبری جمهوری صرب بوسنی، یکی از دو واحد تشکیل‌دهنده بوسنی و هرزگوین را در اختیار دارد. دودیک مدت‌هاست به ‌عنوان مهم‌ترین متحد ولادیمیر پوتین در منطقه بالکان شناخته می‌شود. او در دوره اخیر همچنین به دونالد ترامپ نزدیک شده است؛ رئیس‌جمهوری آمریکا که نزدیکانش با کمک دودیک در حال سرمایه‌گذاری در یک خط لوله انتقال گاز هستند. ووچیچ نیز برای جلب حمایت مسکو تلاش کرده است. روابط شخصی او با پوتین در گذشته با تنش‌هایی همراه بوده است. رهبر صربستان در عین حال مقدار قابل ‌توجهی مهمات در اختیار اوکراین قرار داده و کوشیده است سیاست پیچیده خود را برای حفظ روابط دوستانه با غرب و روسیه به‌طور هم‌زمان پیش ببرد. اما اکنون که ووچیچ برای حفظ قدرت دست به هر اقدامی می‌زند، دیگر مانند گذشته در پنهان‌کردن رویکردهایش محتاط نیست. نشانه دیگری از جدی‌بودن نگرانی او درباره چالش دانشجویان، تصمیمش برای فراهم‌کردن زمینه برگزاری مراسم تشییع جنازه‌ای دولتی و پرزرق‌وبرق با حال‌وهوای ملی‌گرایانه برای راتکو ملادیچ بود؛ جنایتکار جنگی محکوم‌شده‌ای که به «قصاب بوسنی» شهرت دارد. به نظر می‌رسد هدف از این اقدام، تقویت حمایت ملی‌گرایان از دولت بوده است.

شکست احتمالی ووچیچ چگونه معادلات اروپا را تغییر می‌دهد؟

اگر فهرست دانشجویان، با وجود تمام این موانع، در انتخابات پیروز شود، موج شوک ناشی از آن در سراسر اروپا به همان اندازه احساس خواهد شد که شکست اوربان در انتخابات امسال تأثیرگذار بود. مهم‌تر از همه، چنین نتیجه‌ای می‌تواند راه را برای تسریع روند پیوستن صربستان به اتحادیه اروپا هموار کند؛ تحولی که نه‌تنها در بروکسل، بلکه در لندن نیز از آن استقبال خواهد شد. دولت‌های پیاپی بریتانیا نگران بوده‌اند منطقه بالکان به نقطه‌ضعف دفاعی اروپا تبدیل شود؛ منطقه‌ای که روسیه می‌تواند در آن فشار قابل‌ توجهی وارد کند. از زمان خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، نفوذ سیاسی لندن در این منطقه محدود شده است، اما این کشور همچنان برای تقویت همکاری‌های امنیتی در سراسر بالکان، در چارچوب ناتو و اتحادیه اروپا، فعالیت می‌کند. فعالان دانشجویی و حامیان آنها از آنچه بی‌تفاوتی اتحادیه اروپا نسبت به مبارزه سیاسی‌شان می‌دانند، ناامید شده‌اند. در سطح بین‌المللی هم این تصور رواج داشته است که دموکراسی در صربستان دیگر شانسی برای احیا ندارد. دانشجویان صربستان روز یکشنبه می‌خواهند ثابت کنند این برداشت اشتباه است.