|

نگاهی به نمایشگاه بی‌سروصدای احمد عالی در گالری «امکان»

بدرقه عالی

سعید برآبادی

در پاگرد گالری امکان، یک لحظه توقف و پرسش این سؤال درونی از خود است که «نکند این نمایشگاه احمد عالی، مخاطب را ناامید کند؟ مگر نیستند هنرمندانی که با پاگذاشتن به کهولت سن، رو به تکرار خود می‌آورند؟ و اگر این‌طور باشد، نکند احمد عالی را هم باید از فهرست بی‌نظیرهای عکاسی ایران جدا کرد و به ویترین آثار موزه‌ای و باستانی انتقال داد که پر از چهره‌هایی است که همگی در لحظه‌هایی درخشیده‌اند و حالا آفتابِ اندیشه و خلاقیت‌شان رو به غروب است اما آن را نمی‌پذیرند». این جمله درونی کشدار، فقط پرسش آنهایی که به طور جدی هنر عکاسی امروز ایران را پیگیری می‌کنند، نیست. دوستان و آشنایان غیرهنرمندِ احمد عالی و آنهایی که نزدیک به نیم قرن پیگیر این عکاس- نقاش بوده‌اند، نیز در این چند روز به «امکان» آمده‌اند تا خارخار ذهنی‌شان را برای چنین سؤالاتی، آرام کنند. اما «مهرداد نجم‌آبادی» که برای ورودی این نمایشگاه، چیزی نوشته، کارِ دیدن عکس‌ها را دشوارتر می‌کند. او این عکس‌ها را با معنای دوگانه‌ای «خودنگاره» نامیده است. مخاطب تصور می‌کند قرار است یک‌جور سلفی از مرد 81 ساله عکاسی ایران ببیند و همین طنزآمیز است. تصور اینکه احمد عالی با آن سبیل‌های پرپشت و نگاه همیشه اخم‌آلود و خسته، از خود سلفی گرفته باشد آن شک و نگرانی پاگردِ گالری را هم بیشتروبیشتر می‌کند تا آنکه مخاطب از آستانه نمایشگاه، پا به درون می‌گذارد و احمد عالی، او را دربر می‌گیرد نه‌فقط با عکس‌هایش، بلکه با خودِ نگاره‌اش که در عکس‌ها دیده می‌شوند. عکس‌ها به‌غایت ساده‌اند؛ درست شبیه همه عکس‌هایی که از او در طول این سال‌ها دیده‌ایم؛ محفظه‌ای خاکستری‌رنگ که انبوهی از کارتن‌های به‌هم‌ریخته را در خود جا داده و جابه‌جا، پرتره‌ای از احمد عالی هم به چشم می‌خورد؛ احمد عالی به مثابه تصویر خودش، احمد عالی به مثابه تک‌کتابی که از او منتشر شده، احمد عالی به مثابه کارتن‌های خالی، احمد عالی همیشه‌مسافر، مردی که به عکاسِ همیشه در آتلیه معروف است اما گویی با هر عکس، خودش را از آتلیه به بیرون پرتاب کرده. او احمد عالی است؛ عالی به همین معنا که در نمایشگاه «خودنگاره‌های احمد عالی با جی 11» می‌بینیم و باز هم در این سن‌وسال می‌تواند بی‌سرخوردگی، شگفت‌زده‌مان کند. اولین‌باری که نامش را شنیدم، تعریف و تعریضی بود که احمدرضا دالوند بر هنر او کرد. گفت در ایران چهره‌های درخشانِ بی‌ادعا کم داریم و در این فهرست، جای عالی، ممتاز است؛ ممتاز به دلیل جهان «هایپورئالیسم»‌اش. ممتاز به خاطر ترکیبی که از هوش و جسارت و دقت و نکته‌بینی دارد و آنکه آمده به این نمایشگاه، حالا می‌تواند به این صفات چند وصف دیگر را هم اضافه کند. احمد عالی سنت کنایه را به هنر معاصر ایران بازگردانده است؛ آن کاری که حافظِ شاعر با خودش در شعر می‌کند را احمد عالی به عکس بدل کرده، قرار است در این نمایشگاه، «جابه‌جایی» او را ببینیم؛ جابه‌جایی او از خانه‌ای که سال‌ها در آن زیسته یا جابه‌جایی بزرگ‌تر و طولانی‌تری؟ هایپورئالیسم حاضر در عکس‌ها و نقاشی‌های احمد عالی به ما این اجازه را می‌دهد که به دنیایش وارد شویم. پس قرار است به یک اسباب‌کشی برویم؛ اسباب‌کشی چیدمان‌شده بر بستری خاکستری‌رنگ با انبوهی از کارتن‌ها که به‌دقت رتوش شده‌اند و فقط چند کلمه از نوشته‌های روی هر کارتن باقی مانده تا با ذهن ما بازی کند: «یک جایزه، دو جایزه، آرام حمل شود و...» براساس همین سادگی در انتقال واقعیت ساخته شده است که می‌توان گفت این نمایشگاه در کارنامه احمد عالی جایگاه ویژه‌ای دارد. هنرمندی که تا دیروز درک اثرش از سوی مخاطب، چندان برایش مهم نبود، حالا آمده تا درِگوشی چیزهایی را به او بگوید. عالی، این‌بار مخاطب خودش را صمیمی‌تر دانسته و دارد به او می‌گوید این جابه‌جایی، یک اسباب‌کشی ساده و معمولی نیست. او دارد با مخاطبش از یک راز مگو حرف می‌زند، از «مرگ آگاهی» احمد عالی. می‌گویند یکی از ویژگی‌های هنرمندان بزرگ سراسر گیتی، علم و آگاهی آنها به مسئله مرگ است و این قضیه - اگر راست باشد- در نمایشگاه اخیر احمد عالی، مفهومی مرکزی دارد. در انتهای دالان گالری، یک تابلو نقاشی در میان عکس‌ها، انتظار ما را می‌کشد. روی بوم، یک صندلی سیاه‌رنگ به چشم می‌خورد، احمد عالی در کنار این صندلی با خط ریز نام بسیاری از چهره‌های تأثیرگذار هنر ایران و جهان را نوشته؛ از قندریز تا سیحون، از محصص تا پیلارام. گویی در انتهای جهانِ احمد عالی یک صندلی سیاه انتظار او را می‌کشد و دوستانی که منتظرند تا عالی به آنها ملحق شود. به‌دلیل‌همین است که این سفر، این جابه‌جایی منعکس‌شده در این عکس‌ها، به‌نوعی بار نوستالژیک هم دارد اگرچه کنایه‌ای بسی تلخ به مرگ و اسباب‌کشی ابدی نیز هست. دراین‌میان، عالی دوست دارد مقصد این سفر، به دنیای گذشته باشد، به سفر بندر عباس‌اش، به سفرهای فراوانی که داشته، به دنیای خاطرات و چه عالی که عکس هم دقیقا همین فرایند را انجام می‌دهد، متوقف‌کردن لحظه‌ها و ثبت‌شان برای آنکه هر بار دلتنگ آن لحظه بودیم، بتوانیم در آن بپَریم! مخاطبی که بازدید عکس‌ها را به پایان رسانده و از گالری در حال خروج است، در حیاط گالری، احمد عالی را می‌بیند که به بدرقه‌اش آمده و دست تکان می‌دهد. او در این نمایشگاه شاهد آن بوده که احمد عالی در مقام حافظِ عکاسی ما، جهان را به بدرقه‌ای مداوم بدل کرده و درست همان‌طور که دارد از خانه‌اش خداحافظی می‌کند، در جست‌وجوی خانه‌ای جدید است، درست همان‌طور که دارد از مرگ می‌گوید، زندگی‌جو است و درست همان‌طور که دارد مخاطب را به نمایشگاه عکس‌هایش دعوت می‌کند، او را بدرقه می‌کند. بدرقه بزرگ‌تر اما از آن خود عکاس است؛ او دارد با همین چند عکس ساده از ترکیب کارتن‌ها و پرتره‌های خودش، با خودش خداحافظی می‌کند، شاید به امید سلامی دوباره و شاید هم به امید دیدار آن صندلی سیاه و دوستان رفته‌اش.

در پاگرد گالری امکان، یک لحظه توقف و پرسش این سؤال درونی از خود است که «نکند این نمایشگاه احمد عالی، مخاطب را ناامید کند؟ مگر نیستند هنرمندانی که با پاگذاشتن به کهولت سن، رو به تکرار خود می‌آورند؟ و اگر این‌طور باشد، نکند احمد عالی را هم باید از فهرست بی‌نظیرهای عکاسی ایران جدا کرد و به ویترین آثار موزه‌ای و باستانی انتقال داد که پر از چهره‌هایی است که همگی در لحظه‌هایی درخشیده‌اند و حالا آفتابِ اندیشه و خلاقیت‌شان رو به غروب است اما آن را نمی‌پذیرند». این جمله درونی کشدار، فقط پرسش آنهایی که به طور جدی هنر عکاسی امروز ایران را پیگیری می‌کنند، نیست. دوستان و آشنایان غیرهنرمندِ احمد عالی و آنهایی که نزدیک به نیم قرن پیگیر این عکاس- نقاش بوده‌اند، نیز در این چند روز به «امکان» آمده‌اند تا خارخار ذهنی‌شان را برای چنین سؤالاتی، آرام کنند. اما «مهرداد نجم‌آبادی» که برای ورودی این نمایشگاه، چیزی نوشته، کارِ دیدن عکس‌ها را دشوارتر می‌کند. او این عکس‌ها را با معنای دوگانه‌ای «خودنگاره» نامیده است. مخاطب تصور می‌کند قرار است یک‌جور سلفی از مرد 81 ساله عکاسی ایران ببیند و همین طنزآمیز است. تصور اینکه احمد عالی با آن سبیل‌های پرپشت و نگاه همیشه اخم‌آلود و خسته، از خود سلفی گرفته باشد آن شک و نگرانی پاگردِ گالری را هم بیشتروبیشتر می‌کند تا آنکه مخاطب از آستانه نمایشگاه، پا به درون می‌گذارد و احمد عالی، او را دربر می‌گیرد نه‌فقط با عکس‌هایش، بلکه با خودِ نگاره‌اش که در عکس‌ها دیده می‌شوند. عکس‌ها به‌غایت ساده‌اند؛ درست شبیه همه عکس‌هایی که از او در طول این سال‌ها دیده‌ایم؛ محفظه‌ای خاکستری‌رنگ که انبوهی از کارتن‌های به‌هم‌ریخته را در خود جا داده و جابه‌جا، پرتره‌ای از احمد عالی هم به چشم می‌خورد؛ احمد عالی به مثابه تصویر خودش، احمد عالی به مثابه تک‌کتابی که از او منتشر شده، احمد عالی به مثابه کارتن‌های خالی، احمد عالی همیشه‌مسافر، مردی که به عکاسِ همیشه در آتلیه معروف است اما گویی با هر عکس، خودش را از آتلیه به بیرون پرتاب کرده. او احمد عالی است؛ عالی به همین معنا که در نمایشگاه «خودنگاره‌های احمد عالی با جی 11» می‌بینیم و باز هم در این سن‌وسال می‌تواند بی‌سرخوردگی، شگفت‌زده‌مان کند. اولین‌باری که نامش را شنیدم، تعریف و تعریضی بود که احمدرضا دالوند بر هنر او کرد. گفت در ایران چهره‌های درخشانِ بی‌ادعا کم داریم و در این فهرست، جای عالی، ممتاز است؛ ممتاز به دلیل جهان «هایپورئالیسم»‌اش. ممتاز به خاطر ترکیبی که از هوش و جسارت و دقت و نکته‌بینی دارد و آنکه آمده به این نمایشگاه، حالا می‌تواند به این صفات چند وصف دیگر را هم اضافه کند. احمد عالی سنت کنایه را به هنر معاصر ایران بازگردانده است؛ آن کاری که حافظِ شاعر با خودش در شعر می‌کند را احمد عالی به عکس بدل کرده، قرار است در این نمایشگاه، «جابه‌جایی» او را ببینیم؛ جابه‌جایی او از خانه‌ای که سال‌ها در آن زیسته یا جابه‌جایی بزرگ‌تر و طولانی‌تری؟ هایپورئالیسم حاضر در عکس‌ها و نقاشی‌های احمد عالی به ما این اجازه را می‌دهد که به دنیایش وارد شویم. پس قرار است به یک اسباب‌کشی برویم؛ اسباب‌کشی چیدمان‌شده بر بستری خاکستری‌رنگ با انبوهی از کارتن‌ها که به‌دقت رتوش شده‌اند و فقط چند کلمه از نوشته‌های روی هر کارتن باقی مانده تا با ذهن ما بازی کند: «یک جایزه، دو جایزه، آرام حمل شود و...» براساس همین سادگی در انتقال واقعیت ساخته شده است که می‌توان گفت این نمایشگاه در کارنامه احمد عالی جایگاه ویژه‌ای دارد. هنرمندی که تا دیروز درک اثرش از سوی مخاطب، چندان برایش مهم نبود، حالا آمده تا درِگوشی چیزهایی را به او بگوید. عالی، این‌بار مخاطب خودش را صمیمی‌تر دانسته و دارد به او می‌گوید این جابه‌جایی، یک اسباب‌کشی ساده و معمولی نیست. او دارد با مخاطبش از یک راز مگو حرف می‌زند، از «مرگ آگاهی» احمد عالی. می‌گویند یکی از ویژگی‌های هنرمندان بزرگ سراسر گیتی، علم و آگاهی آنها به مسئله مرگ است و این قضیه - اگر راست باشد- در نمایشگاه اخیر احمد عالی، مفهومی مرکزی دارد. در انتهای دالان گالری، یک تابلو نقاشی در میان عکس‌ها، انتظار ما را می‌کشد. روی بوم، یک صندلی سیاه‌رنگ به چشم می‌خورد، احمد عالی در کنار این صندلی با خط ریز نام بسیاری از چهره‌های تأثیرگذار هنر ایران و جهان را نوشته؛ از قندریز تا سیحون، از محصص تا پیلارام. گویی در انتهای جهانِ احمد عالی یک صندلی سیاه انتظار او را می‌کشد و دوستانی که منتظرند تا عالی به آنها ملحق شود. به‌دلیل‌همین است که این سفر، این جابه‌جایی منعکس‌شده در این عکس‌ها، به‌نوعی بار نوستالژیک هم دارد اگرچه کنایه‌ای بسی تلخ به مرگ و اسباب‌کشی ابدی نیز هست. دراین‌میان، عالی دوست دارد مقصد این سفر، به دنیای گذشته باشد، به سفر بندر عباس‌اش، به سفرهای فراوانی که داشته، به دنیای خاطرات و چه عالی که عکس هم دقیقا همین فرایند را انجام می‌دهد، متوقف‌کردن لحظه‌ها و ثبت‌شان برای آنکه هر بار دلتنگ آن لحظه بودیم، بتوانیم در آن بپَریم! مخاطبی که بازدید عکس‌ها را به پایان رسانده و از گالری در حال خروج است، در حیاط گالری، احمد عالی را می‌بیند که به بدرقه‌اش آمده و دست تکان می‌دهد. او در این نمایشگاه شاهد آن بوده که احمد عالی در مقام حافظِ عکاسی ما، جهان را به بدرقه‌ای مداوم بدل کرده و درست همان‌طور که دارد از خانه‌اش خداحافظی می‌کند، در جست‌وجوی خانه‌ای جدید است، درست همان‌طور که دارد از مرگ می‌گوید، زندگی‌جو است و درست همان‌طور که دارد مخاطب را به نمایشگاه عکس‌هایش دعوت می‌کند، او را بدرقه می‌کند. بدرقه بزرگ‌تر اما از آن خود عکاس است؛ او دارد با همین چند عکس ساده از ترکیب کارتن‌ها و پرتره‌های خودش، با خودش خداحافظی می‌کند، شاید به امید سلامی دوباره و شاید هم به امید دیدار آن صندلی سیاه و دوستان رفته‌اش.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.