|

روایتی دیگر از نمایشگاه «تداوم 4» در گالری شش

جزء از کل

مریم میری

«تداوم 4» عنوان نمایشگاهی است که به‌تازگی در گالری «شش» برپا شده است؛ نمایشگاهی از عکس‌های چهار زن که از عکاسان شناخته‌شده و پیشرو محسوب می‌شوند. مریم زندی، غوغا بیات، میترا محاسنی و رعنا جوادی عکاسان این نمایشگاه گروهی‌اند؛ نمایشگاهی که «هلیا دارابی» در متن ورودی، عکس‌هایش را نه در قالب عکس مستند و نه تبلیغاتی و پرتره‌نگاری و نه حتی پیرو یک هدف خاص، معرفی کرده است. دارابی در این متن، عکس‌های این نمایشگاه را رها و فقط متعهد به اصول عکاسی توصیف کرده و با چنین پیش‌زمینه‌ای، مخاطب به دیدن عکس‌هایی از عکاسان زن پیشرو در ایران می‌رود که قرار است به دلیل متفاوت‌بودن، او را غافلگیر کنند. با این همه، عکس هرچه باشد، حامل پیامی است و نمی‌توان نگاه و ذهنیت عکاس را نادیده انگاشت. پس بجاست عکس‌های این نمایشگاه گروهی را مواجهه عکاس با اشیای بی‌جان و در حقیقت نمایاندن تفاوت نگاه بصری یک هنرمند و آرتیست و درنهایت تولید یک اثر هنری بدانیم. همچنان‌که در دوره‌ای نیز تعدادی از نقاشان پیشرو اروپایی با همین رویه و نگاه، نقاشی را از مناظر بیرون، به درون آتلیه آوردند؛ بریدن جزئی از یک کل، بیرون‌کشیدن زبان تصویری اشیا و بزرگ‌نمایی آن شیء و ابژه در قالب یک کادر محصور و... . تلاش‌های این عکاسان برای بیان نگاهی متفاوت به چیزهایی است که هر کدام از آنها به طور روزمره با آن درگیر است. شاید بارت درست می‌گفت که عکاس به ذهنیت خود شهادت می‌دهد. با این بینش و خوانش، چند نکته را می‌توان درباره این نمایشگاه بیان کرد:
١-تفاوت در نگاه
عکس‌ها، تصاویری اشیایی است که جلو چشم ما قرار دارند و چه‌بسا هر روز با آنها سروکار داریم. تختخوابی به‌هم‌ریخته، درها و پنجره‌ها و دیوارها، گلدان و پرده، اتو و میز اتو و... . سوژه‌های منتخب عکاسی‌شده با کمی چاشنی زنانگی در انتخاب ابژه‌ها در این نمایشگاه کنار هم قرار گرفته‌اند. از آنجا که عکس رونوشت و برشی از واقعیت است می‌توان عکس‌ها را مجموع رونوشتی عکاسانه از آنِ خود واقعی همین اشیای معمولی دانست که با طرز تلقی عکاس از جهان پیرامونش برای یک لحظه در قابی به ثبت رسیده است.
2-از انسان تا بازتاب نگاه انسان
آنچه با دیدن عکس‌های این نمایشگاه به چشم می‌آید سکوت و سکون است و نمی‌توان از این منظر به‌سادگی گذر کرد. اینکه عکاسان خیابانی و مستند و پرتره‌نگارِ معاصر ما، به گرفتن چنین عکس‌هایی روی آورده‌اند، ناخودآگاه به گونه‌ای ملال و سکون را به ذهن مخاطب می‌ریزد؛ عکس‌هایی بدون ابژه انسانی. گویی که صدایی جز صدای اشیا در این عکس‌ها نیست. سرد و منفعل‌بودن عکس‌ها نیز بر این تفکر مهر تأیید می‌زند. بی‌مکانی و بی‌زمانی عکس‌ها و حتی نبود کپشن برای توضیح عکس، مخاطب را در یک چرایی بدون پاسخ قرار می‌دهد تا در تنهایی محض با اشیایی بی‌جان روبه‌رو شود و خود را با آنها یکی ببیند. به عبارت دیگر، شاید باز هم در این مجموعه شاهد ادامه رویه این عکاسان باشیم، اما این‌بار عکس مستند نه با ابژه آدم‌ها، بلکه با بازتابِ احساس آدم‌ها نسبت به اشیای به تصویر کشیده‌شده شکل گرفته است. اگرچه نمی‌توان همه عکس‌ها را مصداق این گفته دانست، اما درکل می‌توان مجموعه را بازنمایی این ذهنیت به حساب آورد.
٣-تکرار در تداوم
شاید بتوان تکرار را در تداوم یک اندیشه مؤثر دانست اما این تکرار تا جایی مثمرثمر است که هر بار و بین هر دو عکس، زمان صفری نیز در نظر گرفته شود و فرصتی برای تنفس باقی بماند اما اگر این تکرار، تکرار یک شکل و تشابه در کادربندی‌ها باشد، آنچه در ذهن شکل می‌گیرد تصور واحدی است که نمی‌تواند هر عکس را به‌تنهایی به یاد آورد. بنابراین اگر یک عکس می‌تواند به‌تنهایی بار معنایی خود را منتقل کند، چندین فریم شبیه به هم به مثابه تکرار حرف‌هایی می‌شود که چند بار گفته شده و نتیجه آن، جز کم‌شدن حوصله مخاطب، نیست! اما شاید مقصود از نشان‌دادن این تکرار به مثابه تداوم، بیان همین بی‌حوصلگی‌ها و تکرار تنهایی کسالت‌بار عکاسانی است که به جای خیابان و شهر و اجتماع، این‌بار گوشه‌ای از سکوت و نگاه خود را برای مخاطبانشان به نمایش درآورده‌اند تا صدای خود را از پس پرده و پنجره، فریاد بزنند.
4-از کارگروهی تا نمایشگاه گروهی
این‌روزها در ایران، «نمایشگاه‌های گروهی» استاندارد تعریف‌شده‌ای ندارد و روندی مشخص را دنبال نمی‌کند جز آنکه گروهی از هنرمندان یک ژانر از هنر (برای مثال عکاسان زن) به انتخاب خود یا کیوریتور یا گالری‌دار، دور هم جمع شوند. بنابراین در نمایشگاه‌های این‌چنینی گاهی حتی نه موضوع مشترک است و نه سوژه و نه حتی جزئیات کمّی آثار هنری. چه‌بسا در نمایشگاه «تداوم 4» نیز، عکس‌ها در اندازه و سایز متفاوت و در اشکال مختلف ارائه شده و انسجامی به‌لحاظ هماهنگی و بصری ندارند. درنتیجه مقیاس‌ها و اندازه‌های هر عکس نیز ناخودآگاه در ذهن ماندگار می‌شود و در ارزش‌گذاری او نسبت به آثاری که در این نمایشگاه دیده، خواه‌ناخواه تأثیر می‌گذارد.

«تداوم 4» عنوان نمایشگاهی است که به‌تازگی در گالری «شش» برپا شده است؛ نمایشگاهی از عکس‌های چهار زن که از عکاسان شناخته‌شده و پیشرو محسوب می‌شوند. مریم زندی، غوغا بیات، میترا محاسنی و رعنا جوادی عکاسان این نمایشگاه گروهی‌اند؛ نمایشگاهی که «هلیا دارابی» در متن ورودی، عکس‌هایش را نه در قالب عکس مستند و نه تبلیغاتی و پرتره‌نگاری و نه حتی پیرو یک هدف خاص، معرفی کرده است. دارابی در این متن، عکس‌های این نمایشگاه را رها و فقط متعهد به اصول عکاسی توصیف کرده و با چنین پیش‌زمینه‌ای، مخاطب به دیدن عکس‌هایی از عکاسان زن پیشرو در ایران می‌رود که قرار است به دلیل متفاوت‌بودن، او را غافلگیر کنند. با این همه، عکس هرچه باشد، حامل پیامی است و نمی‌توان نگاه و ذهنیت عکاس را نادیده انگاشت. پس بجاست عکس‌های این نمایشگاه گروهی را مواجهه عکاس با اشیای بی‌جان و در حقیقت نمایاندن تفاوت نگاه بصری یک هنرمند و آرتیست و درنهایت تولید یک اثر هنری بدانیم. همچنان‌که در دوره‌ای نیز تعدادی از نقاشان پیشرو اروپایی با همین رویه و نگاه، نقاشی را از مناظر بیرون، به درون آتلیه آوردند؛ بریدن جزئی از یک کل، بیرون‌کشیدن زبان تصویری اشیا و بزرگ‌نمایی آن شیء و ابژه در قالب یک کادر محصور و... . تلاش‌های این عکاسان برای بیان نگاهی متفاوت به چیزهایی است که هر کدام از آنها به طور روزمره با آن درگیر است. شاید بارت درست می‌گفت که عکاس به ذهنیت خود شهادت می‌دهد. با این بینش و خوانش، چند نکته را می‌توان درباره این نمایشگاه بیان کرد:
١-تفاوت در نگاه
عکس‌ها، تصاویری اشیایی است که جلو چشم ما قرار دارند و چه‌بسا هر روز با آنها سروکار داریم. تختخوابی به‌هم‌ریخته، درها و پنجره‌ها و دیوارها، گلدان و پرده، اتو و میز اتو و... . سوژه‌های منتخب عکاسی‌شده با کمی چاشنی زنانگی در انتخاب ابژه‌ها در این نمایشگاه کنار هم قرار گرفته‌اند. از آنجا که عکس رونوشت و برشی از واقعیت است می‌توان عکس‌ها را مجموع رونوشتی عکاسانه از آنِ خود واقعی همین اشیای معمولی دانست که با طرز تلقی عکاس از جهان پیرامونش برای یک لحظه در قابی به ثبت رسیده است.
2-از انسان تا بازتاب نگاه انسان
آنچه با دیدن عکس‌های این نمایشگاه به چشم می‌آید سکوت و سکون است و نمی‌توان از این منظر به‌سادگی گذر کرد. اینکه عکاسان خیابانی و مستند و پرتره‌نگارِ معاصر ما، به گرفتن چنین عکس‌هایی روی آورده‌اند، ناخودآگاه به گونه‌ای ملال و سکون را به ذهن مخاطب می‌ریزد؛ عکس‌هایی بدون ابژه انسانی. گویی که صدایی جز صدای اشیا در این عکس‌ها نیست. سرد و منفعل‌بودن عکس‌ها نیز بر این تفکر مهر تأیید می‌زند. بی‌مکانی و بی‌زمانی عکس‌ها و حتی نبود کپشن برای توضیح عکس، مخاطب را در یک چرایی بدون پاسخ قرار می‌دهد تا در تنهایی محض با اشیایی بی‌جان روبه‌رو شود و خود را با آنها یکی ببیند. به عبارت دیگر، شاید باز هم در این مجموعه شاهد ادامه رویه این عکاسان باشیم، اما این‌بار عکس مستند نه با ابژه آدم‌ها، بلکه با بازتابِ احساس آدم‌ها نسبت به اشیای به تصویر کشیده‌شده شکل گرفته است. اگرچه نمی‌توان همه عکس‌ها را مصداق این گفته دانست، اما درکل می‌توان مجموعه را بازنمایی این ذهنیت به حساب آورد.
٣-تکرار در تداوم
شاید بتوان تکرار را در تداوم یک اندیشه مؤثر دانست اما این تکرار تا جایی مثمرثمر است که هر بار و بین هر دو عکس، زمان صفری نیز در نظر گرفته شود و فرصتی برای تنفس باقی بماند اما اگر این تکرار، تکرار یک شکل و تشابه در کادربندی‌ها باشد، آنچه در ذهن شکل می‌گیرد تصور واحدی است که نمی‌تواند هر عکس را به‌تنهایی به یاد آورد. بنابراین اگر یک عکس می‌تواند به‌تنهایی بار معنایی خود را منتقل کند، چندین فریم شبیه به هم به مثابه تکرار حرف‌هایی می‌شود که چند بار گفته شده و نتیجه آن، جز کم‌شدن حوصله مخاطب، نیست! اما شاید مقصود از نشان‌دادن این تکرار به مثابه تداوم، بیان همین بی‌حوصلگی‌ها و تکرار تنهایی کسالت‌بار عکاسانی است که به جای خیابان و شهر و اجتماع، این‌بار گوشه‌ای از سکوت و نگاه خود را برای مخاطبانشان به نمایش درآورده‌اند تا صدای خود را از پس پرده و پنجره، فریاد بزنند.
4-از کارگروهی تا نمایشگاه گروهی
این‌روزها در ایران، «نمایشگاه‌های گروهی» استاندارد تعریف‌شده‌ای ندارد و روندی مشخص را دنبال نمی‌کند جز آنکه گروهی از هنرمندان یک ژانر از هنر (برای مثال عکاسان زن) به انتخاب خود یا کیوریتور یا گالری‌دار، دور هم جمع شوند. بنابراین در نمایشگاه‌های این‌چنینی گاهی حتی نه موضوع مشترک است و نه سوژه و نه حتی جزئیات کمّی آثار هنری. چه‌بسا در نمایشگاه «تداوم 4» نیز، عکس‌ها در اندازه و سایز متفاوت و در اشکال مختلف ارائه شده و انسجامی به‌لحاظ هماهنگی و بصری ندارند. درنتیجه مقیاس‌ها و اندازه‌های هر عکس نیز ناخودآگاه در ذهن ماندگار می‌شود و در ارزش‌گذاری او نسبت به آثاری که در این نمایشگاه دیده، خواه‌ناخواه تأثیر می‌گذارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.