|

نگاهي به نمايش «شراره» نوشته و كار محمدمهدي خاتمي

نذرتان مقبول اجرتان ماجور زحمتتان مشكور

همايون علي‌آبادي

بوي ديدار ضامن آهو مي‌آيد. بوي پياز داغ و نعناع داغ، گاز پيك‌نيك، آش رشته و شله‌قلمكار نذري، چادر گل‌بهي، بوي گل‌محمدي و گلاب، بوي دبستان «م. اميد» و مكتب اخوان ثالث و شفيعي‌كدكني و مرتضي كاخي و استادان مسلم ديگر. انگار محمدمهدي خاتمي با اصرار بر اينكه اين شراره نمايش نيست، نيايش است؛ سلوك و سير ذوب در سالك و سيرالي الله است و چه بگويم از شراره، از آن چادر نازنين اين زن با قاموسي و ناموسي كه اين همه در سرتاسر اجرا از آن دم مي‌زند. اما نبايد به اين بسنده كرد. به قول رهبرمان «تئاتر منبر است و از آن بالاتر». بالاترش را نويسنده و كارگردان در شب پاييزي و بي‌برگي آبان 95 در موزه انتظامي نشان مي‌دهد. به ياد نمايش‌نامه جاودانه گلدونه‌خانوم اسماعيل خلج تمام ذهنم اشغال مي‌شود. گلدونه‌هايي كه گاه هجرت و جلاي وطن به اميدي كور حاشا و كلا مي‌كنند. فرض محال كه محال نيست. شراره كجا و گلدونه كجا؟ و من از باب تنها خالي‌نبودن يك تداعي معاني ناقدانه اين دو لايتچسبك را كنار هم مي‌آورم اما شراره از كدامين زمزم نوشيده‌اي؟ شيرآهن كوه ‌زني است كه به قول تو هستي. مكانت يك نكته را به صرصر نيسان نسپريم، اينكه اول تئاتر و اصول و امهات صحنه را توش و زاد راه كنيم و آن‌گاه به مسائلي بپردازيم كه حتي هرگز تاريخ مصرف ندارند. مگر شراره از صباوت و شباب كدامين سير را پشت سر نهاده كه در ايام جواني حاليا «مصطفي» و «ابراهيم» دو برادر شهيد، دو ازجان‌گذشته را اين همه به ايثار و فداكاري مي‌خواند؟
نقد جنگ ممنوع؟ براي همشهري گران‌سنگ و انوشه ياد ملك‌الشعراي بهار اين شعر را زمزمه كنيم: «فغان ز جغد جنگ و مرغواي او». محمدمهدي خاتمي چه مي‌گويد؟ تكرار مكررات؟ هرگز. فرار از تاريخ مصرف؟ نه. اگرچه نيت اساطيري و دساتيري است كه نام امام رضا شكرانه حضورش را در اين خاك پاك طربناك، ايرانشهر مقدس، معنا مي‌بخشد. علو طبع و فضاي آرماني و ديني و روحاني؟ بوي سير داغ و پياز در حال جلز و ولز توي تابه. خب باشد. بوي عطر محمدي... مگر خاتمي جز تكريم و تعظيم با زبان نمايش به بارگاه حضرت ثامن‌الائمه داشته است؟ و نوستالژي خاتمي از غوغاي يادها و بودها، كوچه پس‌كوچه‌هاي كوه‌سنگي و ساير كدهاي آشناي جاي‌جاي و جوي‌جوي مشهد مقدس و چهارراه‌هاي ياد آن روزها بخير، خاتمي دلتنگ مشهد، دلتنگ شراره كه حضورش او را ناموس دو شهيد، ناموس دو از‌جان‌گذشته و مرگامرگ خانه، در به روي بسته مي‌كند. نقد خودش، هيز سريتيتيك، از خود مؤمن و با تقوايش، دكتر دغل‌باز و ديگران كه با شست پاي خوي‌كرده‌شان و آن چهار چهره‌هاي راست و چپي كه بوي زن بيوه به مشام كثيفشان خورده كه چربك زني آشكار و چه دغل‌بازي روزآشنايي كه فريبكاري غريب گلدونه خلج، زري و تمامت زن‌هايي كه به سوي شهر از آن عفاف، سادگي و زيبايي به درمي‌آيند. به‌راستي كه چه شهر بي‌ترحم، درندشت و لايتناهي كه هر لحظه به رنگي بت عيار درآيد. زماني گونه‌اي و در امروز در كمين زنان بزرگواري كه شوي‌شان جور ما كشيده‌اند و گفته‌اند عنقريب است كه اثري از ما باقي نيست. -شيشه بشكسته و مي‌ ريخته و ساقي كوثر نيست كه نه هميشه حاضرند و به وجه‌الله نظر مي‌كنند و شعر مي‌گويند كه خود شهادت ديگري است و اديبان شاهد و ناظر جان‌فشاني آناني كه بي‌مضايقه خوب بوده‌اند. اگرچه خاتمي در ژرفنا و اعماق سلوك نمي‌كند و كار مسطح مي‌ماند و ابعاد را نمي‌شكافد - حتي در حد يك نمايش يك‌ساعته، آري تئاتري‌هايي كه مغلوب خود واقعيت مي‌شوند آيا آنچه را مي‌گويي ما بارها و بارها و در كانون مهر و محبت خانواده‌هايمان تجربه نكرده‌ايم. بوي سير و پياز داغ در سالن مي‌پيچد، بوي گلاب، بوي عطر خوب گلاب، باري نمايشي ديديم و نذورات و خيراتي ان‌شاءالله مقبول حق باشد. تقبل‌الله اما كار چقدر پر از ديالوگ است؟ امكان هر نوع بداهه را از بازيگران گرفته‌ايم؟ چرا مگر نمايش راديويي و شنيداري است؟ در نمايش ديداري كه اين قدر عبوس و سرراست است نگفته‌اند نمايشي كه نتوان در آن خنديد، بايد به آن خنديد اما روايت كارگردان از درون‌مايه به بيخ و بن اثر چيست؟ طابق نعل به نعل با سطوت وجهه‌الله يا شهيد، نظر مي‌كند به وجه‌الله «كيهان». تو چه مي‌گويي؟ تو چه موضعي داري؟ هنرمند بايد خودش راوي باشد. روايت كند. كم و زياد كند. نگو نمي‌شود. مگر زنده‌ياد علي حاتمي، روايت شخصي‌اش از تاريخ اوايل محمدرضا را در هزاردستان نگفت. مگر كسي چوب انتباه برداشت و گفت اينجايش خلاف تاريخ است. نه منهاي روايت خودت از شراره، شب، تابه، سحر، گريه جان‌سوز و دگر هيچ. باقيات و صالحات نويسنده و كارگردان شراره مقبول حق.

بوي ديدار ضامن آهو مي‌آيد. بوي پياز داغ و نعناع داغ، گاز پيك‌نيك، آش رشته و شله‌قلمكار نذري، چادر گل‌بهي، بوي گل‌محمدي و گلاب، بوي دبستان «م. اميد» و مكتب اخوان ثالث و شفيعي‌كدكني و مرتضي كاخي و استادان مسلم ديگر. انگار محمدمهدي خاتمي با اصرار بر اينكه اين شراره نمايش نيست، نيايش است؛ سلوك و سير ذوب در سالك و سيرالي الله است و چه بگويم از شراره، از آن چادر نازنين اين زن با قاموسي و ناموسي كه اين همه در سرتاسر اجرا از آن دم مي‌زند. اما نبايد به اين بسنده كرد. به قول رهبرمان «تئاتر منبر است و از آن بالاتر». بالاترش را نويسنده و كارگردان در شب پاييزي و بي‌برگي آبان 95 در موزه انتظامي نشان مي‌دهد. به ياد نمايش‌نامه جاودانه گلدونه‌خانوم اسماعيل خلج تمام ذهنم اشغال مي‌شود. گلدونه‌هايي كه گاه هجرت و جلاي وطن به اميدي كور حاشا و كلا مي‌كنند. فرض محال كه محال نيست. شراره كجا و گلدونه كجا؟ و من از باب تنها خالي‌نبودن يك تداعي معاني ناقدانه اين دو لايتچسبك را كنار هم مي‌آورم اما شراره از كدامين زمزم نوشيده‌اي؟ شيرآهن كوه ‌زني است كه به قول تو هستي. مكانت يك نكته را به صرصر نيسان نسپريم، اينكه اول تئاتر و اصول و امهات صحنه را توش و زاد راه كنيم و آن‌گاه به مسائلي بپردازيم كه حتي هرگز تاريخ مصرف ندارند. مگر شراره از صباوت و شباب كدامين سير را پشت سر نهاده كه در ايام جواني حاليا «مصطفي» و «ابراهيم» دو برادر شهيد، دو ازجان‌گذشته را اين همه به ايثار و فداكاري مي‌خواند؟
نقد جنگ ممنوع؟ براي همشهري گران‌سنگ و انوشه ياد ملك‌الشعراي بهار اين شعر را زمزمه كنيم: «فغان ز جغد جنگ و مرغواي او». محمدمهدي خاتمي چه مي‌گويد؟ تكرار مكررات؟ هرگز. فرار از تاريخ مصرف؟ نه. اگرچه نيت اساطيري و دساتيري است كه نام امام رضا شكرانه حضورش را در اين خاك پاك طربناك، ايرانشهر مقدس، معنا مي‌بخشد. علو طبع و فضاي آرماني و ديني و روحاني؟ بوي سير داغ و پياز در حال جلز و ولز توي تابه. خب باشد. بوي عطر محمدي... مگر خاتمي جز تكريم و تعظيم با زبان نمايش به بارگاه حضرت ثامن‌الائمه داشته است؟ و نوستالژي خاتمي از غوغاي يادها و بودها، كوچه پس‌كوچه‌هاي كوه‌سنگي و ساير كدهاي آشناي جاي‌جاي و جوي‌جوي مشهد مقدس و چهارراه‌هاي ياد آن روزها بخير، خاتمي دلتنگ مشهد، دلتنگ شراره كه حضورش او را ناموس دو شهيد، ناموس دو از‌جان‌گذشته و مرگامرگ خانه، در به روي بسته مي‌كند. نقد خودش، هيز سريتيتيك، از خود مؤمن و با تقوايش، دكتر دغل‌باز و ديگران كه با شست پاي خوي‌كرده‌شان و آن چهار چهره‌هاي راست و چپي كه بوي زن بيوه به مشام كثيفشان خورده كه چربك زني آشكار و چه دغل‌بازي روزآشنايي كه فريبكاري غريب گلدونه خلج، زري و تمامت زن‌هايي كه به سوي شهر از آن عفاف، سادگي و زيبايي به درمي‌آيند. به‌راستي كه چه شهر بي‌ترحم، درندشت و لايتناهي كه هر لحظه به رنگي بت عيار درآيد. زماني گونه‌اي و در امروز در كمين زنان بزرگواري كه شوي‌شان جور ما كشيده‌اند و گفته‌اند عنقريب است كه اثري از ما باقي نيست. -شيشه بشكسته و مي‌ ريخته و ساقي كوثر نيست كه نه هميشه حاضرند و به وجه‌الله نظر مي‌كنند و شعر مي‌گويند كه خود شهادت ديگري است و اديبان شاهد و ناظر جان‌فشاني آناني كه بي‌مضايقه خوب بوده‌اند. اگرچه خاتمي در ژرفنا و اعماق سلوك نمي‌كند و كار مسطح مي‌ماند و ابعاد را نمي‌شكافد - حتي در حد يك نمايش يك‌ساعته، آري تئاتري‌هايي كه مغلوب خود واقعيت مي‌شوند آيا آنچه را مي‌گويي ما بارها و بارها و در كانون مهر و محبت خانواده‌هايمان تجربه نكرده‌ايم. بوي سير و پياز داغ در سالن مي‌پيچد، بوي گلاب، بوي عطر خوب گلاب، باري نمايشي ديديم و نذورات و خيراتي ان‌شاءالله مقبول حق باشد. تقبل‌الله اما كار چقدر پر از ديالوگ است؟ امكان هر نوع بداهه را از بازيگران گرفته‌ايم؟ چرا مگر نمايش راديويي و شنيداري است؟ در نمايش ديداري كه اين قدر عبوس و سرراست است نگفته‌اند نمايشي كه نتوان در آن خنديد، بايد به آن خنديد اما روايت كارگردان از درون‌مايه به بيخ و بن اثر چيست؟ طابق نعل به نعل با سطوت وجهه‌الله يا شهيد، نظر مي‌كند به وجه‌الله «كيهان». تو چه مي‌گويي؟ تو چه موضعي داري؟ هنرمند بايد خودش راوي باشد. روايت كند. كم و زياد كند. نگو نمي‌شود. مگر زنده‌ياد علي حاتمي، روايت شخصي‌اش از تاريخ اوايل محمدرضا را در هزاردستان نگفت. مگر كسي چوب انتباه برداشت و گفت اينجايش خلاف تاريخ است. نه منهاي روايت خودت از شراره، شب، تابه، سحر، گريه جان‌سوز و دگر هيچ. باقيات و صالحات نويسنده و كارگردان شراره مقبول حق.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.