نگاه بیرون
سياست خارجي در صد روز اول رياستجمهوري ترامپدونالد ترامپ در روز اول سال 2017 ميراث قلم و رهبري باراك اوباما را در دفتر كار رياستجمهوري از آن خود خواهد كرد. او در روز اول بهواسطه استفاده از قدرت اجرائي رئيسجمهوري و حتي بدون حمايت كنگره، ميتواند دوباره شكلدادن به سياست خارجي ايالات متحده را آغاز كند. يك مورد از اين موارد اين حوزه، توافق پاريس است كه ايالات متحده درباره تغييرات آبوهوايي بهعنوان يك توافق اجرائي تصويب كرده است. درواقع اوباما ايالات متحده را بهواسطه قدرت خود در زمينه توافق با ساير دولتها به اجراي اين توافق متعهد كرده است؛ قدرت اجرائي رئيسجمهور كه از قبل وجود داشته و ميتواند براي هدايت دولت فدرال بهمنظور اجراي اين توافقها به كار گرفته شود. اكنون ترامپ بهعنوان رئيسجمهور با يك چرخش قلم ميتواند اين توافق را امضا نكند و به آژانسهاي متنوع مربوطه قوه مجريه دستور دهد تا شرايط توافق را اجرا نكنند، اما دست ترامپ درباره توافق هستهاي با ايران تا حدي بسته است و ميتوان گفت كه دراينباره كار از كار گذشته زيرا ايالات متحده در شوراي امنيت سازمان ملل به لغو تحريمهاي بينالمللي عليه جمهوري اسلامي رأي داده است. ايالات متحده اكنون نميتواند آن تحريمها را بهتنهايي دوباره تحميل كند، مگر اينكه شواهد معتبري مبنيبر پايبندنبودن ايران به تعهدات برجامي خود به شوراي امنيت ارائه كند. مسئله ديگر اين است كه درحالحاضر داراييهاي بلوكهشده ايران در نهادهاي مالي ايالات متحده آزاد شدهاند. البته ترامپ ميتواند با استفاده از اقتدار وسيع قوه مجريه، تحريمهاي يكجانبه ايالات متحده عليه كشورها يا طرفهاي سوم را تحميل كند. او حتي بهعنوان رئيسجمهور اين توانايي را دارد كه از ابزارهاي اقتصادي براي به مذاكره دوبارهگذاشتن بخشهايي از توافق استفاده كند. همچنين ميتواند خواهان توافقهاي جداگانهاي درباره موشكها يا حمايت ايران از نُواب خود در خاورميانه شود.
مشكلات پيشروي ترامپ
اگر ترامپ خواهان مذاكره دوباره درباره شرايط توافق هستهاي با ايران شود، اين توافق به خطر ميافتد. او در روز اول رياستجمهوري اين توافق را پارهپاره نخواهد كرد، اما وعدههايي كه درباره دوباره بهمذاكرهگذاشتن آن داده يا افزايش فشارها براي اجراي آن، ميتواند توافق هستهاي را در معرض خطر قرار دهد. ترامپ بهعنوان يك كانديداي رياستجمهوري اظهارات مختلفي درباره اين توافق داشت و آن را حاصل «نفهمي»، «بيآبرويي نامتوازن» و «بدترين توافقي كه تاكنون مورد مذاكره قرار گرفته» دانسته بود. او عليه محدوديتهاي زماني مربوط به غنيسازي اورانيوم و ساير فعاليتهاي هستهاي ايران موضعگيري و اعلام كرده بود كه اين توافق و امتيازات دادهشده، ايالات متحده و اروپا را ضعيف و نامؤثر كرده است. ترامپ گفته بود كه نميخواهد خيلي ساده اين توافق را پاره كند. او درعوض از بازگشايي دوباره درهاي ديپلماسي سخن گفته و اعلام كرده بود كه برعكس ديپلماتهاي باراك اوباما، آماده ترك مذاكرات خواهد بود. اگرچه برنامهها و طرحهاي دقيق ترامپ روشن نيست، اما مذاكره دوباره، مشكل خواهد بود. ايران انگيزه كمي براي مذاكره دوباره درباره توافقي دارد كه از آن راضي
است. هيچيك از ساير كشورهايي كه توافق هفتجانبه را امضا كردهاند نيز تمايلي ندارند تا درباره تفاهمي كه بعد از تقريبا دو سال كامل مذاكره و بيش از يك دهه ديپلماسي «ايست و حركت كن» به دست آمده است دوباره مذاكره كنند. رهبر عاليقدر ايران، آيتالله خامنهاي، گفته بود اگر ايالات متحده توافقنامه را پاره كند، ما آن را آتش خواهيم زد. در اين هفته حسن روحاني، رئيسجمهور ايران نيز گفت كه هيچ كشوري بهسادگي نميتواند آنچه را مورد توافق قرار گرفته تغيير دهد. او به قطعنامه شوراي امنيت سازمان ملل اشاره كرد كه پاي توافقنامه را امضا كرده است. توافقنامه هستهاي در ماه ژانويه اجرا شد و ايران را به عقبراندن برنامه هستهاياش كه در لبه بهدستآوردن توانايي ساخت بمب بود، واداشت. درعوض بسياري از تحريمهاي ايالات متحده و كشورهاي اروپايي كه باعث ويراني اقتصاد ايران شده بود، پايان يافت. باوجود اينكه تنشهاي روابط ایران و ایالات متحده در سرتاسر خاورمیانه (شامل حمایت آنها از طرفهای رقیب در جنگهای داخلی سوریه و یمن) از بين نرفته است، توافق هستهاي محترم شمرده ميشود و هر یک از دو طرف دارای اهرمهای خود هستند. ایران نميخواهد
شاهد فشارهاي شديد اقتصادی دوباره از سوي ایالات متحده باشد و آمریکا از هر تلاش جدید ایران برای ادامه برنامه هستهایاش احساس خطر میکند. بااينحال توافق مذكور بسیار شکننده است. در واشنگتن و تهران سیاستمداران قدرتمندی هستند که با این توافق مخالفند و دنبال بهانهای برای نابودکردن آن هستند. در چنین حال و هوایی روشن نیست که تقاضاهای ترامپ برای مذاکره دوباره به چه معنی است. مارک تونر، سخنگوی وزارت امور خارجه ایالات متحده، روز چهارشنبه در اولین نشست خبري خود بعد از پیروزی ترامپ تأیید کرده که «توافقنامه تا آن زمان معتبر است و خواهد بود که همه طرفهای درگیر در آن به آن پایبند بمانند». آژانس بينالمللي انرژي اتمي نيز تأیید کرده که ایران تخلفات جزئی خصوصا درباره انباشته آب سنگین داشته و میتواند در تولید پلوتونیوم از آن استفاده كند. ایران دراینباره با هیچ تنبیهی مواجه نبوده و مکررا درباره منع ساختن موشکهای بالستیک تخلف کرده است؛ منع ساختن موشکهایی که باید در هشت سال پیشرو براساس توافق هستهای مراعات شود و این امر باعث برخی تحریمهای محدود از سوی واشنگتن شده است.
اولويت ترامپ چيست
اگر مواضع رئیسجمهور منتخب درباره خاورمیانه اجرائی شود، به بیثباتی و شعلهورشدن جنگ در منطقه منجر خواهد شد. ترامپ علاوه بر وعده پارهكردن توافق هستهاي با ايران، گفته است جنگ عليه شورشيان نظامي داعش را شدت ميبخشد. او میتواند با جبههگیری به سود جناح راست افراطی در ساختار سیاسی اسرائیل، فلسطینیها را نومید کند. ترامپ به تكرار گفته جنگ علیه داعش را در عراق و سوریه تشدید خواهد کرد و نابودی داعش اولویت اصلی اوست. او در تقابل آشکار با موضع دولت اوباما که از اپوزیسیون در سوریه حمایت میکند، گفته شورشیان میتوانند بدتر از بشار اسد باشند و شکستدادن داعش، مهمتر از سرنگونی رهبر سوریه است. اين به اين معنی است که او دست از پشتیبانی از مخالفان بشار اسد خواهد کشید. از اینها گذشته، ترامپ اعلام کرده خواهان همکاری بهتر با روسیه در نبرد علیه داعش است؛ روسیهای که متحد اصلی بشار اسد به شمار ميآيد. ترامپ گفته حملات هوایی را علیه داعش افزایش خواهد داد و داعشیها را به جهنم خواهد فرستاد. او از ریتم کند جنگ انتقاد کرده و در یک مرحله، خواهان به کارگیری 30 هزار نیروی مسلح آمریکایی در عراق شد که شش برابر تعداد کنونی است.
البته او بعدها این سخن خود را تعدیل کرد و گفت تنها تعدادی سرباز مورد نیاز خواهند بود.ترامپ مانند اوباما جنگ سوریه را عمدتا از نگاه جنگ با داعش مینگرد؛ اما منازعات دووجهی هستند. رویگردانی از اپوزیسیون میتواند باعث عصبانیت ترکیه، عربستان سعودی و قطر شود. کشورهایی که قول دادهاند، اسد را سرنگون و از شورشیان پشتیبانی کنند. ترامپ همچنین با مبارزهای شبیه مبارزه اوباما براي ایجاد توازن بین ترکیه و کردهای سوریه مواجه است. کُردهایی که نیروی زمینی اصلی حمایتشده ایالات متحده در سوریه براي جنگ با داعش بودهاند. ترکیه و نیروهای کُرد، در اوایل سال جاری در شمال سوریه با هم درگير شدند كه اين درگیری با دخالت و میانجیگری ایالات متحده خاتمه یافت. درباره اسرائیل و فلسطینیها نيز به نظر میرسد ترامپ بیشتر هواخواه نخستوزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، است تا فلسطینیها و این امر احتمالا باعث نابودی رؤیای فلسطینیها برای بهدستآوردن استقلال بعد از 50 سال اشغالگری اسرائیلی خواهد شد. همين موضوع، هشدار فلسطینيها را در پي داشت. آنها هشدار دادهاند روند فعلی احتمالا آنها را به حدی از نومیدی خواهد رساند که دست به قیام خشونتبار
علیه اسرائیل بزنند. ریاض مالکی، وزیر امور خارجه دولت فلسطین، گفته است فلسطینیها «هنوز نمیدانند سیاستهای رئیسجمهور منتخب چه هستند»؛ اما امیدوارند «او باعث ایجاد يك راهحل ميان فلسطین و اسرائیل در سرزمینهای اشغالی شود».
سياست خارجي در صد روز اول رياستجمهوري ترامپدونالد ترامپ در روز اول سال 2017 ميراث قلم و رهبري باراك اوباما را در دفتر كار رياستجمهوري از آن خود خواهد كرد. او در روز اول بهواسطه استفاده از قدرت اجرائي رئيسجمهوري و حتي بدون حمايت كنگره، ميتواند دوباره شكلدادن به سياست خارجي ايالات متحده را آغاز كند. يك مورد از اين موارد اين حوزه، توافق پاريس است كه ايالات متحده درباره تغييرات آبوهوايي بهعنوان يك توافق اجرائي تصويب كرده است. درواقع اوباما ايالات متحده را بهواسطه قدرت خود در زمينه توافق با ساير دولتها به اجراي اين توافق متعهد كرده است؛ قدرت اجرائي رئيسجمهور كه از قبل وجود داشته و ميتواند براي هدايت دولت فدرال بهمنظور اجراي اين توافقها به كار گرفته شود. اكنون ترامپ بهعنوان رئيسجمهور با يك چرخش قلم ميتواند اين توافق را امضا نكند و به آژانسهاي متنوع مربوطه قوه مجريه دستور دهد تا شرايط توافق را اجرا نكنند، اما دست ترامپ درباره توافق هستهاي با ايران تا حدي بسته است و ميتوان گفت كه دراينباره كار از كار گذشته زيرا ايالات متحده در شوراي امنيت سازمان ملل به لغو تحريمهاي بينالمللي عليه جمهوري اسلامي رأي داده است. ايالات متحده اكنون نميتواند آن تحريمها را بهتنهايي دوباره تحميل كند، مگر اينكه شواهد معتبري مبنيبر پايبندنبودن ايران به تعهدات برجامي خود به شوراي امنيت ارائه كند. مسئله ديگر اين است كه درحالحاضر داراييهاي بلوكهشده ايران در نهادهاي مالي ايالات متحده آزاد شدهاند. البته ترامپ ميتواند با استفاده از اقتدار وسيع قوه مجريه، تحريمهاي يكجانبه ايالات متحده عليه كشورها يا طرفهاي سوم را تحميل كند. او حتي بهعنوان رئيسجمهور اين توانايي را دارد كه از ابزارهاي اقتصادي براي به مذاكره دوبارهگذاشتن بخشهايي از توافق استفاده كند. همچنين ميتواند خواهان توافقهاي جداگانهاي درباره موشكها يا حمايت ايران از نُواب خود در خاورميانه شود.
مشكلات پيشروي ترامپ
اگر ترامپ خواهان مذاكره دوباره درباره شرايط توافق هستهاي با ايران شود، اين توافق به خطر ميافتد. او در روز اول رياستجمهوري اين توافق را پارهپاره نخواهد كرد، اما وعدههايي كه درباره دوباره بهمذاكرهگذاشتن آن داده يا افزايش فشارها براي اجراي آن، ميتواند توافق هستهاي را در معرض خطر قرار دهد. ترامپ بهعنوان يك كانديداي رياستجمهوري اظهارات مختلفي درباره اين توافق داشت و آن را حاصل «نفهمي»، «بيآبرويي نامتوازن» و «بدترين توافقي كه تاكنون مورد مذاكره قرار گرفته» دانسته بود. او عليه محدوديتهاي زماني مربوط به غنيسازي اورانيوم و ساير فعاليتهاي هستهاي ايران موضعگيري و اعلام كرده بود كه اين توافق و امتيازات دادهشده، ايالات متحده و اروپا را ضعيف و نامؤثر كرده است. ترامپ گفته بود كه نميخواهد خيلي ساده اين توافق را پاره كند. او درعوض از بازگشايي دوباره درهاي ديپلماسي سخن گفته و اعلام كرده بود كه برعكس ديپلماتهاي باراك اوباما، آماده ترك مذاكرات خواهد بود. اگرچه برنامهها و طرحهاي دقيق ترامپ روشن نيست، اما مذاكره دوباره، مشكل خواهد بود. ايران انگيزه كمي براي مذاكره دوباره درباره توافقي دارد كه از آن راضي
است. هيچيك از ساير كشورهايي كه توافق هفتجانبه را امضا كردهاند نيز تمايلي ندارند تا درباره تفاهمي كه بعد از تقريبا دو سال كامل مذاكره و بيش از يك دهه ديپلماسي «ايست و حركت كن» به دست آمده است دوباره مذاكره كنند. رهبر عاليقدر ايران، آيتالله خامنهاي، گفته بود اگر ايالات متحده توافقنامه را پاره كند، ما آن را آتش خواهيم زد. در اين هفته حسن روحاني، رئيسجمهور ايران نيز گفت كه هيچ كشوري بهسادگي نميتواند آنچه را مورد توافق قرار گرفته تغيير دهد. او به قطعنامه شوراي امنيت سازمان ملل اشاره كرد كه پاي توافقنامه را امضا كرده است. توافقنامه هستهاي در ماه ژانويه اجرا شد و ايران را به عقبراندن برنامه هستهاياش كه در لبه بهدستآوردن توانايي ساخت بمب بود، واداشت. درعوض بسياري از تحريمهاي ايالات متحده و كشورهاي اروپايي كه باعث ويراني اقتصاد ايران شده بود، پايان يافت. باوجود اينكه تنشهاي روابط ایران و ایالات متحده در سرتاسر خاورمیانه (شامل حمایت آنها از طرفهای رقیب در جنگهای داخلی سوریه و یمن) از بين نرفته است، توافق هستهاي محترم شمرده ميشود و هر یک از دو طرف دارای اهرمهای خود هستند. ایران نميخواهد
شاهد فشارهاي شديد اقتصادی دوباره از سوي ایالات متحده باشد و آمریکا از هر تلاش جدید ایران برای ادامه برنامه هستهایاش احساس خطر میکند. بااينحال توافق مذكور بسیار شکننده است. در واشنگتن و تهران سیاستمداران قدرتمندی هستند که با این توافق مخالفند و دنبال بهانهای برای نابودکردن آن هستند. در چنین حال و هوایی روشن نیست که تقاضاهای ترامپ برای مذاکره دوباره به چه معنی است. مارک تونر، سخنگوی وزارت امور خارجه ایالات متحده، روز چهارشنبه در اولین نشست خبري خود بعد از پیروزی ترامپ تأیید کرده که «توافقنامه تا آن زمان معتبر است و خواهد بود که همه طرفهای درگیر در آن به آن پایبند بمانند». آژانس بينالمللي انرژي اتمي نيز تأیید کرده که ایران تخلفات جزئی خصوصا درباره انباشته آب سنگین داشته و میتواند در تولید پلوتونیوم از آن استفاده كند. ایران دراینباره با هیچ تنبیهی مواجه نبوده و مکررا درباره منع ساختن موشکهای بالستیک تخلف کرده است؛ منع ساختن موشکهایی که باید در هشت سال پیشرو براساس توافق هستهای مراعات شود و این امر باعث برخی تحریمهای محدود از سوی واشنگتن شده است.
اولويت ترامپ چيست
اگر مواضع رئیسجمهور منتخب درباره خاورمیانه اجرائی شود، به بیثباتی و شعلهورشدن جنگ در منطقه منجر خواهد شد. ترامپ علاوه بر وعده پارهكردن توافق هستهاي با ايران، گفته است جنگ عليه شورشيان نظامي داعش را شدت ميبخشد. او میتواند با جبههگیری به سود جناح راست افراطی در ساختار سیاسی اسرائیل، فلسطینیها را نومید کند. ترامپ به تكرار گفته جنگ علیه داعش را در عراق و سوریه تشدید خواهد کرد و نابودی داعش اولویت اصلی اوست. او در تقابل آشکار با موضع دولت اوباما که از اپوزیسیون در سوریه حمایت میکند، گفته شورشیان میتوانند بدتر از بشار اسد باشند و شکستدادن داعش، مهمتر از سرنگونی رهبر سوریه است. اين به اين معنی است که او دست از پشتیبانی از مخالفان بشار اسد خواهد کشید. از اینها گذشته، ترامپ اعلام کرده خواهان همکاری بهتر با روسیه در نبرد علیه داعش است؛ روسیهای که متحد اصلی بشار اسد به شمار ميآيد. ترامپ گفته حملات هوایی را علیه داعش افزایش خواهد داد و داعشیها را به جهنم خواهد فرستاد. او از ریتم کند جنگ انتقاد کرده و در یک مرحله، خواهان به کارگیری 30 هزار نیروی مسلح آمریکایی در عراق شد که شش برابر تعداد کنونی است.
البته او بعدها این سخن خود را تعدیل کرد و گفت تنها تعدادی سرباز مورد نیاز خواهند بود.ترامپ مانند اوباما جنگ سوریه را عمدتا از نگاه جنگ با داعش مینگرد؛ اما منازعات دووجهی هستند. رویگردانی از اپوزیسیون میتواند باعث عصبانیت ترکیه، عربستان سعودی و قطر شود. کشورهایی که قول دادهاند، اسد را سرنگون و از شورشیان پشتیبانی کنند. ترامپ همچنین با مبارزهای شبیه مبارزه اوباما براي ایجاد توازن بین ترکیه و کردهای سوریه مواجه است. کُردهایی که نیروی زمینی اصلی حمایتشده ایالات متحده در سوریه براي جنگ با داعش بودهاند. ترکیه و نیروهای کُرد، در اوایل سال جاری در شمال سوریه با هم درگير شدند كه اين درگیری با دخالت و میانجیگری ایالات متحده خاتمه یافت. درباره اسرائیل و فلسطینیها نيز به نظر میرسد ترامپ بیشتر هواخواه نخستوزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، است تا فلسطینیها و این امر احتمالا باعث نابودی رؤیای فلسطینیها برای بهدستآوردن استقلال بعد از 50 سال اشغالگری اسرائیلی خواهد شد. همين موضوع، هشدار فلسطینيها را در پي داشت. آنها هشدار دادهاند روند فعلی احتمالا آنها را به حدی از نومیدی خواهد رساند که دست به قیام خشونتبار
علیه اسرائیل بزنند. ریاض مالکی، وزیر امور خارجه دولت فلسطین، گفته است فلسطینیها «هنوز نمیدانند سیاستهای رئیسجمهور منتخب چه هستند»؛ اما امیدوارند «او باعث ایجاد يك راهحل ميان فلسطین و اسرائیل در سرزمینهای اشغالی شود».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.