|

براي بهرام دبيري

ديباچه‌ «ماني» در سكوت عميق توتم‌ها

بهزاد شهني: ‌ در ميان خيل عظيم نقاشان در ايران معاصر، «بهرام دبيري» همواره طراحي را به عنوان يك اصل براي رصد تمامي آثارش قرار مي‌‌دهد، دستورالعمل‌ خطوط كه براي او سازنده هر فرمي مي‌شود كه قرار است در پهنه بوم نقش بندد. براي او شعف تمامي موضوعات نقاشي، برگرفته از فعل طراحي است؛ يعني نقش با طرح براي او معناي وجودي پيدا مي‌كند، منشي كه از دوره اول آثارش با شيفتگي و حيرت در قدرت و آزادانديشي سرعت خطوط نمود پيدا كرد. بعدتر كه متوجه شد مفاهيم الگوواره‌هاي اسطوره‌اي در قالب خطوط محيطيِ خالي از رنگ نمي‌گنجند، با سبقت از منش هميشگي خويش، رنگ را نيز به كهكشان ذهني بوم‌هايش وارد کرد و انقلابي در انديشه اومانيستي خود به وجود آورد؛ انديشه‌اي كه به واسطه آن تقابل و تضاد نيروهاي خير و شر را بر صفحه گيتي جست‌وجو مي‌كرد.
در نمايش‌هاي او همواره زن محوريت بوم را برعهده مي‌‌گيرد و اين رهيافت به مفاهيم مدنظرش نزديك مي‌شود؛ يعني تمامي اشيا و پرندگان و گياهان در ساحت «زن» مفهوم يگانه و اساطيري خود را بازمي‌يابند. در واقع او با به‌كارگيري اين عناصر، تلاشي را آغاز مي‌كند براي رسيدن به فهم جديدي از ارتباط هستي با آدمي و نسبت آدميان با جهان معنا و ماوراءالطبيعه. حضور پرقدرت زن در نقش‌مايه‌هاي اين دوره او ريشه در مفاهيم اسطوره‌اي خير و شر آيين مانوي دارد كه شالوده آن را در هنر اشكاني، بين‌النهرين و ساساني بايد جست‌وجو كرد كه در هفت تصوير جلوه كامل اين آيين پديدار مي‌شود؛ يعني اگر «زروان» و «اهريمن» در ترمينولوژي مانوي دو فرمانرواي قلمروهاي روشني- خير و تاريكي- شر قلمداد شوند، پس از زروان نخستين چهره‌اي كه در قلمرو خير حضور متوالي مي‌يابد بزرگ‌بانويي است كه به آن روح بزرگ اطلاق مي‌شود. در آنجا زن در جايگاه ویژه و داراي ابديتي هميشگي ظهوري قاطع مي‌يابد و در اينجا اين مفاهيم با فيگورها، طراحي‌هاي زنده و پويا كيفيت تجسمي ديگرگونه مي‌يابند، فيگورهايي با رنگ‌هاي گرم و درخشان كه نمادي مي‌شوند از جنبه خير در دنيا و پس‌زمينه تيره كه نمادي است از تاريكي و شر؛ در واقع او هستي‌شناسي سمبليسم و استعاره خير و شر را در بوم به نمايش مي‌گذارد.
منش هميشگي او قرارگرفتن در فضاي ديروز و زنده و احياكردن خاطرات ازلي و حفظ اصالت آنهاست؛ گشتن و جستن و آن‌گاه نقش‌بستن. او مجذوب غناي موجود در باستانيت خويش مي‌شود و پس از عبور اين مفاهيم و رنگ‌مايه‌ها از فيلتر ذهني خويش، چهره‌اي نو به آنها مي‌بخشد، يعني در اينجا فرم صورت محتوا را مخدوش نمي‌كند، بلکه در ادامه آن قرار مي‌گيرد. اينجاست كه نقش، نقاش را جست‌وجو مي‌كند، او را مي‌يابد، به او رنگ و فرم مي‌بخشد و خود را در درونش استحاله مي‌كند. اين‌گونه است كه او در ساحت شرق‌شناسي قابل نمود عيني مي‌يابد و هنر او تبديل به واگويه‌اي مي‌شود كه با هويت‌بخشي مجدد به فرم‌ها، حريت ديگرگونه‌اي را براي آنها به ارمغان مي‌آورد. به‌راستي صراط مستقيم «بهرام دبيري» در نقاشي اين‌چنين است. هرچند او پسرفتي نداشته، اما پيشرفتي هم به لحاظ محتوايي ديده نمي‌شود و اين يعني او، اصالت وجودي خود را در هنر نقاشي يافته است و تنها زبان نقاش به عنوان عنصر رابط بين بوم و بيننده، مدام در حال تكميل و دگرگوني شكل ارتباطي خويش است. نقاشي‌هاي اين دوره در ادامه آثار اول، دوم و سوم اوست. چنانچه همچنان راغب به استفاده از سطوح مسطح، نمادها و اسطوره‌ها و چهره‌هاي خيال‌انگيز و زايش فضاهايي به دور از مكان و زمان و جدا از دنياي مادي و زميني است. در واقع عمق فضا را بايد از طريق لايه‌هاي متفاوت سطوح، شكوه و رنگ‌هاي خالص، براق و داراي تعريف مشخص و وضوح پرتره‌ها جست‌وجو كرد. الهه‌هايي كه اين بار در هيأت هفت صورت نمود عيني مي‌يابند، زن‌هايي هستند كه خوشه‌هايي از انگور ارغواني، بافته‌هاي گندم، كبوتر و گل صحرايي در دست مي‌گيرند تا مفاهيمي از زندگي، بركت و زنانگي را بازتوليد كنند. نشانه‌هايي كه ما‌بازاي تاريخي و اسطوره‌اي در ذهن دارند، يعني او از استتيك اسطوره‌ها، استتيك معنا را جست‌وجو مي‌كند و اين از ويژگي‌هاي اصيل ايراني‌ترين مكتب نقاشي پس از اسلام يعني مكتب شيراز است كه در آن بوم لبريز از نمادها و سمبل‌هاي متفاوت است. نقاش از اين رجعت به گذشته و مداومت در پيگيري تجربه‌هاي نقاشان ديگر در فرمي نو، چه چيز را مي‌جويد؟ او از فصاحت و بلاغت توتم‌ها در بوم، كدام حقيقت نهفته و رمزآميز را آشكار مي‌کند؟
رنگ‌ها هم حاصل مفاهيمي از دوره مانويستي مي‌شوند و جنبه تربيتي ندارند. زرد به‌عنوان نور و روشني، آخرت و تشعشعي از معرفت و دانايي است. نقاش اين رنگ را با سوژه اصلي بوم تركيب مي‌كند كه هاله‌اي از نور به دور سر و نگين گردنبندي در دست دارد تا حسي از جاودانگي، عشق و زايش را به مخاطب منتقل كند و اين نمادواره زماني كه با خورشيد كه سمبلي است از آسمان و فضاي لايتناهي تركيب شود، جلوه‌اي تمثيلي و روحاني به نقاشي مي‌بخشد؛ در واقع تركيب خورشيد و زن، منزلگاهي براي نيروي كار تأسيس در بيرون و درون نقاشي به شمار مي‌رود. قرمزهاي تند بر القاي حس زنانگي تأكيد مي‌ورزند و سبزهاي سبز هم آرامش را ارزاني مي‌دارند، او با اين رنگ‌ها بيننده را وارد خلسه‌اي از مفاهيم مي‌كند. اتفاقي كه اتفاقا ريشه در همان مباني فكري دارد. نقاش براساس آيين متأثر، پيروزي قرمز و سبزها را بر سياه، غلبه روشنايي و نور بر تاريكي را تصوير مي‌كند؛ معناي اين سطور اين است كه ماهيت باطني رنگ را در آنچه استعاره و تمثيل نام دارد بايد جست‌وجو كرد. چنانچه آنها فيض را در بيننده به فعل تبديل مي‌كنند، فيضي كه حاصل فعل ديدن است.
اين واگشت تاريخي در نقاشي در ريخت‌شناسي چهره‌هايي كه بر بوم‌ نقش مي‌بندد نيز به خوبي قابل رؤيت است، صورت‌هاي بيضي‌شكل با لبان و گونه‌هاي سرخ و اسلوب‌هاي زنانه و با چشماني اريب و خيره به نقطه‌اي خاص و رنگ طلايي و نوراني پوست صورت كه همه برگرفته از مفاهيم نقاشي مانوي است. مانويان هر چيز زيبا را پرستش مي‌كردند. آنجا كه ماه و خورشيد حضور ندارد، فيگورهاي ديگري مانند خروس به‌عنوان نماد روشني و روز، آدم و حوا به‌عنوان نماد آفرينش حضور مي‌يابند و تابلوها را سرشار از زايش، باروري و سمبل‌هايي براي آفرينش مي‌کنند، اين مشخصه‌ها از بخش‌هاي جدانشدني روح و كالبد نقاشي‌هاي «دبيري» هستند. استفاده از الگوهاي كهن و ماندگار براي ساخت ساحت زبان معاصر، گذر است از داشته‌هاي بومي براي رسيدن به منشي جمعي. در واقع نقاش بخشي از انرژي نهفته نقاشي ايراني را به صورتي ديگر وارد نقش‌پردازي مدرن خود مي‌كند، اين ويژگي‌هاست كه او را متفاوت‌تر از ديگران نشان مي‌دهد. او ادامه منطقي ضياءپورها، جوادي‌پورها، قندريزها، هانيبال‌ها و عربشاهي‌هاست كه با نفوذ در سنت‌ها و داشته‌هاي گذشته، به نقاشيِ معاصرِ اين جغرافيا روحيه‌اي ايراني بخشيدند؛ تجددي كه ناشي از تأثيرپذيري از فرهنگ كهن نقاشي ايران است و در «هفت صورت از مكتب شيراز» به‌گونه‌اي ديگر، ادامه آيين مانويستي و نقاشي‌هاي شاهنامه لنينگراد دنبال مي‌شود كه دومي ادامه اولي است و «دبيري» در ادامه اين دو. «بهرام دبيري» در دهه ششم از عمرش علاوه بر روايت صادقانه و سرگرداني در شكل‌گيري مفاهيم جانبي حول محوريت زن، نيروي جادويي «ماه» يا «آز» را به شكلي هنرمندانه در پسِ پشت فيگورهايش، در دنياي متلاطم بوم پنهان مي‌دارد تا بار ديگر براي همه ثابت كند كه او استاد كنكاش و خيره‌ماندن در مفهوم مطلق اسطوره‌هاست. اين مي‌گويد او ادامه منطقي هنر نقاشي اين سرزمين است.

بهزاد شهني: ‌ در ميان خيل عظيم نقاشان در ايران معاصر، «بهرام دبيري» همواره طراحي را به عنوان يك اصل براي رصد تمامي آثارش قرار مي‌‌دهد، دستورالعمل‌ خطوط كه براي او سازنده هر فرمي مي‌شود كه قرار است در پهنه بوم نقش بندد. براي او شعف تمامي موضوعات نقاشي، برگرفته از فعل طراحي است؛ يعني نقش با طرح براي او معناي وجودي پيدا مي‌كند، منشي كه از دوره اول آثارش با شيفتگي و حيرت در قدرت و آزادانديشي سرعت خطوط نمود پيدا كرد. بعدتر كه متوجه شد مفاهيم الگوواره‌هاي اسطوره‌اي در قالب خطوط محيطيِ خالي از رنگ نمي‌گنجند، با سبقت از منش هميشگي خويش، رنگ را نيز به كهكشان ذهني بوم‌هايش وارد کرد و انقلابي در انديشه اومانيستي خود به وجود آورد؛ انديشه‌اي كه به واسطه آن تقابل و تضاد نيروهاي خير و شر را بر صفحه گيتي جست‌وجو مي‌كرد.
در نمايش‌هاي او همواره زن محوريت بوم را برعهده مي‌‌گيرد و اين رهيافت به مفاهيم مدنظرش نزديك مي‌شود؛ يعني تمامي اشيا و پرندگان و گياهان در ساحت «زن» مفهوم يگانه و اساطيري خود را بازمي‌يابند. در واقع او با به‌كارگيري اين عناصر، تلاشي را آغاز مي‌كند براي رسيدن به فهم جديدي از ارتباط هستي با آدمي و نسبت آدميان با جهان معنا و ماوراءالطبيعه. حضور پرقدرت زن در نقش‌مايه‌هاي اين دوره او ريشه در مفاهيم اسطوره‌اي خير و شر آيين مانوي دارد كه شالوده آن را در هنر اشكاني، بين‌النهرين و ساساني بايد جست‌وجو كرد كه در هفت تصوير جلوه كامل اين آيين پديدار مي‌شود؛ يعني اگر «زروان» و «اهريمن» در ترمينولوژي مانوي دو فرمانرواي قلمروهاي روشني- خير و تاريكي- شر قلمداد شوند، پس از زروان نخستين چهره‌اي كه در قلمرو خير حضور متوالي مي‌يابد بزرگ‌بانويي است كه به آن روح بزرگ اطلاق مي‌شود. در آنجا زن در جايگاه ویژه و داراي ابديتي هميشگي ظهوري قاطع مي‌يابد و در اينجا اين مفاهيم با فيگورها، طراحي‌هاي زنده و پويا كيفيت تجسمي ديگرگونه مي‌يابند، فيگورهايي با رنگ‌هاي گرم و درخشان كه نمادي مي‌شوند از جنبه خير در دنيا و پس‌زمينه تيره كه نمادي است از تاريكي و شر؛ در واقع او هستي‌شناسي سمبليسم و استعاره خير و شر را در بوم به نمايش مي‌گذارد.
منش هميشگي او قرارگرفتن در فضاي ديروز و زنده و احياكردن خاطرات ازلي و حفظ اصالت آنهاست؛ گشتن و جستن و آن‌گاه نقش‌بستن. او مجذوب غناي موجود در باستانيت خويش مي‌شود و پس از عبور اين مفاهيم و رنگ‌مايه‌ها از فيلتر ذهني خويش، چهره‌اي نو به آنها مي‌بخشد، يعني در اينجا فرم صورت محتوا را مخدوش نمي‌كند، بلکه در ادامه آن قرار مي‌گيرد. اينجاست كه نقش، نقاش را جست‌وجو مي‌كند، او را مي‌يابد، به او رنگ و فرم مي‌بخشد و خود را در درونش استحاله مي‌كند. اين‌گونه است كه او در ساحت شرق‌شناسي قابل نمود عيني مي‌يابد و هنر او تبديل به واگويه‌اي مي‌شود كه با هويت‌بخشي مجدد به فرم‌ها، حريت ديگرگونه‌اي را براي آنها به ارمغان مي‌آورد. به‌راستي صراط مستقيم «بهرام دبيري» در نقاشي اين‌چنين است. هرچند او پسرفتي نداشته، اما پيشرفتي هم به لحاظ محتوايي ديده نمي‌شود و اين يعني او، اصالت وجودي خود را در هنر نقاشي يافته است و تنها زبان نقاش به عنوان عنصر رابط بين بوم و بيننده، مدام در حال تكميل و دگرگوني شكل ارتباطي خويش است. نقاشي‌هاي اين دوره در ادامه آثار اول، دوم و سوم اوست. چنانچه همچنان راغب به استفاده از سطوح مسطح، نمادها و اسطوره‌ها و چهره‌هاي خيال‌انگيز و زايش فضاهايي به دور از مكان و زمان و جدا از دنياي مادي و زميني است. در واقع عمق فضا را بايد از طريق لايه‌هاي متفاوت سطوح، شكوه و رنگ‌هاي خالص، براق و داراي تعريف مشخص و وضوح پرتره‌ها جست‌وجو كرد. الهه‌هايي كه اين بار در هيأت هفت صورت نمود عيني مي‌يابند، زن‌هايي هستند كه خوشه‌هايي از انگور ارغواني، بافته‌هاي گندم، كبوتر و گل صحرايي در دست مي‌گيرند تا مفاهيمي از زندگي، بركت و زنانگي را بازتوليد كنند. نشانه‌هايي كه ما‌بازاي تاريخي و اسطوره‌اي در ذهن دارند، يعني او از استتيك اسطوره‌ها، استتيك معنا را جست‌وجو مي‌كند و اين از ويژگي‌هاي اصيل ايراني‌ترين مكتب نقاشي پس از اسلام يعني مكتب شيراز است كه در آن بوم لبريز از نمادها و سمبل‌هاي متفاوت است. نقاش از اين رجعت به گذشته و مداومت در پيگيري تجربه‌هاي نقاشان ديگر در فرمي نو، چه چيز را مي‌جويد؟ او از فصاحت و بلاغت توتم‌ها در بوم، كدام حقيقت نهفته و رمزآميز را آشكار مي‌کند؟
رنگ‌ها هم حاصل مفاهيمي از دوره مانويستي مي‌شوند و جنبه تربيتي ندارند. زرد به‌عنوان نور و روشني، آخرت و تشعشعي از معرفت و دانايي است. نقاش اين رنگ را با سوژه اصلي بوم تركيب مي‌كند كه هاله‌اي از نور به دور سر و نگين گردنبندي در دست دارد تا حسي از جاودانگي، عشق و زايش را به مخاطب منتقل كند و اين نمادواره زماني كه با خورشيد كه سمبلي است از آسمان و فضاي لايتناهي تركيب شود، جلوه‌اي تمثيلي و روحاني به نقاشي مي‌بخشد؛ در واقع تركيب خورشيد و زن، منزلگاهي براي نيروي كار تأسيس در بيرون و درون نقاشي به شمار مي‌رود. قرمزهاي تند بر القاي حس زنانگي تأكيد مي‌ورزند و سبزهاي سبز هم آرامش را ارزاني مي‌دارند، او با اين رنگ‌ها بيننده را وارد خلسه‌اي از مفاهيم مي‌كند. اتفاقي كه اتفاقا ريشه در همان مباني فكري دارد. نقاش براساس آيين متأثر، پيروزي قرمز و سبزها را بر سياه، غلبه روشنايي و نور بر تاريكي را تصوير مي‌كند؛ معناي اين سطور اين است كه ماهيت باطني رنگ را در آنچه استعاره و تمثيل نام دارد بايد جست‌وجو كرد. چنانچه آنها فيض را در بيننده به فعل تبديل مي‌كنند، فيضي كه حاصل فعل ديدن است.
اين واگشت تاريخي در نقاشي در ريخت‌شناسي چهره‌هايي كه بر بوم‌ نقش مي‌بندد نيز به خوبي قابل رؤيت است، صورت‌هاي بيضي‌شكل با لبان و گونه‌هاي سرخ و اسلوب‌هاي زنانه و با چشماني اريب و خيره به نقطه‌اي خاص و رنگ طلايي و نوراني پوست صورت كه همه برگرفته از مفاهيم نقاشي مانوي است. مانويان هر چيز زيبا را پرستش مي‌كردند. آنجا كه ماه و خورشيد حضور ندارد، فيگورهاي ديگري مانند خروس به‌عنوان نماد روشني و روز، آدم و حوا به‌عنوان نماد آفرينش حضور مي‌يابند و تابلوها را سرشار از زايش، باروري و سمبل‌هايي براي آفرينش مي‌کنند، اين مشخصه‌ها از بخش‌هاي جدانشدني روح و كالبد نقاشي‌هاي «دبيري» هستند. استفاده از الگوهاي كهن و ماندگار براي ساخت ساحت زبان معاصر، گذر است از داشته‌هاي بومي براي رسيدن به منشي جمعي. در واقع نقاش بخشي از انرژي نهفته نقاشي ايراني را به صورتي ديگر وارد نقش‌پردازي مدرن خود مي‌كند، اين ويژگي‌هاست كه او را متفاوت‌تر از ديگران نشان مي‌دهد. او ادامه منطقي ضياءپورها، جوادي‌پورها، قندريزها، هانيبال‌ها و عربشاهي‌هاست كه با نفوذ در سنت‌ها و داشته‌هاي گذشته، به نقاشيِ معاصرِ اين جغرافيا روحيه‌اي ايراني بخشيدند؛ تجددي كه ناشي از تأثيرپذيري از فرهنگ كهن نقاشي ايران است و در «هفت صورت از مكتب شيراز» به‌گونه‌اي ديگر، ادامه آيين مانويستي و نقاشي‌هاي شاهنامه لنينگراد دنبال مي‌شود كه دومي ادامه اولي است و «دبيري» در ادامه اين دو. «بهرام دبيري» در دهه ششم از عمرش علاوه بر روايت صادقانه و سرگرداني در شكل‌گيري مفاهيم جانبي حول محوريت زن، نيروي جادويي «ماه» يا «آز» را به شكلي هنرمندانه در پسِ پشت فيگورهايش، در دنياي متلاطم بوم پنهان مي‌دارد تا بار ديگر براي همه ثابت كند كه او استاد كنكاش و خيره‌ماندن در مفهوم مطلق اسطوره‌هاست. اين مي‌گويد او ادامه منطقي هنر نقاشي اين سرزمين است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.