|

یادداشت سیمین بهبهانی درباره «شب به شیشه می‌زند» مهدی مظفری ساوجی

در آرزوی خواندن کتابی به خط بریل

آقای مهدی مظفری ساوجی را چند سالی‌ست که می‌شناسم. مصاحبه‌هایش با چهره‌های فرهنگی روزگار ما خواندنی‌ست. پرسش‌هایش پاسخ دقیق و منطقی می‌طلبد: سَرسَری نمی‌توان گفت «بله»، یا «نه». چند سال پیش بود که نزد من آمد و چند شعر خود را برایم خواند. تا آن زمان از او شعر نشنیده بودم. به راستی که خوب سروده بود. گفتم: مبارک است! دنبالش را بگیر، موفق خواهی شد. این سروده‌های او در مجموعه پیشین (رنگ‌ها و سایه‌ها) گنجیده و جایزه کتاب سال «قیصر امین‌پور» را نصیبش کرده است.
خصلت معلمی من آن است که در هر کس ذوقی ببینم، تشویقش می‌کنم.
امروز دفتر شب به شیشه می‌زند به دستم رسید. اولین شعر این مجموعه را -که سیزده صفحه را پُر کرده است- برایم خواندند. بعضی از واژه‌ها و عبارات را می‌خواستم تکرار کنند. شعر که تمام شد، گفتم قصیده نمرده است. گویا جامه نو هم پوشیده و آماده خودنمایی‌ست! گفتم ورق بزنند و صفحات آخر را بخوانند. شعرها کوتاه شده و هر کدام از یک صفحه برنگذشته بود:
نمی‌توانم /خرگوش‌ها را / غیب کنم / کبوترها را / بیرون بیاورم از کلاهم /عصایی را / بدل کنم به دسته‌گلی / شاعرم / خودنویسم را / پُر می‌کنم از شب/ و بیرون می‌آورم از آن/ ماه و ستاره‌ها را
(«شعر سپید»، ص 86)
گفتم: عجب! همین می‌ارزد به صد مقوله سیزده صفحه‌ای آغاز دفتر. به آینده شاعر امیدوارتر شدم. حق همین است که مرکّبِ شعر را، گسترده‌تر از «شب» و واژه‌ها را هم‌ارج «ستاره‌ها» بدانی. مهم‌تر ایمان و احترامی‌ست که سراینده به شعر خود دارد. بار دیگر به سراغ صفحات آغازین مجموعه می‌روم:
حالا/ چه فرق می‌کند/ در کدام شهر زندگی کنی/ وقتی/ طول زندگی‌ات را/ آسانسورها/ با شتاب طی می‌کنند/ و عرض آن را/ متروهای سراسیمه/ ظهر خودش را/ به زحمت بالا می‌کشد آفتاب/ از پشت آسمانخراش‌ها/ و با عجله/ پایین می‌کشد آن را/ آسمانخراش خونسرد دیگری/ طلوع و غروب را باید/ چگونه کشف می‌کردم؟/روز را به شب/ شب را به روز/ می‌رسانم/ در آرزوی خواندن کتابی که هنوز/ به خط بریل/ در نیامده است.
(«مسخ»، ص 26 و 27)
در هر یک از ترکیب‌های این قطعه اشارتی‌ست که معنای دوم را پیش‌رو می‌گذارد:
«طول زندگی‌ات» (سال‌های عمرت) به شتاب می‌گذرد و «عرض آن» (گذران روزانه‌ات) با وحشت و نابه‌سامانی به سر می‌رسد.
در قرنی زندگی می‌کنی که همچون کوران ـ «در آرزوی خواندن کتابی به خط بریل» ـ پیر می‌شوی.
ورق می‌زنم و روی این شعر درنگ می‌کنم:
چگونه رد شده است/ از در آهنی/ از دوربین‌های مداربسته/ از دیوارهای بلند سیمانی/ چگونه خودش را/ به باغچه کوچک زندان رسانده است/ بهار.
(«زمستان»، ص 81)
و این شعر:
تاریکی/ به زحمت/ خودش را/ به بالای کوه می‌رساند/ هرچه خیز بر‌ می‌دارد/دستش نمی‌رسد/ به ماه.
(«هزار و یک شب»، ص 58)
که یعنی تاریک‌دلان روشنی را در نمی‌یابند.
و قطعه‌ی دیگر:
حیاط خانه‌ی ما را/ روشن نمی‌کند/ این چراغ کوچک/ که آویران است از باد/ و ترس‌ها و سایه‌ها را فقط/ بزرگ و کوچک می‌کند.
(«هیس!»، ص63)
آیا نمی‌توان به یاد آورد سرکردگانی را که وجودشان جز وحشت نیافریده و کتاب مِهرشان را کسی بر سر ندیده؟
و تلاشی دردانگیز و بیهوده:‌
هرچه نزدیک‌تر می‌شوم به شمع/ بیشتر خودش را/ پشت سرم/ پنهان می‌کند
شب/ مثل کسی که پشت دیواری/ پنهان شود از ترس/ مدام/ در گوشم می‌خواند/ که فوت کنم آن را.
(«ترسیدن»، ص82)
وجود نابه‌کاری را به یاد می‌آورم که خوشبختی دیگران را نمی‌تواند دید.
و در شعری دیگر:‌
از در/ از دیوار/ از پنجره/ از پرده/ رد شده است شب/ بی‌آن‌که/ یک ستاره/ با خود بیاورد.
(«رنگ شب»، ص78)
و:
زمستان بود/ سنگی که می‌خواستی/ آب کنی آن را/ حالا/ دری‌ست که برای همیشه/ به روی تو بسته‌ست.
(«ظهیر‌الدوله»، «فروغ فرخزاد» ، ص90)
نمی‌دانم در این کلام، «افسوس» نمایان‌تر است یا «هشدار».
به هر روی، سرنوشت بنی آدم همین است.
***
به هر جای این دفتر که نگاه می‌کنم، می‌بینم که شعر مظفری ساوجی صدفی‌ست که مرواریدی در میان دارد، و با دریافت آن لذت کشفی ارزانی خواننده می‌کند .
توصیه من به آقای مظفری آن است که «قصیده‌پردازی نو» را فراموش کنند و بیشتر به قطعات کوچکی بپردازند که معنایی بزرگ دارند، و از یاد نبرند که برای نمونه خیام - به تقریب - از هفتاد تا صد و بیست رباعی بیشتر نداشت.
آقای مهدی مظفری ساوجی را چند سالی‌ست که می‌شناسم. مصاحبه‌هایش با چهره‌های فرهنگی روزگار ما خواندنی‌ست. پرسش‌هایش پاسخ دقیق و منطقی می‌طلبد: سَرسَری نمی‌توان گفت «بله»، یا «نه». چند سال پیش بود که نزد من آمد و چند شعر خود را برایم خواند. تا آن زمان از او شعر نشنیده بودم. به راستی که خوب سروده بود. گفتم: مبارک است! دنبالش را بگیر، موفق خواهی شد. این سروده‌های او در مجموعه پیشین (رنگ‌ها و سایه‌ها) گنجیده و جایزه کتاب سال «قیصر امین‌پور» را نصیبش کرده است.
خصلت معلمی من آن است که در هر کس ذوقی ببینم، تشویقش می‌کنم.
امروز دفتر شب به شیشه می‌زند به دستم رسید. اولین شعر این مجموعه را -که سیزده صفحه را پُر کرده است- برایم خواندند. بعضی از واژه‌ها و عبارات را می‌خواستم تکرار کنند. شعر که تمام شد، گفتم قصیده نمرده است. گویا جامه نو هم پوشیده و آماده خودنمایی‌ست! گفتم ورق بزنند و صفحات آخر را بخوانند. شعرها کوتاه شده و هر کدام از یک صفحه برنگذشته بود:
نمی‌توانم /خرگوش‌ها را / غیب کنم / کبوترها را / بیرون بیاورم از کلاهم /عصایی را / بدل کنم به دسته‌گلی / شاعرم / خودنویسم را / پُر می‌کنم از شب/ و بیرون می‌آورم از آن/ ماه و ستاره‌ها را
(«شعر سپید»، ص 86)
گفتم: عجب! همین می‌ارزد به صد مقوله سیزده صفحه‌ای آغاز دفتر. به آینده شاعر امیدوارتر شدم. حق همین است که مرکّبِ شعر را، گسترده‌تر از «شب» و واژه‌ها را هم‌ارج «ستاره‌ها» بدانی. مهم‌تر ایمان و احترامی‌ست که سراینده به شعر خود دارد. بار دیگر به سراغ صفحات آغازین مجموعه می‌روم:
حالا/ چه فرق می‌کند/ در کدام شهر زندگی کنی/ وقتی/ طول زندگی‌ات را/ آسانسورها/ با شتاب طی می‌کنند/ و عرض آن را/ متروهای سراسیمه/ ظهر خودش را/ به زحمت بالا می‌کشد آفتاب/ از پشت آسمانخراش‌ها/ و با عجله/ پایین می‌کشد آن را/ آسمانخراش خونسرد دیگری/ طلوع و غروب را باید/ چگونه کشف می‌کردم؟/روز را به شب/ شب را به روز/ می‌رسانم/ در آرزوی خواندن کتابی که هنوز/ به خط بریل/ در نیامده است.
(«مسخ»، ص 26 و 27)
در هر یک از ترکیب‌های این قطعه اشارتی‌ست که معنای دوم را پیش‌رو می‌گذارد:
«طول زندگی‌ات» (سال‌های عمرت) به شتاب می‌گذرد و «عرض آن» (گذران روزانه‌ات) با وحشت و نابه‌سامانی به سر می‌رسد.
در قرنی زندگی می‌کنی که همچون کوران ـ «در آرزوی خواندن کتابی به خط بریل» ـ پیر می‌شوی.
ورق می‌زنم و روی این شعر درنگ می‌کنم:
چگونه رد شده است/ از در آهنی/ از دوربین‌های مداربسته/ از دیوارهای بلند سیمانی/ چگونه خودش را/ به باغچه کوچک زندان رسانده است/ بهار.
(«زمستان»، ص 81)
و این شعر:
تاریکی/ به زحمت/ خودش را/ به بالای کوه می‌رساند/ هرچه خیز بر‌ می‌دارد/دستش نمی‌رسد/ به ماه.
(«هزار و یک شب»، ص 58)
که یعنی تاریک‌دلان روشنی را در نمی‌یابند.
و قطعه‌ی دیگر:
حیاط خانه‌ی ما را/ روشن نمی‌کند/ این چراغ کوچک/ که آویران است از باد/ و ترس‌ها و سایه‌ها را فقط/ بزرگ و کوچک می‌کند.
(«هیس!»، ص63)
آیا نمی‌توان به یاد آورد سرکردگانی را که وجودشان جز وحشت نیافریده و کتاب مِهرشان را کسی بر سر ندیده؟
و تلاشی دردانگیز و بیهوده:‌
هرچه نزدیک‌تر می‌شوم به شمع/ بیشتر خودش را/ پشت سرم/ پنهان می‌کند
شب/ مثل کسی که پشت دیواری/ پنهان شود از ترس/ مدام/ در گوشم می‌خواند/ که فوت کنم آن را.
(«ترسیدن»، ص82)
وجود نابه‌کاری را به یاد می‌آورم که خوشبختی دیگران را نمی‌تواند دید.
و در شعری دیگر:‌
از در/ از دیوار/ از پنجره/ از پرده/ رد شده است شب/ بی‌آن‌که/ یک ستاره/ با خود بیاورد.
(«رنگ شب»، ص78)
و:
زمستان بود/ سنگی که می‌خواستی/ آب کنی آن را/ حالا/ دری‌ست که برای همیشه/ به روی تو بسته‌ست.
(«ظهیر‌الدوله»، «فروغ فرخزاد» ، ص90)
نمی‌دانم در این کلام، «افسوس» نمایان‌تر است یا «هشدار».
به هر روی، سرنوشت بنی آدم همین است.
***
به هر جای این دفتر که نگاه می‌کنم، می‌بینم که شعر مظفری ساوجی صدفی‌ست که مرواریدی در میان دارد، و با دریافت آن لذت کشفی ارزانی خواننده می‌کند .
توصیه من به آقای مظفری آن است که «قصیده‌پردازی نو» را فراموش کنند و بیشتر به قطعات کوچکی بپردازند که معنایی بزرگ دارند، و از یاد نبرند که برای نمونه خیام - به تقریب - از هفتاد تا صد و بیست رباعی بیشتر نداشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.