|

درباره‌‌ «لایحه انتشار رسانه‌ها»

کوهیار گُردی . وکیل دادگستری

اصولا وضع قوانینی که مستقیما با شهروندان مرتبط است (قوانین کیفری، خانواده، سیاسی و...)، فی‌النفسه حساسیت‌برانگیز است. حال زمانی که مباحثی مانند آزادی بیان‌‌ یا مطبوعات و رسانه در کنار قانون جای گیرد، حساسیت و هوشیاری جامعه را برای آگاهی از محتوا و آثار آن دوچندان ‌‌می‌کند؛ به‌ویژه در زمانه‌‌‌ای که تقریبا شهروندی جدا از رسانه (مطبوعات، تلویزیون، رادیو و‌‌‌اینترنت) ‌‌یافت نمی‌شود. «لایحه انتشار رسانه‌ها» با نا‌‌می‌ غریب به‌ عنوان جانشین قانون مطبوعات معرفی شده است، اما نه‌تنها مطبوعات را دربرگرفته، بلکه حدود خود را تا شخصی‌ترین رسانه‌ها (شبکه‌های اجتماعی مانند تلگرام، فیس‌بوک و توییتر) گسترش داده و افزون بر آن، برای فعالیت شهروندان در آن محیط‌ها جرم تعریف و مجازات پیش‌بینی کرده است. نقدهای اساسی حقوق‌دانان و جامعه‌شناسان حوزه ارتباطات بر اصول شکلی و ماهیت ‌‌‌این لایحه را ‌‌می‌توان ناشی از بدفهمی ‌نویسندگان آن از فلسفه‌ «انتشار» و «رسانه» دانست. برای روشن‌شدن موضوع به دو پرسش باید پاسخ داد: فعالیت اشخاص در رسانه‌ها و انتشار عقاید خود، حق است ‌‌یا امتیاز؟ آثار ‌‌‌این تفکیک کدام است؟ فعالیت اشخاص در رسانه و تکثیر و اعلام آرا و فعالیت‌های خود، ذیل عنوان آزادی بیان ‌‌می‌گنجد، در واقع رسانه ابزاری برای معرفی افراد (به وسیله روزنامه، ‌‌‌اینترنت، کتاب و...) ‌‌است؛ بنابراین انتشار از طریق رسانه، زیرمجموعه‌‌‌ای از آزادی بیان است. از سوی دیگر، بشر در ذات خود دارای حقوقی ‌است که رد و نقض آنها لطمه اساسی به هویت انسان وارد ‌‌می‌کند، ‌‌‌این حقوق را که بالذات و بالفطره برای هر انسان‌زاده‌‌‌ای وجود دارد، مجموعا حقوق ‌بشر ‌‌می‌نامند. اما تفاوت ‌‌‌این حقوق با امتیاز در ‌‌‌این است که امتیاز از سوی شخصی به شخص دیگر داده ‌‌می‌شود، پس نخست بر سر آن گفت‌وگو و توافقی شکل گرفته و دوم تحت شرایطی فسخ و استرداد‌‌‌ این امتیازها امکان‌پذیر است؛ برای مثال در دنیای امروز هیچ انسانی پیدا نخواهد شد که به دیگری بگوید حق زندگی‌‌ یا رفت‌وآمد تو از من منبعث شده و اکنون به اراده خود (مگر در استثنائات پیش‌بینی‌شده در قانون) آن را باز خواهم‌‌‌‌ ستاند! ‌‌یا به نظر من وقت حیات تو به سر آمده و ‌‌‌اینک من آن را پایان خواهم داد! اما بسیار یافت ‌‌می‌شود که برای نمونه امتیاز استفاده از خانه‌‌‌ای به دیگری زیر عنوان اجاره‌نامه واگذار ‌‌می‌شود و پس از مدتی به دلیل انقضای مدت ‌‌یا تخلف مستأجر این امتیاز از بین ‌‌می‌رود. این حقوق در دو سند اصلی بین‌المللی و داخلی برای شهروندان ‌‌‌ایرانی به رسمیت شناخته شده است. نخست ماده 19 اعلامیه جهانی حقوق‌ بشر: «هر انسانی محق به آزادی عقیده و بیان است؛ و ‌‌‌این حق شامل آزادی داشتن باور و عقیده‌ای بدون [نگرانی] از مداخله [و مزاحمت] و حق جست‌وجو، دریافت و انتشار اطلاعات و افکار از طریق هر رسانه‌ای بدون ملاحظات مرزی است» و دوم، اصل‏ بیست‌وسوم قانون اساسی: «تفتیش‏ عقاید ممنوع‏ است‏ و هیچ‌کس‏ را نمی‌توان‏ به‏ صرف‏ داشتن‏ عقیده‏‌‌‌ای‏ مورد تعرض‏ و مؤاخذه‏ قرار داد». اصل‏ بیست‌وچهارم قانون اساسی: «نشریات‏ و مطبوعات‏ در بیان‏ مطالب‏ آزادند مگر آنکه‏ مخل‏ به‏ مبانی‏ اسلام ‏‌‌یا حقوق‏ عمو‌‌می‌ باشد. تفصیل‏ آن‏ را قانون‏ معین‏ ‌‌می‌کند». اصل بیست‌وپنجم قانون اساسی: «بازرسی‏ و نرساندن‏ نامه‌ها، ضبط و فاش‏‌کردن‏ مکالمات‏ تلفنی‏، افشای‏ مخابرات‏ تلگرافی‏ و تلکس‏، سانسور، عدم‏ مخابره‏ و نرساندن‏ آنها، استراق‏‌ سمع و هرگونه‏ تجسس‏ ممنوع‏ است‏ مگر به‏ حکم‏ قانون»‏.

ادامه در صفحه17

اصولا وضع قوانینی که مستقیما با شهروندان مرتبط است (قوانین کیفری، خانواده، سیاسی و...)، فی‌النفسه حساسیت‌برانگیز است. حال زمانی که مباحثی مانند آزادی بیان‌‌ یا مطبوعات و رسانه در کنار قانون جای گیرد، حساسیت و هوشیاری جامعه را برای آگاهی از محتوا و آثار آن دوچندان ‌‌می‌کند؛ به‌ویژه در زمانه‌‌‌ای که تقریبا شهروندی جدا از رسانه (مطبوعات، تلویزیون، رادیو و‌‌‌اینترنت) ‌‌یافت نمی‌شود. «لایحه انتشار رسانه‌ها» با نا‌‌می‌ غریب به‌ عنوان جانشین قانون مطبوعات معرفی شده است، اما نه‌تنها مطبوعات را دربرگرفته، بلکه حدود خود را تا شخصی‌ترین رسانه‌ها (شبکه‌های اجتماعی مانند تلگرام، فیس‌بوک و توییتر) گسترش داده و افزون بر آن، برای فعالیت شهروندان در آن محیط‌ها جرم تعریف و مجازات پیش‌بینی کرده است. نقدهای اساسی حقوق‌دانان و جامعه‌شناسان حوزه ارتباطات بر اصول شکلی و ماهیت ‌‌‌این لایحه را ‌‌می‌توان ناشی از بدفهمی ‌نویسندگان آن از فلسفه‌ «انتشار» و «رسانه» دانست. برای روشن‌شدن موضوع به دو پرسش باید پاسخ داد: فعالیت اشخاص در رسانه‌ها و انتشار عقاید خود، حق است ‌‌یا امتیاز؟ آثار ‌‌‌این تفکیک کدام است؟ فعالیت اشخاص در رسانه و تکثیر و اعلام آرا و فعالیت‌های خود، ذیل عنوان آزادی بیان ‌‌می‌گنجد، در واقع رسانه ابزاری برای معرفی افراد (به وسیله روزنامه، ‌‌‌اینترنت، کتاب و...) ‌‌است؛ بنابراین انتشار از طریق رسانه، زیرمجموعه‌‌‌ای از آزادی بیان است. از سوی دیگر، بشر در ذات خود دارای حقوقی ‌است که رد و نقض آنها لطمه اساسی به هویت انسان وارد ‌‌می‌کند، ‌‌‌این حقوق را که بالذات و بالفطره برای هر انسان‌زاده‌‌‌ای وجود دارد، مجموعا حقوق ‌بشر ‌‌می‌نامند. اما تفاوت ‌‌‌این حقوق با امتیاز در ‌‌‌این است که امتیاز از سوی شخصی به شخص دیگر داده ‌‌می‌شود، پس نخست بر سر آن گفت‌وگو و توافقی شکل گرفته و دوم تحت شرایطی فسخ و استرداد‌‌‌ این امتیازها امکان‌پذیر است؛ برای مثال در دنیای امروز هیچ انسانی پیدا نخواهد شد که به دیگری بگوید حق زندگی‌‌ یا رفت‌وآمد تو از من منبعث شده و اکنون به اراده خود (مگر در استثنائات پیش‌بینی‌شده در قانون) آن را باز خواهم‌‌‌‌ ستاند! ‌‌یا به نظر من وقت حیات تو به سر آمده و ‌‌‌اینک من آن را پایان خواهم داد! اما بسیار یافت ‌‌می‌شود که برای نمونه امتیاز استفاده از خانه‌‌‌ای به دیگری زیر عنوان اجاره‌نامه واگذار ‌‌می‌شود و پس از مدتی به دلیل انقضای مدت ‌‌یا تخلف مستأجر این امتیاز از بین ‌‌می‌رود. این حقوق در دو سند اصلی بین‌المللی و داخلی برای شهروندان ‌‌‌ایرانی به رسمیت شناخته شده است. نخست ماده 19 اعلامیه جهانی حقوق‌ بشر: «هر انسانی محق به آزادی عقیده و بیان است؛ و ‌‌‌این حق شامل آزادی داشتن باور و عقیده‌ای بدون [نگرانی] از مداخله [و مزاحمت] و حق جست‌وجو، دریافت و انتشار اطلاعات و افکار از طریق هر رسانه‌ای بدون ملاحظات مرزی است» و دوم، اصل‏ بیست‌وسوم قانون اساسی: «تفتیش‏ عقاید ممنوع‏ است‏ و هیچ‌کس‏ را نمی‌توان‏ به‏ صرف‏ داشتن‏ عقیده‏‌‌‌ای‏ مورد تعرض‏ و مؤاخذه‏ قرار داد». اصل‏ بیست‌وچهارم قانون اساسی: «نشریات‏ و مطبوعات‏ در بیان‏ مطالب‏ آزادند مگر آنکه‏ مخل‏ به‏ مبانی‏ اسلام ‏‌‌یا حقوق‏ عمو‌‌می‌ باشد. تفصیل‏ آن‏ را قانون‏ معین‏ ‌‌می‌کند». اصل بیست‌وپنجم قانون اساسی: «بازرسی‏ و نرساندن‏ نامه‌ها، ضبط و فاش‏‌کردن‏ مکالمات‏ تلفنی‏، افشای‏ مخابرات‏ تلگرافی‏ و تلکس‏، سانسور، عدم‏ مخابره‏ و نرساندن‏ آنها، استراق‏‌ سمع و هرگونه‏ تجسس‏ ممنوع‏ است‏ مگر به‏ حکم‏ قانون»‏.

ادامه در صفحه17

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.