فقر خانوارها محرومیت از موهبت آموزش
شهریار احدبیگی*
آموزش مقولهای است که مستقیما با سعادت انسان در ارتباط است. آموزش فارغ از داناپروری (البته باید با شک به این قضیه نگریسته شود)، امروزه از پیششرطهای اساسی ورود به بازار کار محسوب میشود. براساس تئوری موهبتها (theory of goods)، آموزش، یکی از مهمترین مقولاتی است که باید بهدرستی میان مردم توزیع شود، در غیراینصورت نابرابری عمیقی در جامعه ایجاد میشود. آموزش از معدود موهبتهایی است که بیعدالتی در توزیع آن، هم موجب شکاف و اختلاف مادی خواهد شد و هم موجب شکاف فکری و فرهنگی. تئودور شولتز دههها پیش بهدرستی بیان میکند که: آموزش، سرمایهگذاری است نه هزینه. نگاهی گذرا به توزیع موهبت آموزش در ایران، ویژگیهایی را روشن میکند که نمایانگر آرایش عدالت در کشورمان است. اصل سیام قانون اساسی بهصراحت میگوید: دولت موظف است وسایل آموزشوپرورش رایگان را برای همه ملت تا پایان دوره متوسطه فراهم کند و وسایل تحصیلات عالی را تا سر حد خودکفایی کشور به طور رایگان گسترش دهد. با وجود پایههای نهادی (قانون) درباره تأمین و توزیع آموزش، نقصانها و ناتواناییهای ساختاری و مدیریتی مانع استقرار عدالت آموزشی در جامعه شده است. امسال (95) حدود 13 میلیون دانشآموز از اول مهر وارد مدارس شدند. در مقابل، تعداد سهمیلیونو 200 هزار نفر از کودکان و نوجوانان بین شش تا 18سال از تحصیل بازماندند. در بسیاری از مناطق کمبرخوردار و روستاهای محروم کشور، کودکان به دلایل مختلف یا اصلا به مدرسه نمیروند یا پس از چندی ترک تحصیل میکنند. این کودکان، به دلایل مختلف مانند نبود مدرسه، کمبود امکانات آموزشی، دوری محل سکونت از مدرسه، وجود مسیرهای صعبالعبور، فقر و اجبار برای کار به جای تحصیل و... از فضیلت و موهبت سوادآموزی محروم میمانند. شکاف درآمدی یکی از مهمترین شاخصهایی است که براساس آن میتوان ادعای دولتها را درباره برقراری عدالت به بوته راستیآزمایی سپرد. از این میان، با وجود شکاف هزینهای در حوزه آموزش، با بازآفرینی فقر، نهتنها جامعه از بلای فقر رها نمیشود بلکه موجب افزایش شکاف در دورههای بعدی شده و بازآفرینی فقر، با گذشت زمان، حادتر و چارهسازی برای آن دشوارتر میشود. توجه به این نکته مهم است که: مجموع دهکهای یک تا هفت، یکسوم، دهکهای هشت و 9 یکسوم و دهک 10 بهتنهایی یکسوم هزینههای تحصیل در ایران را به خود اختصاص دادهاند. در چنین سیستمی، کاهش فقر، نهتنها غیرممکن که خود، عامل اصلی بازتولید فقر است. هزینه تحصیل خانوارهای دهکهای یک تا شش از میانگین کمتر است. این یک فاجعه خاموش است که نسل آینده را به سمت فقر سیاه (هم مادی، هم فکری و فرهنگی) سوق خواهد داد. از آنجا که در ادبیات اقتصادی، آموزش، کالایی لوکس محسوب میشود، هرگاه شکاف هزینه - درآمد خانوارها افزایش پیدا میکند، یا به عبارتی، هزینهها از درآمد پیشی میگیرد، آموزش یا از سبد هزینههای خانوار حذف میشود یا در حالتی انقباضی به زیست خود ادامه میدهد. یکی از علل ترک تحصیل یا محرومیت از آن در کشور ما، همین نکته است.
*مدرس دانشگاه
دانشجوی دوره دکترای مدیریت آموزشی
آموزش مقولهای است که مستقیما با سعادت انسان در ارتباط است. آموزش فارغ از داناپروری (البته باید با شک به این قضیه نگریسته شود)، امروزه از پیششرطهای اساسی ورود به بازار کار محسوب میشود. براساس تئوری موهبتها (theory of goods)، آموزش، یکی از مهمترین مقولاتی است که باید بهدرستی میان مردم توزیع شود، در غیراینصورت نابرابری عمیقی در جامعه ایجاد میشود. آموزش از معدود موهبتهایی است که بیعدالتی در توزیع آن، هم موجب شکاف و اختلاف مادی خواهد شد و هم موجب شکاف فکری و فرهنگی. تئودور شولتز دههها پیش بهدرستی بیان میکند که: آموزش، سرمایهگذاری است نه هزینه. نگاهی گذرا به توزیع موهبت آموزش در ایران، ویژگیهایی را روشن میکند که نمایانگر آرایش عدالت در کشورمان است. اصل سیام قانون اساسی بهصراحت میگوید: دولت موظف است وسایل آموزشوپرورش رایگان را برای همه ملت تا پایان دوره متوسطه فراهم کند و وسایل تحصیلات عالی را تا سر حد خودکفایی کشور به طور رایگان گسترش دهد. با وجود پایههای نهادی (قانون) درباره تأمین و توزیع آموزش، نقصانها و ناتواناییهای ساختاری و مدیریتی مانع استقرار عدالت آموزشی در جامعه شده است. امسال (95) حدود 13 میلیون دانشآموز از اول مهر وارد مدارس شدند. در مقابل، تعداد سهمیلیونو 200 هزار نفر از کودکان و نوجوانان بین شش تا 18سال از تحصیل بازماندند. در بسیاری از مناطق کمبرخوردار و روستاهای محروم کشور، کودکان به دلایل مختلف یا اصلا به مدرسه نمیروند یا پس از چندی ترک تحصیل میکنند. این کودکان، به دلایل مختلف مانند نبود مدرسه، کمبود امکانات آموزشی، دوری محل سکونت از مدرسه، وجود مسیرهای صعبالعبور، فقر و اجبار برای کار به جای تحصیل و... از فضیلت و موهبت سوادآموزی محروم میمانند. شکاف درآمدی یکی از مهمترین شاخصهایی است که براساس آن میتوان ادعای دولتها را درباره برقراری عدالت به بوته راستیآزمایی سپرد. از این میان، با وجود شکاف هزینهای در حوزه آموزش، با بازآفرینی فقر، نهتنها جامعه از بلای فقر رها نمیشود بلکه موجب افزایش شکاف در دورههای بعدی شده و بازآفرینی فقر، با گذشت زمان، حادتر و چارهسازی برای آن دشوارتر میشود. توجه به این نکته مهم است که: مجموع دهکهای یک تا هفت، یکسوم، دهکهای هشت و 9 یکسوم و دهک 10 بهتنهایی یکسوم هزینههای تحصیل در ایران را به خود اختصاص دادهاند. در چنین سیستمی، کاهش فقر، نهتنها غیرممکن که خود، عامل اصلی بازتولید فقر است. هزینه تحصیل خانوارهای دهکهای یک تا شش از میانگین کمتر است. این یک فاجعه خاموش است که نسل آینده را به سمت فقر سیاه (هم مادی، هم فکری و فرهنگی) سوق خواهد داد. از آنجا که در ادبیات اقتصادی، آموزش، کالایی لوکس محسوب میشود، هرگاه شکاف هزینه - درآمد خانوارها افزایش پیدا میکند، یا به عبارتی، هزینهها از درآمد پیشی میگیرد، آموزش یا از سبد هزینههای خانوار حذف میشود یا در حالتی انقباضی به زیست خود ادامه میدهد. یکی از علل ترک تحصیل یا محرومیت از آن در کشور ما، همین نکته است.
*مدرس دانشگاه
دانشجوی دوره دکترای مدیریت آموزشی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.