|

با شعبون بی‌مخ، مصدق و آیت‌الله کاشانی

خاطره عقیم تاریخ در خانه 3 تاریخ‌ساز

فاطمه علی‌اصغر

چهره‌ها بیش از منصب‌ها در تاریخ ما ماندگار هستند؛ برای همین هم خانه‌ها بستر یا محل وقوع بسیاری از حوادث تاریخی هستند. اینجا اگر بنایی بمیرد، خاطرات هم با آن می‌میرند و باز تاریخ مجبور به بازآفرینی آنها می‌شود؛ حکایت قدیمی تکرار تاریخ. در ماجرای 63 سال پیش هم خانه سه نفر، تاریخ‌ساز شد؛ خانه شعبون بی‌مخ، مصدق و آیت‌الله کاشانی.
خانه شعبون بی‌مخ
«به من گفتن؛ «یه خانومی اومده تو رو می‌خواد». گفتم: «من با خانوم کار ندارم. من که تا حالا ملاقاتی خانوم نداشتم!...». دیدیم پروین آژدان قزیه. رفتم جلو گفتم: «چیه؟» گفت: برو بچه‌ها دارن شروع می‌کنن. یه پیغوم‌میغومی برای بروبچه‌ها بده تا من برم باهاشون صحبت کنم و اینا. یه چیزی، نوشته‌ای بده. گفتیم: «والا میخوای بری برو. بچه‌ها خودشون می‌دونن چیکار کنن! خلاصه، یه چیزی جور کردیم و گفتیم». آن روز 28 مرداد 32 بود. شعبون بی‌مخ هنوز در زندان شهربانی اسیر بود که کودتا شروع شد. مردی که خانه و زندگی‌اش در سنگلج بود، سال‌ها بود از همان‌جا برای همه شاخ‌وشونه می‌کشید. او باعث شد لمپنیسم جایگاه ویژه‌ای در ادبیات تاریخی ایران باز کند. شعبون بی‌مخ که بود؟ رد او را در کجاها هنوز می‌توان پیدا کرد؟ شاید پیش از این جست‌وجو باید بدانیم او چگونه وارد سیاست شد: «اون شبم که مشروب خوردیم، بچه‌ها گفتن: «بریم تماشاخونه...» گفتیم بریم تماشاخونه فردوسی. حالا ما نمی‌دونستیم تماشاخونه فردوسی یا سعدی مال‌ کیه، چیه، چه‌جوریه. خدمت شما عرض کنم رفتیم اونجا. تا رفتیم از در بریم تو، یارو گفتش که.... «نه، امشب افتخاریه». مام خب، پنج سیری رو با سیراب خورده‌ بودیم کله‌مون گرم بود. گفتیم: «افتخاریه، از ما افتخارتر کی؟! مام افتخاری می‌ریم تو دیگه!»... [یک سروان دژبان] گفت: «اگه نیای به زور میبرمت!» گفتم؛ «مرتیکه پدرسوخته، چرا دست تو جیب ما می‌کنی؟» و شلوغی راه انداختیم، چه شلوغی‌ای! بعدها بچه‌ها یه روزنامه اطلاعات یا کیهان آوردن. دیدم با خط درشت اون بالا نوشته که شعبان بی‌مخ دیشب تماشاخونه فردوسی رو بهم‌زده، [عبدالحسین] نوشین و [عبدالکریم] عموئی‌ام داشتن اونجا نمایش «مردم»رو می‌دادن. منم اصلا روحم اطلاع نداشت که این نمایش علیه شاهه. اصلا نمی‌دونستم شاه چیه، مصدق چیه، داستان چیه، بعد خلاصه اون روزم دیدم از طرف اداره آگاهی یه سرگردی در زد اومد خونه پیش ما و گفت: «نمی‌خوای چند روز بری اینور اونور؟». سرگرد به کدام خانه در تهران سر زده بود که از همان جا باب همکاری عوامل شاه و شعبون بی‌مخ آغاز شد. اسناد نشان می‌دهد خانه سنگلج. امروز اثری از این خانه نمانده، می‌گویند هنگام ساخت تالار سنگلج ویران شده، اطلاعات دقیقی در دست نیست. اما خانه‌ای در خیابان شاپور باقی‌ مانده که می‌گویند پاداش عربده‌زنی‌هایش در روز کودتا بوده؛ خانه‌ای که عیش و عشرت شاهانه در آن راه می‌انداخت. این خانه فروردین همین امسال قرار بود خانه احزاب سیاسی شود که اعضا پا پس کشیدند و به زعم خود، این ننگ را نپذیرفتند.
خانه مصدق
در روز کودتا یکی از جاهایی که مورد هجوم شعبون بی‌مخ و‌ دارودسته‌اش قرار گرفت، خانه «مصدق» بود؛ خانه‌ای در خیابان کاخ که او به دلیل بیماری بسیاری از کارهایش را همان‌جا انجام می‌داد و به‌نوعی دفترش هم بود. این خانه در روز کودتا گلوله‌باران شد و مصدق ناگزیر از طریق راهی که به خانه همسایه می‌خورد، گریخت. چند عکس شاهد آن روز هستند؛ عکسی که شعبون بی‌مخ جلو خانه در حال عربده‌زدن است. عکسی که لات‌ولوت‌ها دارند از درودیوار خانه بالا می‌روند و عکسی که سربازها داخل خانه هستند و دارند شلیک می‌کنند. البته یک عکس دیگر هم هست که نمای کامل خانه قاجاری قهرمان ازمداوفتاده (به قول کریستوفر دوبلگ، نویسنده کتاب تراژدی تنهایی) را با نمای سپید و ایوان و ورودی بزرگ نشان می‌دهد. در این عکس شکوه خانه با حضور سربازها به زشت‌ترین حالت ممکن در آمده. شعبون بی‌مخ، حضورش در خانه مصدق را انکار می‌کند، چرا نکند؟ چون او در 30 تیر 31 در خیابان قوام‌السلطنه زنده‌باد مصدق سر داده بود: «... من اون‌موقع با مصدق بودم چون می‌دیدم که کاراش بد نیست. کاراش خوب بود. خوب کار می‌کرد. ایشونو بالاخره می‌دیدم کارای خوب می‌کرد. مام رفتیم دنباله‌رو ایشون شدیم دیگه. حتی تا اونجا می‌رفتیم که می‌زدیم پای جونمون!...». اما همین شعبون در روز 28 مرداد صبح به آغوش سرتیپ زاهدی رفت تا سپهبد بتواند در ساعت پنج عصر بگوید: «به حکم اعلیحضرت این‌جانب سرلشکر فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر قانونی ایران هستم و دکتر محمد مصدق از این سمت برکنار شده است».حالا از خانه مصدق، خانه پلاک 109 در خیابان کاخ خبری نیست. می‌گویند بخش‌هایی از خانه خراب شده و بخش‌های دیگری از آن در مجموعه امنیتی پاستور است. این‌گونه می‌شود که تاریخ، دچار گپ می‌شود.
خانه آیت‌الله کاشانی
آیت‌الله کاشانی زمانی یار مصدق و زمانی دیگر دشمنش بود. او دو تا خانه داشت؛ یکی در بازارچه حاج‌نایب‌السلطنه و دیگری در خیابان پامنار، خانه‌ای که با موضع‌گیری‌های مختلف صاحبش، نقش عوض می‌کرد. جریانانی که از قبل تا روزهای بعد از کودتا هم ادامه داشت. یکی از اتفاقات مهم رفت‌وآمد شعبون بی‌مخ، به خانه آیت‌الله کاشانی بود که هنوز خیلی از اهالی پامنار دعوای معروفش را به یاد می‌آورند: «کاشانی هم‌ تبعید شده بود به لبنان. روزی که می‌خواست بیاد اعلام کردن کاشانی داره میاد. خانوم به جون شما، از دم فرودگاه مهرآباد که سابق سرآسیاب بود تا خونه‌ش طاق‌نصرت زده‌ بودن. گاو و گوسفند و تا حتی شتر برای قربونی آورده ‌بودن. ...وقتی خواست پیاده بشه مردم هجوم‌آوردن، نمی‌تونست پیاده بشه. گفت: «جعفری مردمو رد کن!» گفت: «اینا رو بزن کنار نمی‌تونم پیاده بشم! منم خانوم از دم فرودگاه مهرآباد تا پامنار- می‌دونین کجاست؟ سرچشمه- همین‌جور دویده بودم. ...حالا نگو من که دیروز اونجا مثلاً گفته بودم آقا رو فلان... . یه چیزی از دهنم پریده... گفتن این اومده آقارو بکشه. ...تمام این اهل پامنار ریختن سر ما». اگر این‌روزها به پامنار بروید و راهنمایی با شما نباشد، بدون‌شک این خانه را پیدا نمی‌کنید، خانه ویرانه‌ای است، بی‌نام و بی‌نشان که فقط دیوارهای بیرونی‌اش مرمت شده و شهرداری آن را به حال خود رها کرده. این خانه حتی در فهرست آثار ملی هم ثبت نشده است. این مرور داستان خانه سه نفر از تاریخ‌سازان ایران است که بر این جمله صحه می‌گذارد: «زمان بی‌رحم‌تر از آن است که حتی به کالبد تاریخ‌سازانش گوشه‌چشمی داشته باشد».

چهره‌ها بیش از منصب‌ها در تاریخ ما ماندگار هستند؛ برای همین هم خانه‌ها بستر یا محل وقوع بسیاری از حوادث تاریخی هستند. اینجا اگر بنایی بمیرد، خاطرات هم با آن می‌میرند و باز تاریخ مجبور به بازآفرینی آنها می‌شود؛ حکایت قدیمی تکرار تاریخ. در ماجرای 63 سال پیش هم خانه سه نفر، تاریخ‌ساز شد؛ خانه شعبون بی‌مخ، مصدق و آیت‌الله کاشانی.
خانه شعبون بی‌مخ
«به من گفتن؛ «یه خانومی اومده تو رو می‌خواد». گفتم: «من با خانوم کار ندارم. من که تا حالا ملاقاتی خانوم نداشتم!...». دیدیم پروین آژدان قزیه. رفتم جلو گفتم: «چیه؟» گفت: برو بچه‌ها دارن شروع می‌کنن. یه پیغوم‌میغومی برای بروبچه‌ها بده تا من برم باهاشون صحبت کنم و اینا. یه چیزی، نوشته‌ای بده. گفتیم: «والا میخوای بری برو. بچه‌ها خودشون می‌دونن چیکار کنن! خلاصه، یه چیزی جور کردیم و گفتیم». آن روز 28 مرداد 32 بود. شعبون بی‌مخ هنوز در زندان شهربانی اسیر بود که کودتا شروع شد. مردی که خانه و زندگی‌اش در سنگلج بود، سال‌ها بود از همان‌جا برای همه شاخ‌وشونه می‌کشید. او باعث شد لمپنیسم جایگاه ویژه‌ای در ادبیات تاریخی ایران باز کند. شعبون بی‌مخ که بود؟ رد او را در کجاها هنوز می‌توان پیدا کرد؟ شاید پیش از این جست‌وجو باید بدانیم او چگونه وارد سیاست شد: «اون شبم که مشروب خوردیم، بچه‌ها گفتن: «بریم تماشاخونه...» گفتیم بریم تماشاخونه فردوسی. حالا ما نمی‌دونستیم تماشاخونه فردوسی یا سعدی مال‌ کیه، چیه، چه‌جوریه. خدمت شما عرض کنم رفتیم اونجا. تا رفتیم از در بریم تو، یارو گفتش که.... «نه، امشب افتخاریه». مام خب، پنج سیری رو با سیراب خورده‌ بودیم کله‌مون گرم بود. گفتیم: «افتخاریه، از ما افتخارتر کی؟! مام افتخاری می‌ریم تو دیگه!»... [یک سروان دژبان] گفت: «اگه نیای به زور میبرمت!» گفتم؛ «مرتیکه پدرسوخته، چرا دست تو جیب ما می‌کنی؟» و شلوغی راه انداختیم، چه شلوغی‌ای! بعدها بچه‌ها یه روزنامه اطلاعات یا کیهان آوردن. دیدم با خط درشت اون بالا نوشته که شعبان بی‌مخ دیشب تماشاخونه فردوسی رو بهم‌زده، [عبدالحسین] نوشین و [عبدالکریم] عموئی‌ام داشتن اونجا نمایش «مردم»رو می‌دادن. منم اصلا روحم اطلاع نداشت که این نمایش علیه شاهه. اصلا نمی‌دونستم شاه چیه، مصدق چیه، داستان چیه، بعد خلاصه اون روزم دیدم از طرف اداره آگاهی یه سرگردی در زد اومد خونه پیش ما و گفت: «نمی‌خوای چند روز بری اینور اونور؟». سرگرد به کدام خانه در تهران سر زده بود که از همان جا باب همکاری عوامل شاه و شعبون بی‌مخ آغاز شد. اسناد نشان می‌دهد خانه سنگلج. امروز اثری از این خانه نمانده، می‌گویند هنگام ساخت تالار سنگلج ویران شده، اطلاعات دقیقی در دست نیست. اما خانه‌ای در خیابان شاپور باقی‌ مانده که می‌گویند پاداش عربده‌زنی‌هایش در روز کودتا بوده؛ خانه‌ای که عیش و عشرت شاهانه در آن راه می‌انداخت. این خانه فروردین همین امسال قرار بود خانه احزاب سیاسی شود که اعضا پا پس کشیدند و به زعم خود، این ننگ را نپذیرفتند.
خانه مصدق
در روز کودتا یکی از جاهایی که مورد هجوم شعبون بی‌مخ و‌ دارودسته‌اش قرار گرفت، خانه «مصدق» بود؛ خانه‌ای در خیابان کاخ که او به دلیل بیماری بسیاری از کارهایش را همان‌جا انجام می‌داد و به‌نوعی دفترش هم بود. این خانه در روز کودتا گلوله‌باران شد و مصدق ناگزیر از طریق راهی که به خانه همسایه می‌خورد، گریخت. چند عکس شاهد آن روز هستند؛ عکسی که شعبون بی‌مخ جلو خانه در حال عربده‌زدن است. عکسی که لات‌ولوت‌ها دارند از درودیوار خانه بالا می‌روند و عکسی که سربازها داخل خانه هستند و دارند شلیک می‌کنند. البته یک عکس دیگر هم هست که نمای کامل خانه قاجاری قهرمان ازمداوفتاده (به قول کریستوفر دوبلگ، نویسنده کتاب تراژدی تنهایی) را با نمای سپید و ایوان و ورودی بزرگ نشان می‌دهد. در این عکس شکوه خانه با حضور سربازها به زشت‌ترین حالت ممکن در آمده. شعبون بی‌مخ، حضورش در خانه مصدق را انکار می‌کند، چرا نکند؟ چون او در 30 تیر 31 در خیابان قوام‌السلطنه زنده‌باد مصدق سر داده بود: «... من اون‌موقع با مصدق بودم چون می‌دیدم که کاراش بد نیست. کاراش خوب بود. خوب کار می‌کرد. ایشونو بالاخره می‌دیدم کارای خوب می‌کرد. مام رفتیم دنباله‌رو ایشون شدیم دیگه. حتی تا اونجا می‌رفتیم که می‌زدیم پای جونمون!...». اما همین شعبون در روز 28 مرداد صبح به آغوش سرتیپ زاهدی رفت تا سپهبد بتواند در ساعت پنج عصر بگوید: «به حکم اعلیحضرت این‌جانب سرلشکر فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر قانونی ایران هستم و دکتر محمد مصدق از این سمت برکنار شده است».حالا از خانه مصدق، خانه پلاک 109 در خیابان کاخ خبری نیست. می‌گویند بخش‌هایی از خانه خراب شده و بخش‌های دیگری از آن در مجموعه امنیتی پاستور است. این‌گونه می‌شود که تاریخ، دچار گپ می‌شود.
خانه آیت‌الله کاشانی
آیت‌الله کاشانی زمانی یار مصدق و زمانی دیگر دشمنش بود. او دو تا خانه داشت؛ یکی در بازارچه حاج‌نایب‌السلطنه و دیگری در خیابان پامنار، خانه‌ای که با موضع‌گیری‌های مختلف صاحبش، نقش عوض می‌کرد. جریانانی که از قبل تا روزهای بعد از کودتا هم ادامه داشت. یکی از اتفاقات مهم رفت‌وآمد شعبون بی‌مخ، به خانه آیت‌الله کاشانی بود که هنوز خیلی از اهالی پامنار دعوای معروفش را به یاد می‌آورند: «کاشانی هم‌ تبعید شده بود به لبنان. روزی که می‌خواست بیاد اعلام کردن کاشانی داره میاد. خانوم به جون شما، از دم فرودگاه مهرآباد که سابق سرآسیاب بود تا خونه‌ش طاق‌نصرت زده‌ بودن. گاو و گوسفند و تا حتی شتر برای قربونی آورده ‌بودن. ...وقتی خواست پیاده بشه مردم هجوم‌آوردن، نمی‌تونست پیاده بشه. گفت: «جعفری مردمو رد کن!» گفت: «اینا رو بزن کنار نمی‌تونم پیاده بشم! منم خانوم از دم فرودگاه مهرآباد تا پامنار- می‌دونین کجاست؟ سرچشمه- همین‌جور دویده بودم. ...حالا نگو من که دیروز اونجا مثلاً گفته بودم آقا رو فلان... . یه چیزی از دهنم پریده... گفتن این اومده آقارو بکشه. ...تمام این اهل پامنار ریختن سر ما». اگر این‌روزها به پامنار بروید و راهنمایی با شما نباشد، بدون‌شک این خانه را پیدا نمی‌کنید، خانه ویرانه‌ای است، بی‌نام و بی‌نشان که فقط دیوارهای بیرونی‌اش مرمت شده و شهرداری آن را به حال خود رها کرده. این خانه حتی در فهرست آثار ملی هم ثبت نشده است. این مرور داستان خانه سه نفر از تاریخ‌سازان ایران است که بر این جمله صحه می‌گذارد: «زمان بی‌رحم‌تر از آن است که حتی به کالبد تاریخ‌سازانش گوشه‌چشمی داشته باشد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.