رؤیای شکسپیری بر بام تئاتر مستقل
رؤیابافیهای شکسپیری، با عناصری مثل ماه، جن و پری و جنگل و جادو و طنازیهای کودکانه در نمایش «رؤیای یک نیمهشب تابستان» تجلی میکند. هم اینگمار برگمان با فیلم «لبخندهای یک شب تابستان» ( 1955) و هم وودی آلن با فیلم «کمدی شبی در نیمه تابستان» (1982)، هر دو از این عنوان استفاده کردند. هر یک به سبکوسیاق خود؛ فیلم وودی آلن، فیلمی است که مدیون برگمان و گروچو مارکس و شکسپیر و همچون نمایش روی دشواری رابطه و عشق و خطاهای ناشی از آن صحه میگذارد. فیلم وودی آلن از روی نمایش رؤیای... با حفظ روحیه فانتزی، سروشکل میگیرد. فیلم برگمان هم همین روابط را مدنظر دارد در بستری از سوئد قرننوزدهمی.
این نمایش هم مثل بیشتر آثار شکسپیر منابع دیگری دارد. داستان مرکزی شاه و ملکه پریان تیسیوس و هیپولیتا در «داستانهای کنتربری» اثر «جفری چاسر» و «سرگذشتهای پلوتارک» با برگردان «سِرتامس نرث» وجود دارد. موضوع غلبه بر آمازومانها و ازدواج با هیپولیتا، بانوی ایشان، از این منابع تأمین شده است. اما شکسپیر در نوشته خود از عناصر تئاتر الیزابتی استفاده کرده و آن را به رنگ و روز خود درآورده است. داستانی عاشقانه که به نظر برخی عمق آثار دیگر شکسپیر را ندارد و آمیزهای از افسانه جن و پری و عناصر کمدی / تراژدی است. ساختاری که در نمایش توفان هم کموبیش آن را به کار گرفته (اگر اشتباه نکنم). عشق در ابعاد واقعی و رؤیابافیهای آن در ساحتی فانتزی، محور نمایش است. عشق و مناسبات عاطفی را بهبندکشیدن از طریق قواعد اجتماعی و اخلاقی حاکم ـ آتنی ـ یا استفاده از سِحر و جادو برای رسیدن به مقصدی دیگر از این مقصود، یعنی عشق طبیعی که در نهایت در سرخوشیای شیرین به جایی میرسد که باید برسد. به عبارتی با تمهیدات عقلانی نمیتوان بر غرایز و عواطف غالب شد. حتی اگر این روند به حقیقتی منتهی نشود و رؤیایی سرابگونه باشد و اما داستان نمایش:
پادشاه آتن، قرار است چله تابستان، شبی که ماه قرص کامل است با هیپولیتا ازدواج کند. بنابراین شاه دستور میدهد آن شب جوانان آتنی واقعا خوشگذرانی کنند، اما تمام جوانان آتنی از این موضوع خوشحال نیستند. لایساندر و دیمیتریوس که از کودکی با هم دوست بودهاند، هر دو عاشق هرمیای زیبا، دختر همسایهشان، هستند، ولی پدر هرمیا دو پا را در یک کفش کرده که دخترش باید شب عروسی شاه و در حضور شاه با دیمیتریوس ازدواج کند، وگرنه هرمیا را میکشد یا به معبد کاهنان میفرستد که تا آخر عمر همانجا ترشیده بماند، حال آنکه هیچکس در آن محله آتن نیست که نداند هرمیا از بچگی عاشق لایساندر بوده است... «درامی با اجزای چهارگانه که شامل عروسی «تیسیوس» و «هیپولیتا»، تمرین و نمایش «پیراموس و تیسبی»، سرگذشت عشاق چهارگانه (لایساندر و هرمیا، دیمیتریوس و هلنا) و پریان (یعنی نزاع و آشتی اوبران و تیتانیا و پوک با خدمتگزاری و اشتباه و شیطنتهایش و اثرات شیرههای عشقزا چه بر آدمیزادگان و چه بر تیتانیا)»*
اما باقر سروش و کوشکی با حذف شخصیت پدر دختر ـ اژنوس ـ به رودررویی خودِ عشاق در متن بسنده کرد. درعینحال گروه نمایش را هم از متن کنار گذاشته و تمرکزش را روی همان چند کاراکتر مرکزیاش قرار دادهاند. (هجویه شکسپیر بر بازیگران نمایش که به قولی کاسبهایی بیش نیستند). گروه نمایش تنها به نشاندادن چند ساز در دستهایی که از روزنه بیرون میآید و مینوازند، تقلیل پیدا کرده است. خود کوشکی توضیح میدهد که در بازنویسی چرا به چنین تغییراتی دست زده است. «البته این کار را همه افرادی که میخواهند اثری کلاسیک را روی صحنه ببرند باید انجام دهند، اما کاری که ما علاوه بر این انجام دادیم این بود که زبان و رفتار شخصیتها را از آن خود کردیم چون زبان کلاسیکی که چنین نمایشنامههایی دارند وقتی به زمان حال بازمیگردند تبدیل به زبان عامی و روزمره میشوند که من این شیوه را دوست نداشتم بنابراین تصمیم گرفتیم کاری کنیم تا چینش کلمات و واژهها متعلق به این نمایش باشد به این مفهوم که در عین روزمرهبودن بدوی و بیپروا و کمی کودکانه نیز باشد».
اما عنوان نمایش، یعنی «رؤیای یک شب نیمه تابستان» یا «رؤیای نیمهشب تابستان» یا رؤیا در نیمهشب تابستان؟ چرا رؤیایی در نیمه تابستان؟ چون در آن زمان ـ قرون 16 و 17، عید «یوحنای مقدس» گرفته میشده که جشن مفرح مسیحی بوده و هماندازه عید نوئل در زمستان. در یک تصور، عنوان درام ارتباطی هم با عقیده مردم در این سالها دارد، دیوانگی وسط تابستان: «مغز انسان بر اثر حرارت آفتاب بیش از هر موقع دیگر سال متمایل به توهمات نزدیک به جنون میگردد و ممکن است شکسپیر این عنوان را برای این درام به مناسبت موضوع بسیار خیالآمیز درام برگزیده باشد. برطبق عقیده مردم، جادوگران و ارواح در این هنگام سال فعالیت مخصوص به خرج میدادند».
رؤیا... نمایشی است که اصلا برای بازی در نیمهشب تابستان نگاشته شده که فصل فعالیت جادوگران است و پریان و باید با جشن عروسی پایان یابد. این نشاط و همراهی موسیقی و رقص و... اساس اجرا را تشکیل میدهد.
اجرای رؤیا... اجرائی خوب، شستهرفته و جذاب بود از متنی که به نظر ساده و مفرح میآید؛ از طراحی صحنه ساده، اما کارآمدش که با دو، سه سطح ساده، سه در و دریچه و چند دایره در کف زمینی بالاآمده و سرتاسر سفید، تا تنآرایی و تنپوشها و صورتگری درک درست کارگردان و عواملش را از کار نشانمان داد. بازی بازیگران درخور است و یکدست با یک «آزاده صمدی» متفاوت. آمیزهای از افسون و افسانه، خوشریتم و خوشنفس که موفق میشود تماشاگرش را با کار درگیر کند. جن و پادشاه رابطه جذاب و شیرینی با هم و در مجموعه نمایش دارند. بازیگرانی که انعطاف و نرمش بدنشان ستودنی است. بهویژه دستیار جن (پوک/ با بازی خیلی خوب بازیگرش، علیرضا کیمنش) که چالاک و مسلط در همهجای صحنه بهخوبی حاضر و غایب میشود تا تیسیوس، دوک آتنی که شقورقبودنش منطبق با کاراکتر اوست. انتخاب بازیسازان، بسیار هوشمندانه است و نشان از درک درست کوشکی دارد.
انتخاب موسیقی جنوب، آن هم به طور زنده، با فضای مجنون و بدوی همخوانی دارد. دیاری که با زار و اجنه اهل هوا را برایمان میسازد یا ما چنین میشناسیمش. این استفاده درست در بهوجودآوردن فضای بدوی کار مؤثر است و همخوان با سرخوشی نمایش که آمیزهای از تغزل و رقص و نشاط است.
تلفیق خوب جهان واقع و رؤیا ـ که البته هنوز مرزش برایم مشخص نیست ـ در ورود و خروج پرسوناژها و تنیدگی وقایع بیلکنت پیش میرود. خسته نباشند این جوانان تئاتری ما در ساحت تئاتر مستقل.
«پوک: اگر ما سایهها/ کاری کردیم که برای شما ناخوشایند بوده است/ اینک برای اینکه امر اصلاح شود/ شما تصور کنید/ که در تمام مدتی که رؤیاها ظاهر شدند/ شما در خواب بودهاید/ ای سروران گرامی/ از این افسانه پوچ/ که بیش از رؤیای مایه ندارد/ خردگیری نکنید/ اگر شما عفو نکنید/ ما به اصلاح هنر خود خواهیم پرداخت/ اگر خوشبخت نباشیم/ و اکنون از هیسهیس مارآسای استهزای شما نرهیم/ چون من یک پوک درستکاری هستم/ به شما قول میدهم که به زودی به شما تاوان خواهیم داد/ وگرنه پوک را دروغگو بخوانید/ پس شب همه شما خوش/ اگر دوست ما هستید برای من دست بزنید/ و رابین جبران خواهد کرد».
* رؤیا در شب نیمه تابستان/ برگردان مسعود فرزاد
رؤیابافیهای شکسپیری، با عناصری مثل ماه، جن و پری و جنگل و جادو و طنازیهای کودکانه در نمایش «رؤیای یک نیمهشب تابستان» تجلی میکند. هم اینگمار برگمان با فیلم «لبخندهای یک شب تابستان» ( 1955) و هم وودی آلن با فیلم «کمدی شبی در نیمه تابستان» (1982)، هر دو از این عنوان استفاده کردند. هر یک به سبکوسیاق خود؛ فیلم وودی آلن، فیلمی است که مدیون برگمان و گروچو مارکس و شکسپیر و همچون نمایش روی دشواری رابطه و عشق و خطاهای ناشی از آن صحه میگذارد. فیلم وودی آلن از روی نمایش رؤیای... با حفظ روحیه فانتزی، سروشکل میگیرد. فیلم برگمان هم همین روابط را مدنظر دارد در بستری از سوئد قرننوزدهمی.
این نمایش هم مثل بیشتر آثار شکسپیر منابع دیگری دارد. داستان مرکزی شاه و ملکه پریان تیسیوس و هیپولیتا در «داستانهای کنتربری» اثر «جفری چاسر» و «سرگذشتهای پلوتارک» با برگردان «سِرتامس نرث» وجود دارد. موضوع غلبه بر آمازومانها و ازدواج با هیپولیتا، بانوی ایشان، از این منابع تأمین شده است. اما شکسپیر در نوشته خود از عناصر تئاتر الیزابتی استفاده کرده و آن را به رنگ و روز خود درآورده است. داستانی عاشقانه که به نظر برخی عمق آثار دیگر شکسپیر را ندارد و آمیزهای از افسانه جن و پری و عناصر کمدی / تراژدی است. ساختاری که در نمایش توفان هم کموبیش آن را به کار گرفته (اگر اشتباه نکنم). عشق در ابعاد واقعی و رؤیابافیهای آن در ساحتی فانتزی، محور نمایش است. عشق و مناسبات عاطفی را بهبندکشیدن از طریق قواعد اجتماعی و اخلاقی حاکم ـ آتنی ـ یا استفاده از سِحر و جادو برای رسیدن به مقصدی دیگر از این مقصود، یعنی عشق طبیعی که در نهایت در سرخوشیای شیرین به جایی میرسد که باید برسد. به عبارتی با تمهیدات عقلانی نمیتوان بر غرایز و عواطف غالب شد. حتی اگر این روند به حقیقتی منتهی نشود و رؤیایی سرابگونه باشد و اما داستان نمایش:
پادشاه آتن، قرار است چله تابستان، شبی که ماه قرص کامل است با هیپولیتا ازدواج کند. بنابراین شاه دستور میدهد آن شب جوانان آتنی واقعا خوشگذرانی کنند، اما تمام جوانان آتنی از این موضوع خوشحال نیستند. لایساندر و دیمیتریوس که از کودکی با هم دوست بودهاند، هر دو عاشق هرمیای زیبا، دختر همسایهشان، هستند، ولی پدر هرمیا دو پا را در یک کفش کرده که دخترش باید شب عروسی شاه و در حضور شاه با دیمیتریوس ازدواج کند، وگرنه هرمیا را میکشد یا به معبد کاهنان میفرستد که تا آخر عمر همانجا ترشیده بماند، حال آنکه هیچکس در آن محله آتن نیست که نداند هرمیا از بچگی عاشق لایساندر بوده است... «درامی با اجزای چهارگانه که شامل عروسی «تیسیوس» و «هیپولیتا»، تمرین و نمایش «پیراموس و تیسبی»، سرگذشت عشاق چهارگانه (لایساندر و هرمیا، دیمیتریوس و هلنا) و پریان (یعنی نزاع و آشتی اوبران و تیتانیا و پوک با خدمتگزاری و اشتباه و شیطنتهایش و اثرات شیرههای عشقزا چه بر آدمیزادگان و چه بر تیتانیا)»*
اما باقر سروش و کوشکی با حذف شخصیت پدر دختر ـ اژنوس ـ به رودررویی خودِ عشاق در متن بسنده کرد. درعینحال گروه نمایش را هم از متن کنار گذاشته و تمرکزش را روی همان چند کاراکتر مرکزیاش قرار دادهاند. (هجویه شکسپیر بر بازیگران نمایش که به قولی کاسبهایی بیش نیستند). گروه نمایش تنها به نشاندادن چند ساز در دستهایی که از روزنه بیرون میآید و مینوازند، تقلیل پیدا کرده است. خود کوشکی توضیح میدهد که در بازنویسی چرا به چنین تغییراتی دست زده است. «البته این کار را همه افرادی که میخواهند اثری کلاسیک را روی صحنه ببرند باید انجام دهند، اما کاری که ما علاوه بر این انجام دادیم این بود که زبان و رفتار شخصیتها را از آن خود کردیم چون زبان کلاسیکی که چنین نمایشنامههایی دارند وقتی به زمان حال بازمیگردند تبدیل به زبان عامی و روزمره میشوند که من این شیوه را دوست نداشتم بنابراین تصمیم گرفتیم کاری کنیم تا چینش کلمات و واژهها متعلق به این نمایش باشد به این مفهوم که در عین روزمرهبودن بدوی و بیپروا و کمی کودکانه نیز باشد».
اما عنوان نمایش، یعنی «رؤیای یک شب نیمه تابستان» یا «رؤیای نیمهشب تابستان» یا رؤیا در نیمهشب تابستان؟ چرا رؤیایی در نیمه تابستان؟ چون در آن زمان ـ قرون 16 و 17، عید «یوحنای مقدس» گرفته میشده که جشن مفرح مسیحی بوده و هماندازه عید نوئل در زمستان. در یک تصور، عنوان درام ارتباطی هم با عقیده مردم در این سالها دارد، دیوانگی وسط تابستان: «مغز انسان بر اثر حرارت آفتاب بیش از هر موقع دیگر سال متمایل به توهمات نزدیک به جنون میگردد و ممکن است شکسپیر این عنوان را برای این درام به مناسبت موضوع بسیار خیالآمیز درام برگزیده باشد. برطبق عقیده مردم، جادوگران و ارواح در این هنگام سال فعالیت مخصوص به خرج میدادند».
رؤیا... نمایشی است که اصلا برای بازی در نیمهشب تابستان نگاشته شده که فصل فعالیت جادوگران است و پریان و باید با جشن عروسی پایان یابد. این نشاط و همراهی موسیقی و رقص و... اساس اجرا را تشکیل میدهد.
اجرای رؤیا... اجرائی خوب، شستهرفته و جذاب بود از متنی که به نظر ساده و مفرح میآید؛ از طراحی صحنه ساده، اما کارآمدش که با دو، سه سطح ساده، سه در و دریچه و چند دایره در کف زمینی بالاآمده و سرتاسر سفید، تا تنآرایی و تنپوشها و صورتگری درک درست کارگردان و عواملش را از کار نشانمان داد. بازی بازیگران درخور است و یکدست با یک «آزاده صمدی» متفاوت. آمیزهای از افسون و افسانه، خوشریتم و خوشنفس که موفق میشود تماشاگرش را با کار درگیر کند. جن و پادشاه رابطه جذاب و شیرینی با هم و در مجموعه نمایش دارند. بازیگرانی که انعطاف و نرمش بدنشان ستودنی است. بهویژه دستیار جن (پوک/ با بازی خیلی خوب بازیگرش، علیرضا کیمنش) که چالاک و مسلط در همهجای صحنه بهخوبی حاضر و غایب میشود تا تیسیوس، دوک آتنی که شقورقبودنش منطبق با کاراکتر اوست. انتخاب بازیسازان، بسیار هوشمندانه است و نشان از درک درست کوشکی دارد.
انتخاب موسیقی جنوب، آن هم به طور زنده، با فضای مجنون و بدوی همخوانی دارد. دیاری که با زار و اجنه اهل هوا را برایمان میسازد یا ما چنین میشناسیمش. این استفاده درست در بهوجودآوردن فضای بدوی کار مؤثر است و همخوان با سرخوشی نمایش که آمیزهای از تغزل و رقص و نشاط است.
تلفیق خوب جهان واقع و رؤیا ـ که البته هنوز مرزش برایم مشخص نیست ـ در ورود و خروج پرسوناژها و تنیدگی وقایع بیلکنت پیش میرود. خسته نباشند این جوانان تئاتری ما در ساحت تئاتر مستقل.
«پوک: اگر ما سایهها/ کاری کردیم که برای شما ناخوشایند بوده است/ اینک برای اینکه امر اصلاح شود/ شما تصور کنید/ که در تمام مدتی که رؤیاها ظاهر شدند/ شما در خواب بودهاید/ ای سروران گرامی/ از این افسانه پوچ/ که بیش از رؤیای مایه ندارد/ خردگیری نکنید/ اگر شما عفو نکنید/ ما به اصلاح هنر خود خواهیم پرداخت/ اگر خوشبخت نباشیم/ و اکنون از هیسهیس مارآسای استهزای شما نرهیم/ چون من یک پوک درستکاری هستم/ به شما قول میدهم که به زودی به شما تاوان خواهیم داد/ وگرنه پوک را دروغگو بخوانید/ پس شب همه شما خوش/ اگر دوست ما هستید برای من دست بزنید/ و رابین جبران خواهد کرد».
* رؤیا در شب نیمه تابستان/ برگردان مسعود فرزاد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.