قربانیِ قربانیشدهها
پسروی، نشانه یک جامعه بحرانی و نابسامان است و پیشگامی، وضعیت جامعهای باثبات. جامعهای که درجا میزند، به شیوهای افراطی و کینهتوزانه به نقد گذشته میپردازد. در این جامعه یک پرسش بیش از هر پرسش دیگری طنین دارد: چه کسی یا کسانی ما را به اینجا رساندهاند؟
پسروی، نشانه یک جامعه بحرانی و نابسامان است و پیشگامی، وضعیت جامعهای باثبات. جامعهای که درجا میزند، به شیوهای افراطی و کینهتوزانه به نقد گذشته میپردازد. در این جامعه یک پرسش بیش از هر پرسش دیگری طنین دارد: چه کسی یا کسانی ما را به اینجا رساندهاند؟
فارغ از اینکه در معماری این جامعه خود ما نیز عاملیت داشتهایم و همچنان داریم، بدیهی است در این میان کسانی درصدد باشند سویه و جهت این پرسشها و انتقادها را متوجه جای دیگری کنند و مهمتر از همه بار کینهتوزانهای هم به آن بدهند. کینهتوزی نهتنها با عقل و عقلانیت ناسازگار است، بلکه موجب فرومایگی کینهتوزانه میشود. جامعه فرومایه با احساساتی همچون خشم عمومی و نفرت عجین است. در چنین وضعیتی است که نیاز به قربانی وجود دارد. انسان یا انسانهای بیگناهی که باید بلاگردان خشم جامعه شوند تا صاحبان ثروت و بنگاههای اقتصادی قادر باشند به کسبوکار خود ادامه بدهند. به تعبیر رنه ژیرار «برای جامعهای که دچار خشونت کور، ناخودآگاه و غریزی شده است باید یک قربانی بیگناه یا ضعیف را برگزید که توان دفاع از خود نداشته باشد. جامعه پس از مرگ این قربانی آرامش خود را بازمییابد و به اشتباه تصور میکند که قربانی منشأ همه بحرانهای پیشین و نظم و صلح کنونی است».
میشل فوکو تعبیر دیگری از مفهوم بلاگردان دارد و با اینکه اشاره مستقیمی به این مفهوم ندارد، این استعاره را در قالب طرد دیگری به کار میبرد. فردریک جیمسون نیز باور دارد جامعهای که تحت سلطه سرمایهداری است، مشکلات بیکاری، تورم و بحران معنا را به گردن بلاگردانها میاندازد. جیمسون تأکید میکند که فرهنگ سرمایهداری و مصرف تلاش میکند تضادهای واقعی طبقاتی را با ایجاد بحرانهای کاذب با معرفی دشمنان خیالی پنهان کند. بدیهی است نزد نسلی که آگاهی چندانی از تاریخ ایران ندارد و مسائل را با احساس توأم با خشم دنبال میکند، سخنان افرادی که با خشم سخن میگویند و رویکردی انتقامجویانه را در سر میپرورانند، مخاطب بسیاری پیدا کند. به یک معنا میتوان گفت توزیع خشم و نفرت در میان آحاد جامعه موجب برانگیختن احساسات موقتی آنان شده و انرژی متراکمشان را تخلیه میکند. در این بازار پرآشوب داخلی و خارجی که بیشباهت به بازارهای نئولیبرال نیست، هرکس در پی سود خود است. نگاهی به سیاست جهانی و تجربه دیگر کشورها نیز همین روند را نشان میدهد.
سردمداران دنیا نیز بیش از آنکه منادی عشق، صلح و دوستی باشند، از نفرت و جنگ سخن میگویند. اگر زمانی نلسون ماندلا قهرمان جنبشهای آزادیبخش بود و مهاتما گاندی در برابر ستم بریتانیا مردم هند را به رواداری و عشق فرامیخواند، اینک در همهجا سخن از تجاوز به کشورهای ناتوان برای کسب سود و منفعت است. اکنون این کره خاکی کوچک دچار بحران بزرگی است؛ بحران عشق و معنویت. اگر در گذشتههای دور آدمی بیگناه بلاگردان جامعهای میشد، اینک سرمایهداری جهانی کشورهای ضعیفتر را قربانی مقاصد خود میکند؛ کشورهایی که پیش از این نیز در طول تاریخ قربانی اغنیا شدهاند. گویا این خصلت نهادینهشده در ذات سرمایه و ثروت است و از آن راه گریزی نیست. درواقع میل و خشونت از دل رابطه با دیگری شکل میگیرد. انسان میل به امری پیدا میکند که دیگری برای او خواسته است و از اینرو شناخت ما اغلب تقلیدی خواهد بود.
اما چنانکه ژیرار باور دارد، رهایی در گرو شناخت از نوع دیگری است. قربانی و آنان که از این چرخه بیرون افتادهاند، شناختی سراسر متفاوت از جماعت قربانیکننده دارند. وضعیت اخیر خاورمیانه بیش از همه با شناخت تقلیدی تطابق دارد. حال آنکه برای برهمزدن چرخه قربانیکردن در سطح جهانی و بلاگردانسازی در داخل کشور، جامعه ایران نیازمند نوعی خودآگاهی بدون کینهتوزی و فراتر از سازوکارهای سودجویی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.