شهر به‌مثابه تصویر یا شهر به‌مثابه مکان؟

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

در روزهای اخیر پس از انتشار مصاحبه رسانه‌ای شهردار سابق تهران، مجددا مباحثی درخصوص رویکرد مدیریت شهری نسبت به بافت فرسوده و محلات حاشیه‌نشین یا فقیرنشین مطرح شده است و این سؤال را به ذهن متبادر می‌کند که آیا می‌توان با تغییر رنگ جداره‌ها و آرایش بصری سطوح شهری، از تحول در کیفیت شهر سخن گفت؟ پیش‌تر نیز در اواخر دهه 90 شمسی، پروژه رنگ‌آمیزی برخی محلات دارای بافت فرسوده و بعضا فقیرنشین تهران مانند نظام‌آباد، جی، هرندی، بریانک و... واکنش‌های بسیاری در پی داشت. در نگاه نخست، رنگ‌آمیزی و زیباسازی کالبدی می‌توانند به‌مثابه اقداماتی برای ارتقای کیفیت محیط تلقی شوند؛ اقداماتی که با تغییر سیمای ظاهری فضا، زمینه‌ای را برای تنوع بصری، افزایش جذابیت و بهبود ادراک محیط فراهم می‌آورند. بااین‌حال، مسئله اساسی نه امکان تأثیرگذاری رنگ بر کیفیت بصری شهر، بلکه نوع تلقی از شهر و ماهیت تحولی است که به‌واسطه چنین مداخلاتی ادعا می‌شود. آیا تغییر در صورت ظاهری شهر، به معنای ارتقای کیفیت مکان است؟ و اساسا تا چه اندازه می‌توان کیفیت یک محیط شهری را به ویژگی‌های بصری و کالبدی آن تقلیل داد؟ چراکه پویایی شهر در وهله نخست به میزان رضایت‌مندی ساکنان آن از وجوه مختلف زندگی خود برمی‌گردد و در وهله دیگر میزان توانایی ظرفیت‌های شهر در ارتقای سطح معیشت افراد و جامعه، چراکه مطابق نظر اندیشمندان شهرنشینی به این دلیل جایگزین مدل توسعه مبتنی بر کشاورزی و روستانشینی با بیش از سه هزار سال قدمت شد که بتواند متضمن رشد پایدار، توسعه مطلوب و ارتقای کیفیت توانایی‌های انسانی مبتنی بر نظر Human development محبوب الحق (اندیشمند پاکستانی) باشد. همچنین آرای نامدارانی چون آمارتیا سن و داگلاس نورث که از برندگان ادوار جایزه اقتصاد نوبل هستند، بر چنین نکاتی تأکید دارد. همچنین گرایشات اخیر برندگان متأخر جایزه اقتصاد نوبل بر کیفیت نهادسازی‌های متضمن توسعه برای ایجاد حس رو به رشد در شهروندان دلالت دارد تا جایی که سن در کتاب مشهور خود با عنوان توسعه به‌مثابه آزادی می‌گوید برنامه‌های توسعه‌ای را نه از طریق ارزیابی‌های ظاهری بلکه بر اساس اینکه در عمل چه فرصت بهتری برای بهترزیستن مردم فراهم شده، ارزیابی کنید. این نگاه در آثار دیوید هاروی هم مشهود است. او معتقد است زمانی می‌توان مدعی تحول در حکمرانی شهری شد که از تأکید بر تأمین خدمات و امکانات برای جمعیت شهری به سمت رویکردی مبتنی بر توسعه اقتصادی، رقابت میان شهرها و جذب سرمایه، حرکت رخ دهد.

حال پرسش نخست را دوباره تکرار می‌کنیم؛ احساس رضایت داشتن از کیفیت محل زندگی را چگونه می‌توان احصا و استخراج کرد؟ ما در این نوشتار سعی کرده‌ایم هم در قالبی متشکل از دریچه رشته‌های تخصصی در حوزه شهر و هم از دریچه سطح توسعه که «مطالعات مکان» نامیده می‌شود، به این سؤال پاسخ دهیم. در نهایت می‌توان گفت پاسخ به این پرسش‌ها مستلزم بازاندیشی در دو تلقی متفاوت از شهر است؛ شهر به‌مثابه تصویر و شهر به‌مثابه مکان. در تلقی نخست، شهر به‌عنوان مجموعه‌ای از عناصر کالبدی و جلوه‌های بصری فهم می‌شود که می‌توان آنها را از طریق مداخلات  آراست و طراحی و بازآرایی کرد و به تصویری مطلوب‌تر بدل ساخت. در چنین رویکردی، کیفیت محیط با میزان نظم، هماهنگی، جذابیت و مطلوبیت بصری آن سنجیده می‌شود و بهبود شهر نیز بیش از آنکه ناظر بر تحول در مناسبات فضایی و کیفیت حیات شهری باشد، در تغییر نمود ظاهری آن جست‌وجو می‌شود. این تلقی را می‌توان گونه‌ای از تقلیل‌گرایی در مواجهه با شهر دانست که در آن، پیچیدگی واقعیت شهری به آنچه قابل مشاهده، طراحی و بازنمایی است، فروکاسته می‌شود. در این چارچوب، شهر بیش از آنکه به‌مثابه واقعیتی زنده و در حال شدن فهم شود، به موضوعی برای مداخله صوری تبدیل می‌شود؛ به طوری که کیفیت آن را می‌توان مستقل از فرایندهای اجتماعی، فرهنگی و تاریخی سازنده‌اش، از طریق اصلاح صورت کالبدی ارتقا بخشید.

در مقابل، نگاه منظرین با عبور از چنین فهمی، شهر را نه فقط مجموعه‌ای از اشیا و عناصر کالبدی، بلکه کلیتی رابطه‌مند، پویا و واجد معنا تلقی می‌کند. در این نگاه، مکان حاصل برهم‌کنش مستمر میان بستر مادی، فعالیت‌های انسانی، ساختارهای اجتماعی، حافظه جمعی، ادراک حسی و تجربه شهروندان است. کالبد، اگرچه وجهی بنیادین و جدایی‌ناپذیر از این کلیت به شمار می‌رود، اما به‌تنهایی تبیین‌کننده کیفیت و هویت مکان نیست. آنچه یک فضای شهری را به مکانی متمایز و معنادار تبدیل می‌کند، مجموعه روابطی است که میان انسان و محیط، در بستر زمان و زندگی روزمره شکل می‌گیرد. از این منظر، شهر، کوچه و خیابان را نمی‌توان به ترکیب جداره‌ها، کف‌سازی، مبلمان و عناصر بصری آن فروکاست؛ همان‌گونه که کیفیت یک میدان شهری نیز تنها از طریق تناسبات هندسی، مصالح یا آرایش کالبدی آن قابل تبیین نیست. خیابان و میدان در پیوند با الگوهای حضور، کنش‌های اجتماعی، خاطرات مشترک، شیوه‌های تصرف و استفاده از فضا و معانی انباشته‌شده در طول زمان، واجد هویت و کیفیت می‌شوند. به بیان دیگر، مکان برایند مناسباتی است که در آن جریان دارند و به‌طور مداوم آن را تولید و بازتولید می‌کنند.

بر این اساس، یکی از مسائل بنیادین در رویکردهای متعارف زیباسازی شهری، یکسان‌انگاری زیبایی مکان با آراستگی ظاهری آن است. درحالی‌که زیباسازی، به‌ویژه در صورت‌بندی رایج مدیریتی آن، اغلب بر بهبود ویژگی‌های صوری و بصری محیط متمرکز است، زیبایی مکان را نمی‌توان فقط به نظم هندسی، هماهنگی رنگی یا جذابیت تصویری محدود کرد. زیبایی در تجربه منظر، کیفیتی است که می‌تواند از تناسب میان کالبد و فعالیت، امکان حضور و تعامل، استمرار خاطره، احساس آشنایی، تعلق مکانی و معناداری تجربه محیطی پدیدار شود. 

ازاین‌رو، زیبایی مکان کیفیتی برآمده از رابطه میان انسان و محیط است. در چنین چارچوبی، ممکن است محیطی از منظر معیارهای متعارف زیبایی‌شناسی بصری، واجد نوعی ناهماهنگی یا آشفتگی کالبدی تلقی شود، اما در تجربه زیسته ساکنان، از هویت، سرزندگی و معنای مکانی برخوردار باشد. در مقابل، محیطی ممکن است از حیث انسجام صوری و آرایش بصری، مطلوب ارزیابی شود، بی‌آنکه زمینه‌ای برای شکل‌گیری حیات اجتماعی، تعلق مکانی یا تجربه‌ای غنی از حضور فراهم آورد. این تمایز به معنای بی‌اهمیت‌دانستن کیفیت کالبدی نیست؛ بلکه بر این نکته تأکید دارد که ارزش و کیفیت مکان را نمی‌توان تنها از ویژگی‌های ظاهری آن استنتاج کرد.

از سوی دیگر، تقلیل کیفیت شهر به امر بصری، مسئله‌ای معرفت‌شناختی را نیز پیش می‌کشد. چه کسی و بر اساس کدام نظام ارزشی، زیبایی یا نازیبایی یک مکان را تعریف می‌کند؟ هنگامی که مدیریت شهری، بدون شناخت عمیق از ویژگی‌های اجتماعی، فرهنگی و ادراکی یک محیط، آن را نیازمند زیباسازی تشخیص می‌دهد، این خطر وجود دارد که تصویری مطلوب و ازپیش‌تعریف‌شده از شهر، جایگزین فهم واقعیت زیسته آن شود. در چنین وضعیتی، معیارهای زیبایی‌شناختی نهاد مداخله‌گر ممکن است بر ارزش‌ها، معانی و ترجیحات کسانی تقدم یابد که مکان را در جریان زندگی روزمره خود تجربه و بازتولید می‌کنند. این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که شهر صرفاً موضوع مدیریت و طراحی نیست، بلکه عرصه زندگی جمعی و محل تلاقی تجربه‌ها، منافع و شیوه‌های متکثر زیستن است. بنابراین، مداخله در منظر شهری نمی‌تواند مستقل از پرسش درباره صاحبان تجربه مکان، سازوکارهای مشارکت و نسبت میان تصمیم‌گیری نهادی و زندگی روزمره شهروندان صورت گیرد. در غیر این صورت، شهر به موضوع بازنمایی تصویری مطلوب مدیران بدل می‌شود، نه بستری برای تقویت کیفیت زیست و تحقق نیازهای واقعی استفاده‌کنندگان کمااینکه اظهارات جنجالی یکی از مدیران ارشد حوزه شهری درخصوص پوشاندن کت و شلوار بر تن معتادان متجاهر تهران برای از بین بردن تصویر بد محل تجمع آنها، از ناحیه چنین نگاهی قابل بررسی است.

در امتداد همین مسئله، باید میان «تغییر سیمای شهر» و «تحول در کیفیت حیات شهری» نیز تمایز قائل شد. مداخلات بصری ممکن است به ارتقای ادراک اولیه محیط یا افزایش جذابیت ظاهری آن بینجامند، اما چنین تغییراتی به معنای بهبود ساختار روابط فضایی، ارتقای کیفیت زندگی، تقویت حیات اجتماعی یا رفع مسائل بنیادین محیط شهری نیستند. تغییر رنگ جداره‌ها نمی‌تواند به‌خودی‌خود جایگزین ارتقای دسترسی، بهبود زیرساخت‌ها، تأمین امنیت، افزایش عدالت فضایی یا تقویت امکان حضور و تعامل اجتماعی شود. هنگامی که تغییر در نمود ظاهری محیط، معادل بازآفرینی آن معرفی می‌شود، این خطر وجود دارد که پیچیدگی مسائل شهری در پس تصویری آراسته و جذاب پنهان بماند. تجربه رنگ‌آمیزی خانه‌های محلات حاشیه شهر اراک در دو دهه گذشته به عنوان یک نمونه حاضر پیش‌روی ما است. این محلات پس از اینکه با یک مداخله بصری مواجه شدند همچنان رهاشده باقی ماندند و همواره معضلات اجتماعی و اقتصادی آن باقی ماند و به یکی از دغدغه‌های مهم مردم این شهر تبدیل شده است کمااینکه گذر زمان و کهنه‌شدن آن مداخلات سطحی خود به نوعی پدیده بصری ناخوشایند تبدیل شده است.

در نمونه‌های جهانی نیز، پروژه «نقاشی فاولا» (Favela Painting) در محله سانتا مارتای ریو دو ژانیرو، علیرغم اینکه در سخنان اخیر شهردار سابق تهران به نقطه اتکای ادعای خود تبدیل شده است، لینکه در مقاله The optics of dispossession: urban precarity as political art می‌گوید: این تنش میان تغییر تصویر و ارتقای کیفیت مکان را آشکار می‌کند. این پروژه در سال ۲۰۱۰ با رنگ‌آمیزی نمای خانه‌های پیرامون میدان پراسا کانتائو و مشارکت ساکنان در اجرا، با هدف اعلام‌شده بهبود محیط و برانگیختن تغییر اجتماعی انجام شد. بااین‌حال، تبدیل خانه‌ها به منظره‌ای رنگین و تماشایی می‌تواند نشانه‌های محرومیت و نابرابری را از میدان دید عمومی کنار بزند، بی‌آنکه مناسبات مولد آنها را تغییر دهد. از این منظر، خطر آن است که فقر به‌جای برطرف‌شدن، در پس نمایی آراسته پنهان بماند و محله بیش از آنکه عرصه زندگی ساکنان باشد، به موضوع تماشای گردشگران و بازنمایی رسانه‌ای تبدیل شود. همچنین، اشتغال موقت در اجرای پروژه را نمی‌توان معادل توانمندسازی پایدار دانست؛ همان‌گونه که مشارکت در رنگ‌آمیزی لزوماً به معنای نقش‌آفرینی ساکنان در تعیین معیارهای زیبایی و جهت‌گیری مداخله نیست. نقد این تجربه، ازاین‌رو، متوجه رویکردی است که بهبود تصویر محله را جانشین تغییر شرایط زیست آن می‌کند و با تقدم‌بخشیدن به معیارهای زیبایی‌شناختی بیرونی، خطر پوشاندن محرومیت را در پی دارد؛ خطری که باید از ادعای اثبات‌نشده درباره قصد طراحان برای پنهان‌کردن فقر متمایز بماند.

در چارچوب بحث حاضر، مسئله این تجربه، تقدم‌یافتن نگاه تماشاگر بر تجربه ساکن است؛ زمانی که جذابیت تصویر و بازتاب رسانه‌ای جای معیارهای زیست‌پذیری را می‌گیرند، مسئله‌ای اجتماعی و فضایی به مسئله‌ای بصری تقلیل می‌یابد و موفقیت در تغییر نما، به‌جای موفقیت در بهبود زندگی می‌نشیند. حتی مشارکت در رنگ‌آمیزی، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که ساکنان در تعیین اولویت مداخله و تخصیص منابع نقش مؤثری داشته‌اند. از منظر مکان‌محور، پرسش آن است که این مداخله چه نسبتی با نیازهای تعریف‌شده از سوی ساکنان، امنیت سکونت، دسترسی به خدمات و امکان اثرگذاری آنان بر آینده محله برقرار کرده است. ارزش بصری پروژه زمانی می‌تواند به ادعای تحول شهری پیوند بخورد که برای چنین بهبودهایی شواهد ارائه شود؛ در غیر این صورت، تصویر مطلوب محله ممکن است جایگزین توجه به مطالبات واقعی آن شود. همچنین این محدودیت در اظهارات طراحان پروژه نیز بازتاب یافته است؛ ریوتایمز به نقل از دره اورهان، در توضیح تجربه فعالیت در پروژه مذکور، تصریح می‌کند که نقاشی نمی‌تواند مشکلات عمده را مستقیماً حل کند و نقش چنین مداخلاتی را در جلب توجه مثبت و کمک به برقراری ارتباط میان گروه‌های اجتماعی می‌داند.

بااین‌حال، نقد رویکرد تصویرمحور نباید به نفی اهمیت صورت کالبدی یا کیفیت‌های زیبایی‌شناختی بینجامد. چنین برداشتی خود متضمن نوع دیگری از دوگانه‌انگاری میان کالبد و معناست؛ حال آنکه در نگاه منظرین، این دو نه اموری مستقل، بلکه وجوهی درهم‌تنیده از تجربه مکان هستند. رنگ، مصالح، فرم و سازمان فضایی می‌توانند در شکل‌گیری ادراک، خاطره، هویت و کیفیت حضور انسان در محیط نقش مؤثری ایفا کنند. مسئله، نه استفاده از رنگ به‌عنوان ابزار مداخله، بلکه تلقی آن به‌مثابه راه‌حلی مستقل و کافی برای ارتقای کیفیت شهر است. مداخله کالبدی زمانی می‌تواند واجد معنایی منظرین باشد که در ارتباط با ویژگی‌های زمینه‌ای مکان، ظرفیت‌های اجتماعی و فرهنگی آن و فرایندهای جاری زندگی شهری تعریف شود.

افزون بر این، ماهیت فرایندی مکان ایجاب می‌کند که کیفیت مداخلات شهری بر اساس نتایج کالبدی و بلافاصله پس از اجرا ارزیابی نشود. مکان پدیده‌ای ایستا و تمام‌شده نیست، بلکه در طول زمان و از خلال کنش‌ها، تجربه‌ها، خاطرات و مناسبات انسانی پیوسته بازتعریف می‌شود. ازاین‌رو، موفقیت یک مداخله را نمی‌توان تنها در مقایسه تصاویر پیش و پس از اجرا جست‌وجو کرد؛ بلکه باید بررسی کرد که آن مداخله چه نسبتی با تداوم زندگی روزمره برقرار کرده، چه امکان‌هایی برای کنش و حضور فراهم آورده، چه معانی و روابطی را تقویت یا تضعیف کرده و چگونه در فرایند تولید و بازتولید مکان اثر گذاشته است. نیاز شدید بافت فرسوده تهران به نوسازی با توجه به خطر زلزله تهران که بیش از پیش ماهیت وجودی این شهر را تهدید می‌کند این سؤال را متبادر می‌کند که در صورت وقوع زلزله و وارد آمدن خسارات هنگفت احتمالی، مداخله های فعلی در حد رنگ‌آمیزی منازل را توجیه می‌کند؟ در صورت وقوع چنین رخدادی، آیا برنامه‌ریزان با چنین دیدگاهی مسئولیت اعمال خود را می‌پذیرند و قصور خود در حل‌وفصل گره های مانع نوسازی را قبول می‌کنند؟ به قول سعدی خواجه در بند نقش ایوان است / خانه از پایبند ویران است.

در نهایت، آنچه از منظر یک خوانش کل‌نگر و منظرین نیازمند نقد است، نه اصل زیباسازی یا مداخله در کیفیت بصری محیط، بلکه تقلیل مفهوم شهر به صورت ظاهری و فروکاست تحول شهری به تغییر در بازنمایی کالبدی آن است. چنین رویکردی، با تقدم بخشیدن به تصویر بر تجربه و صورت بر فرایند، ممکن است از درک مناسبات پیچیده‌ای بازبماند که کیفیت واقعی مکان را پدید می‌آورند. در مقابل، نگاه منظرین بر ضرورت شناخت شهر در کلیت کالبدی، ادراکی، اجتماعی، فرهنگی و تاریخی آن تأکید می‌کند؛ کلیتی که اجزای آن نه در انفصال از یکدیگر، بلکه در پیوند و تعامل مستمر معنا می‌یابند. از این منظر، پرسش بنیادین مدیریت و طراحی شهری نباید این باشد که چگونه می‌توان چهره شهر را مطلوب‌تر ساخت؛ بلکه پیش از آن باید پرسید چه فرایندهایی به مکان کیفیت می‌بخشند، چه ارزش‌هایی در آن شکل گرفته‌اند و مداخله چگونه می‌تواند به ارتقای کیفیت زیست و تداوم معنادار حیات شهری کمک کند. یکی از مسائل ممهمی که در احصا چنین ارزیابی می‌تواند کمک کننده باشد میزان مشارکت شهروندان است. تجربه‌های متعدد جهانی متعدد نشان می‌دهد در برنامه‌هایی که مشارکت شهروندان به در معرض اطلاع‌رسانی قرار گرفتن کاسته می‌شود، ارتقای مد نظر حاصل نمی‌شود. اساسا با داشتن چنین رویکردی می‌توان فهمید اولویت شهروندان چیست؟ برای مثال ممکن است بیش از شکل و نحوه نمایش جداره‌های خیابان در منطقه 17 تهران، دفع حیوانات موذی اولویت بزرگتری باشد از همین رو ضروری است که مطالعات هدفمند و شیوه‌مند علمی در خصوص میزان رضایتمندی شهروندان از مداخلات کالبدی سطح پایین جایگزین روایت های شفاهی موردی شود و صرف اینکه یک شهروند از تغییر رنگ برخی منازل محل زندگی اعلام رضایت می‌کند، موضوع به دست فراموشی سپرده نشود. در تجربه رنگ‌آمیزی برخی محلات تهران در دوره مدیریت شهری طیف موسوم به اصلاحطلبان واکنش های شدیدی در فضای مجازی نسبت به ارائه گزارش رسانه‌ای در این خصوص قابل تأمل است. شهر پیش از آنکه تصویری برای تماشا و بازنمایی باشد، مکانی برای زیستن، تجربه‌کردن و معنا بخشیدن است و تحول واقعی آن را باید در ارتقای کیفیت روابط و تجربه‌هایی جست‌وجو کرد که شهر را به مکان تبدیل می‌کنند.