آموزشوپرورش و هویت ملی
هویت ملی از بنیادیترین ارکان انسجام اجتماعی و از مهمترین سرمایههای جوامع هم برای انسجام اجتماعی و امیدبخشی عمومی و هم در مواجهه با بحرانهای سیاسی، اجتماعی و امنیتی به شمار میآید. هویت ملی را نمیتوان صرفا در مجموعهای از نمادها، خاطرات تاریخی، زبان، سرزمین، آیینها و آداب و رسوم مشترک خلاصه کرد؛
به گزارش گروه رسانهای شرق،
صالح سوری-صاحبامتیاز و مدیرمسئول فصلنامه «بافه»: هویت ملی از بنیادیترین ارکان انسجام اجتماعی و از مهمترین سرمایههای جوامع هم برای انسجام اجتماعی و امیدبخشی عمومی و هم در مواجهه با بحرانهای سیاسی، اجتماعی و امنیتی به شمار میآید. هویت ملی را نمیتوان صرفا در مجموعهای از نمادها، خاطرات تاریخی، زبان، سرزمین، آیینها و آداب و رسوم مشترک خلاصه کرد؛ بلکه این مفهوم، در ژرفای خود، احساس تعلق به یک جامعه سیاسی - تاریخی، پذیرش و پاسداشت بخشی از میراث مشترک، احساس مسئولیت در قبال سرنوشت جمعی و باور به افقی مشترک برای آینده را نیز دربر میگیرد. از همین رو، هویت ملی بیش از آنکه امری ایستا و میراثی صرف باشد، فرایندی پویا و مستمر است که در بستر تجربههای مشترک اجتماعی شکل میگیرد، استحکام مییابد و از نسلی به نسل دیگر انتقال پیدا میکند. در این میان، مدرسه و نظام آموزشوپرورش، در شمار مؤثرترین نهادهای شکلدهنده، بازتولیدکننده و انتقالدهنده هویت ملی قرار دارند؛ زیرا بخش مهمی از فرایند جامعهپذیری و شکلگیری نگرش، ارزشها و تعلقات نسل جدید در فضای مدرسه و از رهگذر تجربههای آموزشی و تربیتی آن صورت میپذیرد. مدرسه نهتنها محل انتقال دانش، بلکه عرصهای برای آموختن همزیستی، تجربه تعلق جمعی و بازشناسی نسبت فرد با جامعه، سرزمین و تاریخ خویش است. در ایران، اهمیت این نقش به سبب تنوع چشمگیر قومی، زبانی، مذهبی و جغرافیایی کشور، اهمیتی دوچندان مییابد. نظام آموزشی میتواند این گوناگونیهای هویتی را نه در تعارض با یکدیگر، بلکه در ذیل چتری فراگیر از هویت ملی به پیوندی معنادار و سازنده بدل کند.
هویت ملی و جنگهای تحمیلی اخیر
حملات تجاوزکارانه آمریکا و اسرائیل به ایران، موضوع هویت ملی را در ایران برجسته کرد و احساس تعلق ملی و همبستگی حول مفهوم ایران را افزایش داد و موجب شد بخشی از جامعه، حتی گروههایی که به سیاستهای حکومت انتقاد داشتند، در برابر تهدید خارجی میان «ایران» بهعنوان یک اجتماع تاریخی - سرزمینی و «حکومت» بهعنوان یک ساختار سیاسی تمایز قائل شوند و از تمامیت ارضی کشور دفاع کنند. از جمله نهادهایی که تحت تأثیر فضای ایجادشده قرار گرفت، آموزشوپرورش بود و گفتمان هویت ملی و تقویت هویت ملی تبدیل به یکی از کلیدواژههای پرکاربرد در آموزشوپرورش شد. اگرچه بر اساس مطالعات صورتگرفته و بخش زیادی از مقالات علمی - پژوهشی که در بیش از سه دهه گذشته منتشر شدهاند، موضوع هویت ملی آنطور که باید و شاید در بخشهای گوناگون آموزشوپرورش از جمله کتابهای درسی و برنامههای پرورشی و فضاهای آموزشی مورد توجه قرار نگرفته است؛ اما جنگهای تحمیلی سال گذشته موجب شد که هویت ملی تبدیل به یکی از موضوعات جدی آموزشوپرورش شود و هویت ملی در اظهارات علیرضا کاظمی، وزیر آموزشوپرورش، جایگاه قابلتوجهی پیدا کند.
کاظمی در دیماه ۱۴۰۴، در آیین چهلمین سالگرد تأسیس شورایعالی انقلاب فرهنگی، آموزشوپرورش را دارای نقشی اساسی در شکلگیری باورها و هویت ملی دانست و تصریح کرد که «زیرساخت شکلگیری باورها و هویت ملی در مدرسه و آموزشوپرورش بنا میشود». او همچنین با اشاره به تنوع قومی، زبانی، مذهبی و جغرافیایی ایران، بر ضرورت تعمیق باورها، هنجارها و ارزشهای مشترک برای حفظ انسجام اجتماعی تأکید کرد. اهمیت این سخنان در آن است که وزیر، مسئله هویت را در کنار انسجام اجتماعی، برنامه درسی و اجرای سند تحول بنیادین قرار داده است. او در همان سخنان، برنامه درسی را یکی از مهمترین حوزههای نیازمند تحول دانست و اذعان کرد که اگرچه مؤلفههای فرهنگی در محتوای آموزشی حضور دارند، اما زمینه نهادینهشدن هویت و ارزشها در کلاس درس همچنان محدود است. این رویکرد در سال ۱۴۰۵ نیز ادامه یافته است. کاظمی در شهریور ۱۴۰۵، تقویت هویت ملی و دینی را از محورهای فعالیتهای فرهنگی و تربیتی آموزشوپرورش معرفی کرد و گفت بازطراحی برنامه درسی پایه اول ابتدایی در سال گذشته با رویکردهایی از جمله تقویت هویت ملی و دینی انجام شده و بازطراحی پایههای بعدی نیز در حال پیگیری است. او همچنین در شهریور ۱۴۰۵، «عدالت، کیفیت و هویت» را سه محور اصلی تحول آموزشوپرورش و «روح حاکم بر سند تحول بنیادین» معرفی کرد و تقویت هویت ملی را از موضوعات محوری برنامههای تربیتی آموزشوپرورش دانست. این مواضع نشان میدهد که در سیاستگذاری رسمی آموزشوپرورش، هویت از یک موضوع صرفا فرهنگی به یکی از سه محور سیاستگذاری تحول نظام تعلیموتربیت ارتقا یافته است. اما نکتهای که نباید از آن غفلت کرد، توجه به هویت ملی در اسناد و سیاستهای بالادستی آموزشوپرورش ایران است. توجه به هویت ملی در آموزشوپرورش یک موضوع جدید و واکنشی به شرایط جنگی نیست؛ بلکه به یاد داشته باشیم که از سال ۱۳۹۰ به صورت صریح در سیاستهای کلی این حوزه تثبیت شده است که در زیر به آنها اشاره میشود.
هویت ملی و «سیاستهای کلی ایجاد تحول در آموزشوپرورش»
سند «سیاستهای کلی ایجاد تحول در نظام آموزشوپرورش کشور» که در سال ۱۳۹۲ ابلاغ شده است، در بند دو آن بهصراحت آموزشوپرورش را نهادی برای تولید سرمایه اجتماعی معرفی کرده و در بند نخست این سیاستها، از تربیت انسانهایی با ویژگیهایی مانند «مسئولیتپذیر، قانونگرا، عدالتخواه، خردورز، خلاق، وطندوست، جمعگرا، خودباور و ایثارگر» نام برده است. در بند ۱-۴ این سند «بر روزآمدسازی محتوای تعلیموتربیت و تدوین برنامه درسی ملی با «اهتمام به تقویت فرهنگ و هویت اسلامی - ایرانی» تأکید کرده و در بند ۳-۵ نیز بر جامعهپذیری برای تحکیم وحدت و همبستگی ملی، وطندوستی و پاسداشت استقلال و منافع ملی تأکید دارد.
هویت ملی در «سند تحول بنیادین آموزشوپرورش»
سند تحول بنیادین آموزشوپرورش بهعنوان مهمترین سند راهبردی آموزشوپرورش ایران که در سال ۱۳۹۰ به تصویب شورایعالی آموزشوپرورش و شورایعالی انقلاب فرهنگی رسیده، بهصراحت بر هویت ملی تأکید کرده است. در این سند، از «صیانت از وحدت ملی و انسجام اجتماعی با محوریت هویت مشترک اسلامی - ایرانی» و نیز «وطندوستی و افتخار به ارزشهای اصیل و ماندگار اسلامی - ایرانی» بهعنوان بایدها و نبایدهایی اساسی «که لازم است تمام اجزا و مؤلفههای نظام تعلیموتربیت رسمی عمومی هماهنگ با آنها بوده و همه سیاستگذاران و کارگزاران نظام ملتزم و پایبند به آنها باشند» یاد شده است. از میان راهکارهای اجرائی سند، راهکار ۷/۱ بر «ایجاد سازوکارهایی برای تقویت انسجام اجتماعی و وحدت ملی و احیای هویت اسلامی - ایرانی در دانشآموزان و معلمان» تأکید میکند و آموزش و اجرای سرود ملی و برافراشتن پرچم جمهوری اسلامی ایران در مدارس را نیز مورد توجه قرار میدهد و در راهکار ۵/۱ نیز هرچند به «ارائه آموزش زبان خارجی» اشاره میکند؛ اما از «رعایت اصل تثبیت و تقویت هویت اسلامی - ایرانی» نیز غفلت نکرده است.
با توجه به مباحث بالا و ارادهای که در وزارت آموزشوپرورش برای تقویت هویت ملی در بین دانشآموزان شکل گرفته است، ضمن پیشنهاد تشکیل کارگروهی دائمی در وزارت آموزشوپرورش برای رصد دقیق موضوع در تمامی حوزههای آموزشی و پرورشی کشور پیشنهادهایی برای تقویت هویت ملی در آموزشوپرورش ارائه میشود:
تبدیل هویت ملی به یک محور میانرشتهای
هویت ملی نباید به درسهای تاریخ و مطالعات اجتماعی محدود شود. همه کتابهای درسی (تاریخ، جغرافیا، ادبیات فارسی، هنر، علوم اجتماعی، فیزیک، ریاضی، زیستشناسی و...) فعالیتهای پرورشی و اردوها و حتی آموزش مهارتهای زندگی میتوانند هر یک بخشی از عناصر هویت ملی را منتقل کنند.
بازطراحی محتوای درسی با تأکید بر «ایران واقعی»
دانشآموز باید ایران را نهفقط در قالب نام سلسلهها و تاریخ جنگها، بلکه از طریق شناخت سرزمین، اقوام، زبانها، ادبیات، میراث فرهنگی، مشاهیر، جغرافیا، هنر، آیینها و دستاوردهای علمی و اجتماعی بشناسد.
تقویت آموزش تاریخ و جغرافیای ایران
شناخت سرزمین و تاریخ مشترک، یکی از مهمترین منابع شکلگیری تعلق است. آموزش تاریخ باید از حفظکردن وقایع فاصله گرفته و به فهم فرایندهای تاریخی، تجربههای مشترک، میراث فرهنگی و شکلگیری جامعه ایرانی توجه کند.
استفاده معنادار از نمادهای ملی
پرچم و سرود ملی میتوانند در شکلدهی به هویت نقش داشته باشند. اما اثربخشی آنها زمانی بیشتر خواهد بود که دانشآموز معنای تاریخی و اجتماعی این نمادها را بفهمد، نه اینکه صرفا در مراسم رسمی با آنها مواجه شود.
تقویت نقش معلم
معلم یکی از مهمترین واسطههای انتقال هویت است؛ بنابراین آموزش معلمان در حوزه تاریخ، فرهنگ، ادبیات، جغرافیای ایران، تنوع فرهنگی و آموزش شهروندی باید تقویت شود. پیشنهاد میشود کتابی تحت عنوان ایرانشناسی یا هر عنوان دیگر در مجموع واحدهای آموزشی دانشجو - معلمان تمام رشتههای تحصیلی دانشگاه فرهنگیان و دانشگاه شهید رجایی گنجانده شود.
تبدیل مدرسه به فضای تجربه هویت
هویت ملی نباید فقط در کتاب باشد. موزه مدرسه، جشنوارههای فرهنگی، پروژههای تاریخ محلی، شناخت مشاهیر هر منطقه، بازدید از بناهای تاریخی، فعالیتهای هنری، سرود بهویژه سرودها و ترانههایی با مفاهیم وطنی، نمایش، پژوهشهای دانشآموزی و مشارکت در مسائل واقعی جامعه میتوانند هویت را به تجربهای زیسته تبدیل کنند.
بهرهگیری از ظرفیت فناوری و رسانه
نسل جدید بخش مهمی از هویت خود را در فضای دیجیتال تجربه میکند؛ بنابراین، آموزشوپرورش باید از فضای مجازی نه صرفاً برای مقابله با روایتهای بیرونی، بلکه برای تولید روایت جذاب و معتبر از ایران استفاده کند و ضمن دعوت به همکاری هنرمندان بزرگ با ساخت پویانماییهای جذاب، تاریخ، اساطیر، مشاهیر و بزرگان فرهنگی ایران را به دانشآموزان معرفی کند.
طراحی فضاهای آموزشی
سازمان نوسازی و توسعه و تجهیز مدارس کشور لازم است ضمن طراحی فضاهای جدید آموزشی بر اساس الگوهای معماری ایرانی، فضاهای آموزشی موجود را نیز با توجه به شاخصهای هویت ایرانی بازسازی کند.
پرهیز از سیاسیکردن افراطی مفهوم هویت ملی
یکی از مهمترین الزامات سیاست هویت در مدرسه آن است که میان «ایران»، «ملت ایران» و «ساختار سیاسی» تمایز وجود داشته باشد. تجربه جنگ ۱۴۰۴ نشان داد که ممکن است احساس تعلق به ایران در میان افرادی که دیدگاههای سیاسی متفاوتی دارند، همزمان وجود داشته باشد. از این منظر، سیاست هویت ملی زمانی میتواند انسجامبخش باشد که ایران را بهعنوان خانه مشترک همه شهروندان صورتبندی کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
