میراث فرهنگی در جنگ؛ میراث بشریت
جنگها تنها جان انسانها را تهدید نمیکنند؛ بلکه آثار تاریخی، بناهای فرهنگی و یادگارهای تمدنی ملتها نیز در معرض نابودی قرار میگیرند. در دهههای اخیر، نمونههای متعددی از تخریب آثار تاریخی در جریان درگیریهای مسلحانه توجه افکار عمومی جهان را به این موضوع جلب کرده است؛ از آسیب دیدن بناهای تاریخی در برخی جنگهای منطقهای گرفته تا تخریب عمدی آثار باستانی توسط گروههای مسلح. نابودی یک اثر تاریخی صرفاً از بین رفتن یک ساختمان یا شیء نیست، بلکه از دست رفتن بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی یک ملت محسوب میشود.
محمد مقصود . پژوهشگر حقوقی
جنگها تنها جان انسانها را تهدید نمیکنند؛ بلکه آثار تاریخی، بناهای فرهنگی و یادگارهای تمدنی ملتها نیز در معرض نابودی قرار میگیرند. در دهههای اخیر، نمونههای متعددی از تخریب آثار تاریخی در جریان درگیریهای مسلحانه توجه افکار عمومی جهان را به این موضوع جلب کرده است؛ از آسیب دیدن بناهای تاریخی در برخی جنگهای منطقهای گرفته تا تخریب عمدی آثار باستانی توسط گروههای مسلح. نابودی یک اثر تاریخی صرفاً از بین رفتن یک ساختمان یا شیء نیست، بلکه از دست رفتن بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی یک ملت محسوب میشود. به همین دلیل جامعه بینالمللی قواعد حقوقی مشخصی برای حمایت از میراث فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه تدوین کرده است.
حمایت حقوق بینالملل از میراث فرهنگی
مهمترین سند بینالمللی در این زمینه کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حمایت از اموال فرهنگی در صورت مخاصمه مسلحانه است. این کنوانسیون پس از تخریب گسترده آثار تاریخی در جریان جنگ جهانی دوم تصویب شد و هدف آن جلوگیری از تکرار چنین خسارتهایی در جنگهای آینده بود.
بر اساس ماده ۴ این کنوانسیون، دولتها و طرفهای درگیر موظفاند از اموال فرهنگی، از جمله بناهای تاریخی، موزهها، کتابخانهها، آثار هنری و مراکز علمی محافظت کنند و از هرگونه استفاده نظامی از این مکانها که ممکن است آنها را در معرض حمله قرار دهد خودداری نمایند. همچنین طرفهای درگیر باید از هدف قرار دادن مستقیم این آثار خودداری کنند، مگر در شرایط بسیار استثنایی و در صورت وجود ضرورت نظامی قطعی.
برای شناسایی این اماکن نیز نشان ویژهای با عنوان نشان سپر آبی پیشبینی شده است. این علامت بینالمللی به منظور مشخص کردن بناهای فرهنگی مهم مورد استفاده قرار میگیرد تا نیروهای نظامی بتوانند این مکانها را از اهداف نظامی تشخیص دهند و از آسیب رساندن به آنها خودداری کنند.
علاوه بر کنوانسیون لاهه، پروتکلهای الحاقی ۱۹۷۷ به کنوانسیونهای ژنو نیز بر حفاظت از آثار فرهنگی تأکید کردهاند. طبق ماده ۵۳ پروتکل الحاقی اول، هرگونه اقدام خصمانه علیه آثار تاریخی، بناهای مذهبی و میراث فرهنگی که متعلق به میراث معنوی ملتها هستند ممنوع اعلام شده است.
مسئولیت بینالمللی در صورت تخریب میراث فرهنگی
در سالهای اخیر، جامعه جهانی توجه بیشتری به مسئولیت کیفری تخریب آثار فرهنگی نشان داده است. تخریب عمدی میراث فرهنگی در برخی موارد میتواند به عنوان جنایت جنگی تلقی شود. این موضوع در اساسنامه دیوان کیفری بینالمللی (ماده ۸) نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
نمونه مهم در این زمینه، پروندهای است که دیوان کیفری بینالمللی در سال ۲۰۱۶ درباره تخریب بناهای تاریخی شهر تیمبوکتو در کشور مالی رسیدگی کرد. در آن پرونده، فردی که در تخریب عمدی چندین بنای تاریخی و مذهبی نقش داشت، توسط دیوان محکوم شد. این تصمیم برای نخستین بار نشان داد که نابودی آثار فرهنگی میتواند به عنوان یک جرم بینالمللی مورد پیگرد قرار گیرد.
جمعبندی
میراث فرهنگی تنها متعلق به یک کشور یا یک نسل نیست، بلکه بخشی از میراث مشترک بشریت به شمار میآید. به همین دلیل حقوق بینالملل با تصویب اسنادی مانند کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ و پروتکلهای الحاقی ژنو، حمایت ویژهای برای این آثار در زمان جنگ در نظر گرفته است. رعایت این قواعد به معنای احترام به تاریخ، هویت فرهنگی ملتها و حافظه مشترک انسانی است؛ میراثی که حفظ آن مسئولیتی فراتر از مرزها و نسلها محسوب میشود.
