مدیریت بهینه راهکار غلبه بر چالش آب

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

‌کوشویندر وُهرا، رئیس پیشین کمیسیون مرکزی آب هند و کمیسر پیشین هند در امور رود سند: در جهان معاصر که بسیاری از کشورها با کمبود منابع آب و رشد جمعیت مواجه‌اند، مدیریت منابع آب و بهره‌گیری از روش‌های علمی برای بهره‌برداری از ذخایر آبی اهمیت حیاتی‌تری پیدا کرده است و درک این مسئله به‌ویژه در حوزه آب‌های مشترک بین کشورها می‌تواند به طور درخورتوجهی باعث کاهش اختلافات و تنش‌ها شود.

در دهه ۱۹۵۰، پاکستان حدود ۶۶ میلیون ایکر-فوت آب برای آبیاری نزدیک به ۲۱ میلیون ایکر اراضی در حوضه رود سند مصرف می‌کرد. از آن زمان تاکنون، میزان مصرف آب برای آبیاری به حدود ۱۰۴ میلیون ایکر-فوت افزایش یافته و سطح اراضی آبی نیز به حدود ۳۴ میلیون ایکر (جریب فرنگی) رسیده است. با این حال، میزان آب مصرفی به ازای هر واحد سطح آبیاری‌شده تقریبا مشابه سال ۱۹۶۰ باقی مانده است. اگرچه شرایط جمعیتی به‌ طور درخورتوجهی تغییر کرده و رشد جمعیت موجب کاهش سرانه منابع آب شده است، اما این وضعیت در هند نیز وجود دارد. از‌این‌رو شیوه‌های مدیریت آب که در زمان انعقاد معاهده آب‌های سند رایج بود، دیگر پاسخ‌گوی شرایط کنونی نیست و مستلزم درک جامع‌تری از پیوند میان آب، غذا و انرژی است. گزارش پژوهشی بانک جهانی با عنوان «پاکستان؛ بهره‌گیری بیشتر از آب» (که در آن تصریح شده اطلاعات تا سپتامبر ۲۰۱۸ به‌روزرسانی شده است)، وضعیت امنیت آبی پاکستان را با افقی بلندمدت تا سال ۲۰۴۷ بررسی کرده است. بر‌اساس نتایج این مطالعه، پاکستان از نظر منابع آب (از‌جمله حوضه آبریز رود سند) کشوری برخوردار محسوب می‌شود و تنها ۱۶ کشور در جهان منابع آبی بیشتری از پاکستان دارند. با این حال، به دلیل آنکه پاکستان ششمین کشور پرجمعیت جهان است، میزان سرانه آب در آن پایین است. همچنین کاهش سرانه آب در پاکستان عمدتا ناشی از رشد جمعیت است و از نظر کمّی، این کشور به‌ طور متوسط همان میزان یا حتی بیش از میزان برآوردشده در زمان امضای معاهده آب‌های سند، آب در حوضه سند دریافت می‌کند. این گزارش همچنین تصریح می‌کند که اگرچه امنیت آبی می‌تواند چالش‌برانگیز باشد، اما تعیین‌کننده سرنوشت اقتصادی یک کشور نیست. جالب آنکه ۳۲ کشور در جهان از نظر سرانه منابع آب در وضعیتی نامناسب‌تر از پاکستان قرار دارند، اما میانگین تولید ناخالص داخلی سرانه در این کشورها ۱۰ برابر پاکستان است. تنها شش کشور از این ۳۲ کشور از پاکستان فقیرتر هستند که همگی کشورهای آفریقایی با سرمایه‌گذاری اندک در بخش آبیاری و وابستگی شدید به کشاورزی سنتی دیم به شمار می‌روند. این گزارش همچنین بیان می‌کند که پاکستان از منابع آبی خود به بهترین نحو بهره‌برداری نمی‌کند و امنیت آبی این کشور به دلیل مدیریت ضعیف منابع آب تضعیف شده است. مخاطرات بلندمدت مرتبط با آب به‌درستی شناسایی نشده و اقدامات مؤثری برای کاهش آنها انجام نشده است. همچنین مدیریت منابع آب در پاکستان به دلیل ضعف در حکمرانی داده‌های آب، برنامه‌ریزی ناکارآمد، آلودگی گسترده، برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، بهره‌وری پایین آب و ضعف سازوکارهای پیش‌بینی قابل‌ اعتماد سیلاب و خشک‌سالی، با چالش‌های جدی مواجه است. با توجه به اینکه بیش از ۹۰ درصد آب مصرفی در پاکستان در بخش آبیاری و کشاورزی استفاده می‌شود، ضروری است که تلفات آب کاهش یافته و بهره‌وری مصرف آب افزایش یابد تا بتوان با چالش‌های کنونی مقابله کرد. همچنین باید توجه داشت که پاکستان ظرفیت ذخیره‌سازی کافی ایجاد نکرده است. جریان آب از چرخه طبیعی خود پیروی می‌کند و حدود ۸۰ درصد از آب سالانه طی حدود چهار ماه وارد سامانه می‌شود. از‌این‌رو بدون برخورداری از ظرفیت کافی برای ذخیره آب، دستیابی به تأمین مطمئن آب برای فصل ربیع که ماه‌های اکتبر تا مارس را شامل می‌شود، امکان‌پذیر نخواهد بود و پاکستان باید برای بهبود حکمرانی آب به‌ طور جدی تلاش کند، زیرا به‌ طور متوسط از منابع آبی کافی برخوردار است.

*عارضه اتلاف آب و بهره‌وری پایین

مطالعه دیگری با عنوان «مدیریت آب در حوضه رود سند در پاکستان؛ چالش‌ها و فرصت‌ها» به قلم اسد سرور قریشی که در آگوست ۲۰۱۱ در انجمن بین‌المللی کوهستان منتشر شد، نیز تأیید می‌کند که حوضه رود سند به‌ طور متوسط سالانه ۱۷۵ میلیارد مترمکعب معادل حدود ۱۴۲ میلیون ایکر-فوت، آب در اختیار پاکستان قرار می‌دهد؛ رقمی که از میزان برآوردشده در زمان امضای معاهده آب‌های سند بیشتر است.

از این میزان، ۱۲۸ میلیارد مترمکعب (حدود ۱۰۴ میلیون ایکر-فوت) برای آبیاری منحرف می‌شود؛ ۱۲ میلیارد مترمکعب (حدود ۹٫۷ میلیون ایکر-فوت) به‌ صورت تلفات شبکه از دست می‌رود و ۳۵ میلیارد مترمکعب (حدود ۲۸٫۲ میلیون ایکر-فوت) نیز وارد دریا می‌شود. بنابراین با وجود برخورداری از منابع آبی فراوان، پاکستان تنها قادر است حدود ۷۳ درصد از آب در دسترس را استفاده کند و مابقی یا هدر می‌رود یا به دریا تخلیه می‌شود. افزون بر این، بهره‌وری ۱۰۴ میلیون ایکر-فوت آب تخصیص‌یافته به آبیاری نیز پایین است. این مطالعه بیان می‌کند که بهره‌وری آب در پاکستان از پایین‌ترین سطوح در جهان است.

در مقابل، هند برای غلبه بر چالش کمبود منابع آب و رشد گسترده جمعیت تلاش کرده است با این چالش به نحو دیگری مواجه شود و سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در برنامه‌هایی مانند «هر قطره، محصول بیشتر» (Per Drop More Crop)، توسعه آبخیزها (Watershed Development)، آبیاری موضعی (Micro-irrigation)، توسعه اراضی تحت پوشش شبکه‌های آبیاری (Command Area Development) و دیگر طرح‌های مشابه انجام داده است. تنها در یک دهه گذشته، حدود ۱٫۲۵ تریلیون روپیه، (معادل تقریبا ۱۳٫۳ میلیارد دلار آمریکا) در قالب این برنامه‌های دولت مرکزی برای افزایش بهره‌وری آب در تولید محصولات کشاورزی هزینه شده است. افزون بر این، دولت‌های ایالتی نیز از محل برنامه‌های مستقل خود سرمایه‌گذاری درخورتوجهی برای ارتقای بهره‌وری مصرف آب در بخش کشاورزی انجام داده‌اند.

*ظرفیت پایین ذخیره‌سازی

در مقایسه با دیگر کشورهای خشک و نیمه‌خشک، ظرفیت ذخیره‌سازی آب در پاکستان فقط معادل ۱۵ درصد از جریان سالانه رودخانه‌های این کشور است. بر‌اساس آمارهای منتشرشده، پاکستان فقط قادر است آبی معادل حدود ۳۰ روز را ذخیره کند. پس از احداث سد تربیلا حدود 30 سال پیش، هیچ تصمیمی برای ساخت تأسیسات جدید ذخیره‌سازی آب اتخاذ نشده است. در نبود ظرفیت کافی برای ذخیره‌سازی، پاکستان نمی‌تواند از بخش درخورتوجهی از منابع آب حوضه رود سند که عمدتا در چهار ماه فصل موسمی وارد سامانه می‌شود، به‌ طور مؤثر بهره‌برداری کند و در نتیجه حجم زیادی از این آب به دریا تخلیه می‌شود.

همچنین به نظر می‌رسد که پاکستان برای مقابله با تغییرات اقلیمی، چندان آمادگی ندارد.

علاوه‌بر‌این گزارش‌ها حاکی از آن است که در دهه‌های گذشته، میلیون‌ها چاه خصوصی حفر شده و میزان برداشت از آب‌های زیرزمینی به‌ مراتب بیش از تغذیه طبیعی سفره‌های آب زیرزمینی بوده است. سطح آب زیرزمینی به‌ طور متوسط سالانه حدود ۱٫۵ متر کاهش یافته است. کیفیت نامطلوب آب‌های زیرزمینی و افزایش شوری نیز بر شدت این مشکلات افزوده است. به نظر می‌رسد تاکنون اقدامات درخورتوجهی برای رفع این مشکلات در پاکستان انجام نشده است.

هند نیز با چالش‌های مشابهی در زمینه آب‌های زیرزمینی روبه‌رو بوده است. با این حال، طی یک دهه گذشته به‌ طور مستمر اقداماتی برای مقابله با این مشکلات انجام داده است. بر‌اساس آخرین گزارش ارزیابی آب‌های زیرزمینی، به‌ واسطه برنامه‌هایی که در سراسر کشور اجرا شده، سطح آب زیرزمینی در بسیاری از مناطق افزایش یافته است. ایالت پنجاب طرح «Bijli Bachayo, Paisa Kamayo» را با هدف جلوگیری از سوءاستفاده از برق رایگان برای برداشت آب‌های زیرزمینی اجرا کرده است. ایالت هاریانا نیز برنامه‌ای را به اجرا گذاشته که کشاورزان را به جایگزینی کشت برنج با محصولاتی که به آب کمتری نیاز دارند، تشویق می‌کند. بسیاری از ایالت‌های دیگر نیز برنامه‌های مشابهی را برای حفاظت از منابع آب اجرا کرده‌اند. همچنین مدیریت مشارکتی آب‌های زیرزمینی که در قالب یکی از ابتکارات دولت مرکزی ترویج می‌شود، مدیریت یکپارچه منابع آب را تقویت می‌کند. این برنامه‌ها، همراه با برنامه ملی نقشه‌برداری آبخوان‌ها موجب تحول اساسی در مدیریت آب‌های زیرزمینی در حوضه‌های آبریز مختلف هند، ازجمله حوضه رود سند، شده‌اند.

*زیرساخت‌های آبیاری

پاکستان تمرکز خود را صرفا بر ایجاد شبکه‌های کانال‌های آبیاری معطوف کرده است اما حجم زیادی از آب در داخل این شبکه‌ها هدر می‌رود و در‌حال‌حاضر پاکستان تنها برای نوسازی این زیرساخت‌ها به چند مطالعه انجام شده و تعدادی طرح آزمایشی با حمایت بانک توسعه آسیایی و برخی نهادهای دیگر بسنده کرده است اما این طرح‌ها هرگز به مقیاس وسیع گسترش نیافته‌اند. در نتیجه، حجم درخورتوجهی از آب در خود شبکه آبیاری هدر می‌رود. در مقابل، هند با نوسازی سامانه‌های آبیاری از طریق بهره‌گیری از سامانه‌های کنترل و گردآوری داده، استفاده از خطوط لوله در شبکه‌های توزیع آب، توسعه آبیاری موضعی و تقویت مدیریت آب از طریق انجمن‌های بهره‌برداران آب، تلاش‌های گسترده‌ای برای بهبود آبیاری در سراسر کشور انجام داده است.

نکته دیگری که باید اشاره کرد، این است که در سال ۱۹۹۱، توافق‌نامه تقسیم آب میان استان‌های پنجاب، سند، خیبر پختونخوا و بلوچستان با هدف حل اختلافات دیرینه بر سر توزیع آب به امضا رسید. با این حال، هر‌یک از استان‌ها این توافق‌نامه را بر‌اساس برداشت خود تفسیر کرده و دیگر استان‌ها را به سوءاستفاده از منابع آب متهم می‌کنند. نبود هماهنگی و بی‌اعتمادی میان استان‌ها، هرگونه تلاش مؤثر برای بهبود مدیریت منابع آب را متوقف کرده و مسئله را صرفا به دریافت سهم بیشتری از جریان رودخانه‌ها تقلیل داده است. این وضعیت موجب توقف پروژه‌های مهمی مانند سد کالاباغ شده است؛ پروژه‌ای که می‌توانست ظرفیت ذخیره‌سازی آب پاکستان را به‌ طور درخورتوجهی افزایش دهد.

در مجموع آنکه پاکستان به‌ طور متوسط همان میزان یا حتی بیش از میزان برآوردشده در زمان امضای معاهده آب‌های سند، یعنی حدود ۱۴۲ میلیون ایکر-فوت آب در حوضه رود سند دریافت می‌کند. با این حال، به نظر می‌رسد که این کشور نیاز به بهینه‌سازی مدیریت منابع آب خود دارد، چنان‌که هند اهمیت این موضوع را درک کرده و با چالش‌های آبی مشابه پاکستان، تلاش کرده است با بهبود مدیریت منابع آبی چالش را حل کند.

در‌واقع باید گفت که مسئله اصلی به میزان ورودی آب سامانه رود سند به پاکستان مربوط نمی‌شود، بلکه مسئله اصلی 36 میلیون ایکر-فوت آبی است که در‌حال‌حاضر یا هدر می‌رود یا وارد دریا می‌شود و این رقم برای ارتقای درخورتوجه امنیت آبی پاکستان کافی است.

هند نیز با چالش‌هایی مشابه، از‌جمله رشد جمعیت و تغییرات اقلیمی، مواجه است. با این حال، این کشور برای مقابله با این چالش‌ها، اقدامات بلندمدتی را با تمرکز بر نوسازی سامانه‌های آبیاری، تغذیه آب‌های زیرزمینی، جمع‌آوری آب باران، حفاظت از منابع آب، افزایش بهره‌وری آب در تولید محصولات کشاورزی، بازچرخانی فاضلاب، کاهش آلودگی رودخانه‌ها و دیگر اقدامات مرتبط در راستای دستیابی به امنیت آبی در پیش گرفته است. در‌واقع باید گفت با هدررفت گسترده منابع آبی، هیچ میزان افزایش در جریان آب نمی‌تواند مشکلات پاکستان را برطرف کند، مگر آنکه این کشور با اجرای مدیریت یکپارچه منابع آب، برای بهبود سامانه‌های مدیریت آب، افزایش بهره‌وری آب در تولید محصولات کشاورزی، مدیریت آب‌های زیرزمینی، توسعه ظرفیت‌های ذخیره‌سازی، اصلاح شیوه‌های کشاورزی، انجام اصلاحات نهادی، ارتقای سامانه‌های پایش، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و حل اختلافات میان استان‌ها اقدام کند.

چنان‌که هند نیز چاره چالش آب و ازدیاد جمعیت کشور را جز بهبود مدیریت منابع آبی نمی‌بیند.