«شرق» از بازگشت ایران و آمریکا به چرخه تقابل و دورشدن افق دستیابی به توافق گزارش میدهد
هرمز و پایان تفاهم؟
امضای یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا در ۲۸ خرداد، اگرچه در روزهای نخست این تصور را ایجاد کرد که دو طرف پس از هفتهها رویارویی نظامی، وارد مرحلهای از مهار بحران و مدیریت اختلافات شدهاند و امکان حرکت تدریجی به سوی توافقی پایدار فراهم آمده است، اما روند تحولات کمتر از سه هفته بعد، این خوشبینی اولیه را با تردیدهای جدی مواجه کرد.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
موسی موحد: امضای یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا در ۲۸ خرداد، اگرچه در روزهای نخست این تصور را ایجاد کرد که دو طرف پس از هفتهها رویارویی نظامی، وارد مرحلهای از مهار بحران و مدیریت اختلافات شدهاند و امکان حرکت تدریجی به سوی توافقی پایدار فراهم آمده است، اما روند تحولات کمتر از سه هفته بعد، این خوشبینی اولیه را با تردیدهای جدی مواجه کرد.
رخدادهای پیدرپی از تنشهای ۶ و ۷ تیرماه، افزایش اتهامزنیها درباره امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز، اقدامات متقابل سیاسی و اقتصادی، تداوم اختلافات درباره اجرای مفاد تفاهم و همچنین معادلات حلنشده در جبهه لبنان، همگی نشان دادند که بنیانهای تفاهم به اندازهای مستحکم نبوده است که بتواند در برابر نخستین بحران جدی دوام بیاورد. در نهایت نیز تحولات ۱۶، ۱۷ و ۱۸ تیرماه و ازسرگیری تبادل آتش میان تهران و واشینگتن، عملا نخستین آزمون بزرگ این تفاهم را به نقطه شکست رساند. در میان همه عوامل تنشزا، اختلاف بر سر نحوه مدیریت و امنیت تنگه هرمز، بیش از هر موضوع دیگری به کانون اصلی اختلافات دو طرف تبدیل شد. از نگاه تهران، مدیریت عبورومرور کشتیها بخشی از ترتیبات پذیرفتهشده در تفاهم اولیه بود، حال آنکه واشینگتن و برخی کشورهای منطقه، حملات منتسب به ایران علیه کشتیهای تجاری را نقض آشکار همان توافق تلقی کردند. همین برداشتهای متعارض، زمینه فروپاشی تفاهم اولیه را فراهم آورد و زنجیرهای از اقدامات متقابل، از لغو مجوز تعلیق تحریمهای فروش نفت ایران از سوی آمریکا گرفته تا دور تازه حملات نظامی، بحران را وارد مرحلهای جدید کرد. براساساین، محتملترین چشمانداز پیشرو نه بازگشت سریع به جنگی فراگیر است و نه احیای قریبالوقوع مسیر توافق و آنچه بیش از هر سناریوی دیگری با واقعیات میدانی انطباق دارد، تداوم وضعیت «بیثباتی مدیریتشده» است؛ وضعیتی که در آن، دو طرف ضمن پرهیز از ورود به یک جنگ تمامعیار، از اهرمهای نظامی، امنیتی، اقتصادی و سیاسی برای اعمال فشار متقابل بهره خواهند گرفت. در چنین شرایطی، دیپلماسی نیز اگرچه همچنان بهعنوان تنها مسیر مهار بحران باقی میماند، اما دستکم در کوتاهمدت، بیش از آنکه به توافقی نهایی منتهی شود، ابزاری برای کنترل دامنه تنش و جلوگیری از خروج بحران از مرزهای قابل مدیریت خواهد بود.
روی موج اتهام
همانگونه که پیشتر اشاره شد، کمتر از سه هفته پس از امضای یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا، تنگه هرمز بار دیگر در کانون تحولات امنیتی و سیاسی دو کشور قرار گرفت. سلسله ادعاهای مطرحشده درباره حمله به کشتیهای تجاری و نفتکشها، سرآغاز دور تازهای از تنشها بود؛ تنشهایی که با لغو مجوز تعلیق تحریمهای فروش نفت ایران از سوی واشینگتن، ابعاد گستردهتری به خود گرفت. بامداد سهشنبه ۱۶ تیر، یک مقام آمریکایی مدعی آن بود که ایران دستکم دو موشک به سمت کشتیهای تجاری عبوری از تنگه هرمز شلیک کرده است. به گفته او، در این حمله دو شناور هدف قرار گرفته و خسارات درخورتوجهی بر جای گذاشته، هرچند تلفات جانی نداشته است. همزمان، مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) نیز از اصابت به یک نفتکش در کریدور جنوبی تنگه هرمز و وقوع آتشسوزی در بخش چپ این شناور خبر داد. چند ساعت بعد، سازمان دریایی بریتانیا اعلام کرد که شمار نفتکشهای آسیبدیده طی ۲۴ ساعت گذشته به سه فروند رسیده و در میان آنها یک نفتکش قطری حامل گاز مایع و یک نفتکش با پرچم عربستان سعودی نیز قرار دارند. در پی این ادعاها، قطر با لحنی تند، هدف قرارگرفتن نفتکش منتسب به این کشور را «تجاوزی غیرقابل قبول» به امنیت کشتیرانی توصیف کرد و ضمن احضار معاون سفیر ایران در دوحه، یادداشت رسمی اعتراض خود را به او تسلیم کرد. سخنگوی وزارت امور خارجه قطر همچنین ایران را مسئول هرگونه خسارت ناشی از این حادثه دانست و از تهران خواست اقداماتی را که به ادعای این کشور امنیت کشتیرانی و تأمین انرژی منطقه را تهدید میکند، متوقف کند. در مقابل، مقامات کشورمان همه اتهامهای مطرحشده را رد کرد. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، ادعاهای مطرحشده از سوی دوحه را سؤالبرانگیز، غیرقابل قبول و مغایر با اصل حسن همجواری دانست و با اشاره به تعهدات ایران ذیل یادداشت تفاهم ۲۸ خرداد، تأکید کرد که «جمهوری اسلامی همچنان مسئولیت خود در اداره تنگه هرمز و تأمین ایمنی تردد دریایی را با جدیت دنبال میکند». بقائی درعینحال بخشی از مشکلات ایجادشده را ناشی از رفتار برخی شناورهای تجاری دانست و اعلام کرد که تردد از مسیرهای خارج از هماهنگی با ایران، همراه با خاموشکردن یا دستکاری سامانههای رهگیری (AIS)، میتواند موجب افزایش خطر تصادم، ایجاد مخاطرات زیستمحیطی و اخلال در مدیریت ایمن تردد در این آبراه راهبردی شود. او از کشورهای منطقه، بهویژه قطر، بهعنوان یکی از میانجیهای تفاهمنامه، خواست از هر اقدامی که با مفاد توافق مغایرت داشته باشد، خودداری کنند.
در همین حال، رسانههای داخلی نیز به نقل از برخی منابع غیررسمی مدعی شدند که نفتکش قطری با وجود هشدارهای دریافتی و در هماهنگی با ناوگان دریایی آمریکا قصد عبور از مسیر دیگری را داشته؛ موضوعی که تاکنون از سوی مراجع رسمی تأیید یا تکذیب نشده است. همچنین یک مقام رسمی ایران در گفتوگو با پرستیوی تأکید کرد که تردد در تنگه هرمز براساس ترتیبات اعلامشده از سوی جمهوری اسلامی انجام میشود و هرگونه اقدام تحریکآمیز از سوی آمریکا با پاسخ فوری و قاطع مواجه خواهد شد.
لغو مجوز فروش نفت ایران
همزمان با ادامه اختلاف روایتها درباره حوادث تنگه هرمز، واشینگتن نخستین اقدام عملی خود را نیز انجام داد. وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرد مجوز عمومی صادرشده در ۲۱ ژوئن برای تولید، تحویل و فروش نفت خام و فراوردههای نفتی ایران را لغو کرده و از ۷ جولای، تعلیق تحریمهای مرتبط با فروش نفت ایران پایان مییابد. مقامهای آمریکایی این تصمیم را در واکنش به آنچه «نقض تفاهمنامه از سوی ایران» و «تهدید امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز» خواندند، توجیه کردند. واکنش تهران به این اقدام نیز بلافاصله منتشر شد. وزارت امور خارجه در بیانیهای، لغو مجوز فروش نفت ایران را نشانهای از سوءنیت، بیثباتی و غیرقابل اعتماد بودن دولت آمریکا دانست و تأکید کرد که واشینگتن در حالی ایران را به نقض تفاهمنامه متهم میکند که خود طی کمتر از 20 روز گذشته، بارها با اقدامات مختلف مفاد این توافق را نقض کرده است. در این بیانیه همچنین تصریح شد جمهوری اسلامی ایران هر اقدامی را که برای صیانت از منافع و امنیت ملی خود ضروری بداند، اتخاذ خواهد کرد. بهاینترتیب حوادث و ادعاهای مطرحشده در ۱۶ تیر، یک بحران جدی دیگر را پس از امضای تفاهمنامه تهران و واشینگتن رقم زد؛ بحرانی که از یک سو با اتهامزنیهای متقابل درباره امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز همراه بود و از سوی دیگر، با بازگشت فشارهای نفتی آمریکا، روند اجرای تفاهم را با چالشی تازه مواجه کرد؛ روندی که در روزهای بعد، زمینهساز ورود روابط دو کشور به مرحلهای جدید از تنش و تقابل شد.
آغاز دور جدید حملات به ایران
کمتر از چند ساعت پس از طرح ادعاهای آمریکا و برخی کشورهای منطقه درباره حمله ایران به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز و همچنین تصمیم واشینگتن برای لغو مجوز تعلیق تحریمهای فروش نفت ایران، بامداد چهارشنبه ۱۷ تیر، دور تازهای از درگیریهای نظامی میان دو کشور آغاز شد. همزمان با انتشار گزارشهایی از شنیدهشدن صدای انفجار در مناطق جنوبی ایران، ارتش آمریکا مسئولیت آغاز حملات جدید را برعهده گرفت و اعلام کرد این عملیات در واکنش به حملات منتسب به ایران علیه سه کشتی تجاری در تنگه هرمز انجام شده است. از نخستین دقایق بامداد، رسانههای داخلی از وقوع چندین انفجار در بندرعباس، سیریک و قشم خبر دادند. صداوسیما ابتدا از شنیدهشدن شش انفجار در بندرعباس و قشم و سپس از وقوع انفجارهای متعدد دیگر در اسکله تجاری سیریک و اسکله صیادی روستای زیارت گزارش داد. در ادامه نیز ستونهای آتش و دود در محدوده اسکله صیادی بندرعباس مشاهده شد. مدیر بنادر و دریانوردی شهید باهنر و شرق هرمزگان نیز اعلام کرد که دود سیاه مشاهدهشده در پشت بازار ماهیفروشان بندرعباس ناشی از اصابت پرتابههای دشمن به اسکله صیادی و آتشگرفتن تعدادی از شناورهای صیادی مردمی است. همزمان، منابع محلی از آسیبدیدن برخی دکلهای مخابراتی در شرق هرمزگان خبر دادند. صداوسیما نیز اعلام کرد که چند نفر بر اثر اصابت ترکش به اسکله تجاری سیریک مجروح و برای مداوا به بیمارستان میناب منتقل شدهاند، هرچند استانداری هرمزگان در اطلاعیههای اولیه تأکید کرد تا آن زمان گزارشی از تلفات غیرنظامیان دریافت نشده است. گفتنی است که طبق اطلاعیه روابطعمومی سپاه نینوا در استان گلستان، دشمن آمریکایی در بامداد روز پنجشنبه با موشک کروز نقاطی از پل آقتکهخان واقع در شهرستان آققلا را هدف قرار داد که شهید و مجروح نداشت. در سوی مقابل، ارتش آمریکا با انتشار بیانیهای مدعی شد حملات جدید در پاسخ به اقدام ایران علیه سه کشتی تجاری عبوری از تنگه هرمز انجام شده است. همزمان رسانههای آمریکایی به نقل از مقامهای این کشور از گسترش دامنه عملیات خبر دادند. پایگاه خبری اکسیوس به نقل از یک مقام آمریکایی مدعی شد گستره و شدت این حملات چهار تا پنج برابر عملیاتهای پیشین در ششم و هفتم تیر ماه بوده است. همچنین این رسانه گزارش داد که دونالد ترامپ در جریان حضور خود در نشست ناتو در ترکیه، پس از جلسه با مقامهای ارشد امنیتی و نظامی آمریکا، دستور اجرای عملیات را صادر کرده است. برخی تحلیلگران آمریکایی نیز این تحولات را نشانه ورود بحران به مرحلهای جدید ارزیابی کردند. جیم سیوتو، خبرنگار سیانان، نوشت که تکرار نقض آتشبس از سوی طرفین بیش از آنکه به صلح پایدار منتهی شود، منطقه را به سمت یک جنگ محدود و کمشدت سوق میدهد. نیکلاس کریستوف، ستوننویس نیویورکتایمز، نیز با اشاره به لغو مجوز فروش نفت ایران و ازسرگیری حملات نظامی آمریکا، این پرسش را مطرح کرد که آیا دو کشور در حال بازگشت به جنگ هستند یا وارد مرحلهای میان جنگ و صلح شدهاند. همزمان خبرنگار واشنگتنپست نیز به نقل از منابع نظامی آمریکا گزارش داد که عملیات ممکن است برای چندین ساعت ادامه یابد. در واکنش به این حملات، مقامهای ایرانی آمریکا را به نقض آشکار تفاهمنامه و ازسرگیری اقدامات خصمانه متهم کردند. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در واکنش به حملات بامداد چهارشنبه گذشته، با اشاره به آنچه موارد متعدد نقض تفاهمنامه از سوی آمریکا خواند، ازجمله حمله به جنوب ایران، بازگرداندن تحریمهای نفتی، نقض ترتیبات ایران در تنگه هرمز و تداوم حملات رژیم صهیونیستی به لبنان، تأکید کرد که «دوره قلدری و باجگیری تمام شده است» و جمهوری اسلامی از مواضع خود عقبنشینی نخواهد کرد.
پاسخ تهران
در پی حملات بامداد چهارشنبه آمریکا به مناطقی در جنوب ایران، واکنش تهران تنها به محکومیت سیاسی محدود نماند و ساعاتی بعد، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی از آغاز عملیات متقابل علیه اهداف آمریکایی در منطقه خبر دادند؛ این اقدام مبیّن آن است که تهران حملات جدید واشینگتن را نقض صریح تفاهمنامه ۲۸ خرداد دانسته و پاسخ نظامی را در دستور کار قرار داده است. نخستین بیانیههای رسمی از سوی ارتش و سپاه پاسداران منتشر شد. روابطعمومی ارتش اعلام کرد در پاسخ به حملات آمریکا علیه مراکز نظامی و غیرنظامی در جنوب کشور و در واکنش به آنچه «نقض مفاد تفاهمنامه» خوانده شد، پهپادهای هجومی ارتش از بامداد چهارشنبه مراکز تجمع نیروهای آمریکایی در پایگاه «شیخ عیسی» بحرین را هدف قرار دادهاند. ارتش همچنین هشدار داد که در صورت تداوم حملات، همه پایگاههای آمریکا در منطقه هدف مشروع نیروهای مسلح جمهوری اسلامی خواهند بود. همزمان روابطعمومی کل سپاه پاسداران از اجرای عملیات مشترک موشکی و پهپادی علیه مواضع آمریکا خبر داد. در این بیانیه اعلام شد در پاسخ اولیه به حملات بامدادی، ۸۵ نقطه از تأسیسات و مراکز نظامی آمریکا در بندر سلمان، مقر ناوگان پنجم آمریکا در بحرین و همچنین پایگاه هوایی علیالسالم در کویت هدف حملات موشکی و پهپادی قرار گرفتهاند. سپاه همچنین از سرنگونی یک فروند پهپاد آمریکایی MQ-9 خبر داد؛ موضوعی که ساعاتی بعد سخنگوی سپاه نیز آن را تأیید و اعلام کرد این پهپاد در آسمان خورموج استان بوشهر به وسیله سامانه پدافندی سپاه منهدم شده است. در ادامه، قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا با صدور اطلاعیهای، حملات آمریکا را مصداق آشکار نقض تفاهمنامه و تجاوز به حاکمیت ایران دانست و تأکید کرد نیروهای مسلح به این اقدام پاسخ خواهند داد. این قرارگاه همچنین بار دیگر بر موضع تهران در قبال مدیریت تنگه هرمز تأکید و اعلام کرد تنها مسیر ایمن برای عبور کشتیهای تجاری و نفتکشها، مسیری است که جمهوری اسلامی ایران تعیین میکند. در اطلاعیه دیگری نیز هشدار داده شد هر مبدأ یا کشوری که از خاک یا امکانات خود برای پشتیبانی از حملات آمریکا علیه ایران استفاده کند، هدف مشروع نیروهای مسلح جمهوری اسلامی خواهد بود. وزارت امور خارجه نیز با انتشار بیانیهای، مجموعه اقدامات آمریکا را نقض آشکار تفاهم خاتمه جنگ توصیف کرد. در این بیانیه، حملات نظامی بامداد چهارشنبه، لغو مجوز فروش نفت ایران، نقض ترتیبات مورد توافق درباره تنگه هرمز و تداوم حملات رژیم صهیونیستی به لبنان، ازجمله اقداماتی عنوان شد که به گفته تهران، بخشهای اساسی تفاهمنامه را «فاقد اثر» کرده است. وزارت امور خارجه همچنین از کشورهای همسایه خواست اجازه ندهند قلمرو یا امکانات آنها برای انجام عملیات نظامی علیه ایران مورد استفاده قرار گیرد و هشدار داد هرگونه همکاری با طرف متجاوز، به منزله مشارکت در اقدام تجاوزکارانه تلقی خواهد شد. در ساعات بعد، گزارشهایی از شنیدهشدن صدای انفجار و به صدا درآمدن آژیرهای هشدار در بحرین و کویت منتشر شد. وزارت دفاع کویت مدعی شد دو موشک بالستیک و ۱۳ پهپاد را که وارد حریم هوایی این کشور شده بودند، شناسایی کرده است. همزمان، منابع بحرینی نیز از فعالشدن چندباره آژیرهای هشدار خبر دادند. در داخل ایران نیز مقامهای رسمی از شهادت هشت نفر از نیروهای ارتش در حملات بامدادی آمریکا به بندرعباس و بوشهر خبر دادند و ارتش اعلام کرد پاسخ به این حملات تا تحقق انتقام خون شهدای خود ادامه خواهد یافت. با وجود گسترش رویارویی نظامی، تلاشهای دیپلماتیک نیز بهطور همزمان ادامه داشت. یک مقام آمریکایی به والاستریت ژورنال گفت واشینگتن همچنان مذاکرات با ایران را ادامه خواهد داد. از سوی دیگر، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در گفتوگویی تلفنی با همتای قطری خود، درباره تحولات تنگه هرمز و راههای جلوگیری از تشدید تنش رایزنی کرد و دو طرف بر ضرورت استفاده از ظرفیتهای دیپلماتیک و استمرار تماسها برای جلوگیری از گسترش بحران تأکید کردند. همزمان، برخی رسانههای منطقهای نیز از تلاش پاکستان و دیگر میانجیها برای مهار تنش و بازگرداندن طرفین به اجرای مفاد تفاهمنامه خبر دادند؛ تلاشهایی که نشان میدهد با وجود ورود بحران به مرحلهای تازه، مسیر دیپلماسی همچنان بهطور کامل بسته نشده است.
ادامه حملات آمریکا
با این حال، دومین روز از دور تازه تقابل نظامی ایران و آمریکا در ۱۸ تیر ۱۴۰۵ با گسترش حملات، تشدید تهدیدهای متقابل و افزایش تحرکات دیپلماتیک سپری شد. پس از حملات بامداد ۱۷ تیر، دولت آمریکا این عملیات را پاسخی به آنچه «تهدید آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز» خواند، توصیف کرد و همزمان دونالد ترامپ و مقامهای ارشد نظامی این کشور از آمادگی برای ادامه حملات سخن گفتند. ترامپ اعلام کرد احتمال دارد همان شب (پنجشنبه) بار دیگر ایران هدف حمله قرار گیرد و مدعی شد استیو ویتکاف و جرد کوشنر همچنان مسئول پیگیری پرونده ایران و تلاش برای احیای مذاکرات هستند. او بار دیگر بر توقف کامل برنامه هستهای ایران تأکید کرد و هشدار داد در غیر این صورت آمریکا این هدف را با ابزار نظامی دنبال خواهد کرد. پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا نیز اعلام کرد در صورت لزوم، حملات گستردهتر و عمیقتری علیه ایران انجام خواهد شد. ترامپ همچنین مدعی شد یکی از حملات آمریکا جزیره خارک را هدف قرار داده و حتی احتمال تصرف این جزیره نیز وجود دارد؛ ادعایی که همزمان با انتشار گزارشهایی درباره آمادگی اسرائیل برای ازسرگیری جنگ با ایران و نشست هماهنگی ارتش اسرائیل با فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) مطرح شد.
با آغاز شامگاه چهارشنبه، دور دوم حملات آمریکا به جنوب ایران آغاز شد. سنتکام اعلام کرد به دستور رئیسجمهور آمریکا «حملات تکمیلی» با هدف کاهش توانایی ایران برای تهدید کشتیرانی در تنگه هرمز انجام شده است که تا بامداد پنجشنبه ادامه داشت. اکسیوس به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش داد اهداف نظامی ایران در اطراف تنگه هرمز هدف قرار گرفته و دامنه این عملیات نسبت به روز قبل گستردهتر است. ارتش آمریکا در ادامه مدعی شد حدود ۹۰ هدف شامل سامانههای پدافندی، مواضع موشکی و پهپادی، برجهای مراقبت و تأسیسات دریایی ایران را مورد حمله قرار داده است.
در ایران، گزارشهایی از انفجار در استانهای هرمزگان، بوشهر، سیستانوبلوچستان، خوزستان و برخی مناطق دیگر منتشر شد. در بندرعباس، سیریک، جاسک، بوشهر، چابهار، کنارک، بوموسی، ایرانشهر و مناطق ساحلی جنوب صدای انفجار شنیده شد و سامانههای پدافند هوایی در چند منطقه فعال شدند. منابع محلی از پرواز جنگندهها بر فراز کیش و فعالیت نیروی هوایی ارتش در آسمان اصفهان نیز خبر دادند. با این حال، استانداری هرمزگان و رسانههای رسمی اعلام کردند در بندرعباس، قشم و بخشهایی از سیریک اصابت مستقیمی ثبت نشده و بسیاری از تصاویر و اخبار منتشرشده در فضای مجازی صحت ندارد.
بیشترین حجم حملات متوجه سیستانوبلوچستان بود. در چابهار و کنارک بیش از ۱۵ انفجار گزارش شد و سه خط انتقال برق آسیب دید که دو خط ظرف مدت کوتاهی دوباره وارد مدار شد. گزارشهایی از خسارت به اسکله شهید بهشتی، اسکله کلانتری، برج کنترل ترافیک دریایی منطقه آزاد چابهار و تأسیسات فرودگاهی ایرانشهر منتشر شد. مدیرعامل منطقه آزاد چابهار از آسیبدیدن برج کنترل دریایی و یکی از انبارهای منطقه خبر داد و عملیات انتقال خودروهای موجود در انبارها آغاز شد. در ایرانشهر نیز ساختمان تأسیسات پرواز و ایستگاه هواشناسی فرودگاه هدف قرار گرفت و یکی از نیروهای آتشنشانی در جریان این حمله جان باخت. در مقابل، شایعات مربوط به تخریب بیمارستان امام علی چابهار و وقوع انفجار در زاهدان تکذیب شد و مسئولان اعلام کردند خدمات درمانی بدون وقفه ادامه دارد.
در بوشهر نیز چندین انفجار در مناطق مختلف ازجمله چغادک گزارش شد. معاون سیاسی استاندار بوشهر تأیید کرد چند نقطه از استان، ازجمله حریم پیرامونی نیروگاه اتمی، هدف پرتابه قرار گرفتهاند، اما فرماندار بوشهر اعلام کرد هیچ آسیبی به نیروگاه اتمی یا جزیره خارک وارد نشده است. در عسلویه نیز دو پرتابه به اسکله صیادی روستای بنود اصابت کرد که موجب آتشسوزی ۱۰ قایق صیادی شد. در هرمزگان نیز بندر سیریک هدف حمله قرار گرفت؛ یکی از اسکلههای شناور آسیب جدی دید و استانداری بعدا اعلام کرد در این حمله سه نفر کشته و ۱۵ نفر زخمی شدهاند. در خوزستان نیز حمله به اطراف اهواز سه کشته بر جای گذاشت.
وزارت بهداشت اعلام کرد حملات روزهای ۱۷ و ۱۸ تیر در مجموع پنج استان را هدف قرار داده و تاکنون ۱۴ نفر شهید، ۷۸ نفر مجروح و ۴۷ نفر بستری شدهاند. در کنار خسارات انسانی، حمله به پل راهآهن آققلا، تأسیسات فرودگاهی ایرانشهر، اسکلههای تجاری و صیادی و برخی زیرساختهای بندری نیز تأیید شد. همزمان، بسیاری از شایعات درباره حمله به کرمانشاه، کرمان، شیراز، زاهدان، کیش و زنجان از سوی استانداریها و رسانههای رسمی تکذیب و اعلام شد دود مشاهدهشده در زنجان ناشی از آتشسوزی یک سوله بازیافت بوده است.
* واکنش گستردهتر ایران
در پاسخ به حملات دوباره آمریکا، سپاه پاسداران و ارتش جمهوری اسلامی چندین مرحله عملیات تلافیجویانه انجام دادند که دامنه آن علاوه بر کویت و بحرین، به اردن و قطر نیز کشیده شد. سپاه اعلام کرد پایگاههای آمریکا در کویت و بحرین با موشک و پهپاد هدف قرار گرفتهاند و در مرحله دوم نیز پایگاه هوایی الازرق اردن با ۱۰ موشک بالستیک مورد حمله قرار گرفته است. ارتش نیز از حمله پهپادی به سامانه پاتریوت آمریکا در کویت، سایت هشدار اولیه در قطر و مخازن سوخت آمریکا در بحرین خبر داد. وزارت کشور قطر هم با صدور اطلاعیهای از افزایش سطح تهدید امنیتی خبر داد و از همگان خواست تا در منازل خود و مکانهای امن باقی بمانند. همزمان آژیر خطر در پایگاههای حریر اربیل و ویکتوریای بغداد به صدا درآمد و اردن از نقض حریم هوایی خود توسط موشکهای شلیکشده از ایران خبر داد. سپاه هشدار داد در صورت تکرار حملات آمریکا، سایر پایگاههای این کشور در منطقه نیز هدف قرار خواهند گرفت.
تنگه هرمز در این روز به مهمترین محور بحران تبدیل شد. منابع غربی از کاهش شدید یا توقف تقریبا کامل تردد دریایی خبر دادند. درحالیکه فرمانده نیروی دریایی سپاه اعلام کرد ظرفیت عبور کشتیها طی دو هفته گذشته به حدود ۵۰ درصد دوران پیش از جنگ رسیده و روند بازگشایی ادامه دارد، اما مداخله آمریکا این روند را مختل کرده است. مقامهای ایرانی تأکید کردند تردد تنها براساس «ترتیبات ایرانی» انجام خواهد شد. در مقابل، عمان اعلام کرد از اعمال عوارض برای عبور کشتیها حمایت نمیکند و آزادی کشتیرانی باید مطابق حقوق بینالملل حفظ شود. ناامنی در تنگه هرمز آثار اقتصادی گستردهای بر جای گذاشت؛ قطر برنامه افزایش ظرفیت تولید گاز طبیعی مایع در مجتمع رأس لفان را بهطور موقت متوقف کرد، پاکستان برای تأمین فوری گاز مایع مناقصه اضطراری برگزار کرد و شرکت مرسک اعلام کرد حملونقل میان خاورمیانه و سواحل شرقی آمریکا دوباره از مسیر کانال سوئز انجام خواهد شد. همزمان قیمت نفت و بنزین در بازارهای جهانی افزایش یافت و تحلیلگران نسبت به آسیب به تجارت جهانی، بازار انرژی و زنجیره تأمین هشدار دادند.
تکاپو برای نجات تفاهم
در عرصه دیپلماسی، تماسهای گستردهای میان بازیگران منطقهای برقرار شد. سیدعباس عراقچی با وزیران خارجه ترکیه، عمان، عربستان و قطر گفتوگو کرد. هاکان فیدان اعلام کرد آتشبس ایران و آمریکا بهطور کامل از بین نرفته و بحران اخیر ناشی از سوءبرداشت درباره نحوه عبور کشتیها از تنگه هرمز بوده است. قطر، عمان، عربستان، آلمان، فرانسه و دبیرکل سازمان ملل خواستار کاهش تنش و بازگشت به مذاکرات شدند. پاکستان و قطر نیز برای میانجیگری و بازگرداندن تهران و واشینگتن به گفتوگو وارد عمل شدند.
در آمریکا، ترامپ مدعی شد ایران خواهان توافق است، اما درباره پایبندی تهران ابراز تردید کرد و هشدار داد هر حمله ایران با پاسخی «۲۰ برابر» مواجه خواهد شد. در مقابل، برنی سندرز، کریس ونهولن و مارجوری تیلور گرین از ادامه جنگ انتقاد کردند و خواستار پایان درگیری شدند. رسانههایی مانند رویترز، اکسیوس، سیانان و والاستریت ژورنال نیز گزارش دادند اختلاف بر سر تنگه هرمز موجب فروپاشی تفاهم قبلی شده و محتملترین سناریو ادامه «بیثباتی مدیریتشده» است؛ وضعیتی که نه به جنگ فراگیر منتهی میشود و نه به صلح پایدار.
کارشناسان بینالمللی نیز ارزیابیهای متفاوتی ارائه کردند؛ برخی معتقد بودند آمریکا در تحقق اهداف خود ناکام مانده و ایران توانسته اهرم مهمی برای مذاکرات آینده ایجاد کند. گروهی دیگر هشدار دادند ادامه بحران میتواند امنیت انرژی جهان، زیرساختهای منطقه، تجارت دریایی و روند مذاکرات هستهای را با مخاطرات بیشتری روبهرو کند. در مقابل، برخی تحلیلگران اسرائیلی و غربی احتمال بازگشت به جنگ تمامعیار را پایین دانستند، اما ادامه تنشهای محدود و دورهای را محتمل ارزیابی کردند. در مجموع، تحولات هفته گذشته نقطهای تعیینکننده در دور تازه رویارویی ایران و آمریکا بود و میدان نبرد از حملات مستقیم به رقابت بر سر کنترل تنگه هرمز، امنیت انرژی جهان و آینده مذاکرات سیاسی گسترش یافت. در حالی که حملات متقابل همچنان ادامه داشت، تماسهای دیپلماتیک نیز متوقف نشد و نشان داد هرچند سطح تنش به شکل محسوسی افزایش یافته، اما مسیر گفتوگو و میانجیگری هنوز بهطور کامل بسته نشده است.
