قلعه‌نویی آمار را خراب کرد

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

‌سپهر خرمی. خبرنگار ورزشی: در حالی که کمتر از چند روز تا آغاز جام جهانی ۲۰۲۶ باقی مانده، تقارن جالبی میان دو تیم ملی ایران شکل گرفته است؛ تیم ملی والیبال ایران در همان روزها در لیگ ملت‌های والیبال به میدان می‌رود و با میانگین سنی حدود ۲۳ سال یکی از جوان‌ترین تیم‌های حاضر در سطح اول جهان محسوب می‌شود، اما در سوی دیگر، تیم ملی فوتبال ایران با هدایت امیر قلعه‌نویی پا به رقابت‌هایی می‌گذارد که شاید آخرین ایستگاه بسیاری از ستاره‌های نسل فعلی باشد. اگر والیبال ایران به آینده نگاه می‌کند و سرمایه‌گذاری روی نسل تازه را در اولویت قرار داده، فوتبال ایران در آستانه جام جهانی آمریکا، کانادا و مکزیک با تیمی وارد میدان می‌شود که میانگین سنی آن به حدود ۳۱ سال رسیده و از بسیاری جهات پیرترین تیم ملی ایران در تاریخ حضور در جام‌های جهانی به شمار می‌رود. این مسئله زمانی بیشتر به چشم می‌آید که نگاهی به شش حضور قبلی ایران در جام جهانی بیندازیم؛ از تیم جوان و پرانرژی سال ۱۹۷۸ آرژانتین گرفته تا نسل‌های ۱۹۹۸، ۲۰۰۶، ۲۰۱۴، ۲۰۱۸ و ۲۰۲۲. بررسی روند سنی تیم ملی نشان می‌دهد فوتبال ایران در نیم‌قرن گذشته هرگز با چنین میانگین سنی بالایی راهی بزرگ‌ترین تورنمنت فوتبال جهان نشده است. گزارش حاضر نگاهی به این مسیر تاریخی دارد؛ مسیری که از جوان‌ترین تیم تاریخ ایران آغاز شد و به مسن‌ترین نسخه تیم ملی رسیده است.

تیم ۱۹۷۸؛ آغاز رؤیای جهانی

نخستین حضور ایران در جام جهانی به سال ۱۹۷۸ و رقابت‌های آرژانتین بازمی‌گردد؛ تیمی که هنوز هم جوان‌ترین تیم تاریخ فوتبال ایران در ادوار جام جهانی محسوب می‌شود. میانگین سنی آن تیم حدود ۲۳ سال و دو ماه بود و بسیاری از بازیکنانش در اوج جوانی قرار داشتند. هدایت این تیم بر عهده حشمت مهاجرانی بود؛ مربی‌ای که نسل طلایی فوتبال ایران را پس از قهرمانی در جام ملت‌های آسیا به جام جهانی رساند. ستاره‌هایی همچون ناصر حجازی، حسن روشن، علی پروین، ایرج دانایی‌فرد، غفور جهانی و آندرانیک اسکندریان ستون‌های اصلی آن تیم را تشکیل می‌دادند. ایران در گروهی دشوار با هلند نایب‌قهرمان جهان، پرو و اسکاتلند قرار گرفت. شکست ۳ بر صفر مقابل هلند و باخت ۴ بر یک برابر پرو باعث شد امیدهای صعود از بین برود، اما تساوی تاریخی یک بر یک برابر اسکاتلند نخستین امتیاز و نخستین گل تاریخ ایران در جام جهانی را رقم زد. گل ایرج دانایی‌فرد در آن مسابقه هنوز یکی از ماندگارترین لحظات فوتبال ملی ایران محسوب می‌شود. اگرچه ایران در همان مرحله گروهی حذف شد، اما جوانی و انرژی آن نسل باعث شد نخستین تجربه جهانی فوتبال ایران تصویری امیدوارکننده از آینده ارائه دهد.

میانگین سنی تیم ایران در ۱۹۹۸؛ ۲۶ سال و ۵ ماه

20 سال پس از آرژانتین، ایران با هدایت جلال طالبی به جام جهانی ۱۹۹۸ فرانسه رسید. میانگین سنی تیم نسبت به سال ۱۹۷۸ افزایش یافته و به حدود ۲۶ سال و پنج ماه رسیده بود، اما همچنان در محدوده‌ای متعادل قرار داشت. نسل ۹۸ یکی از محبوب‌ترین تیم‌های تاریخ فوتبال ایران است. احمدرضا عابدزاده، کریم باقری، علی دایی، مهدی مهدوی‌کیا، خداداد عزیزی، جواد زرینچه و افشین پیروانی از مهم‌ترین چهره‌های آن تیم بودند. ایران در گروهی دشوار با آلمان، یوگسلاوی و آمریکا قرار گرفت. شکست یک بر صفر برابر یوگسلاوی و باخت ۲ بر صفر مقابل آلمان باعث حذف ایران شد، اما پیروزی تاریخی 

۲ بر یک مقابل آمریکا، جایگاه ویژه‌ای در حافظه فوتبال ایران پیدا کرد. گل‌های حمید استیلی و مهدی مهدوی‌کیا یکی از مهم‌ترین بردهای تاریخ ورزش ایران را رقم زدند. ایران با سه امتیاز در رتبه سوم گروه ایستاد و اگرچه به مرحله بعد نرسید، اما عملکردی ارائه کرد که هنوز هم از آن به‌عنوان یکی از موفق‌ترین نمایش‌های تیم ملی در جام جهانی یاد می‌شود. همان عملکرد درخشان بازیکنان جوان ایران بود که باعث شد بیش از یک دهه بازیکنان همان تیم نودوهشتی‌ها راهی اروپا و ماندگار شوند.

میانگین سنی ۲۰۰۶؛ ۲۷ سال و ۲ ماه

جام جهانی ۲۰۰۶ آلمان با هدایت برانکو ایوانکوویچ برگزار شد. میانگین سنی تیم ملی ایران در این دوره حدود ۲۷ سال و دو ماه بود؛ عددی که نشان می‌داد ترکیبی از بازیکنان باتجربه و نسل جدید در کنار هم قرار گرفته‌اند. علی دایی، وحید هاشمیان، مهدی مهدوی‌کیا، جواد نکونام، آندرانیک تیموریان، رحمان رضایی و یحیی گل‌محمدی از مهم‌ترین بازیکنان این تیم بودند. ایران در گروهی دشوار با مکزیک، پرتغال و آنگولا قرار گرفت. شکست ۳ بر یک برابر مکزیک، باخت ۲ بر صفر مقابل پرتغال و تساوی یک بر یک برابر آنگولا باعث شد تیم ملی با تنها یک امتیاز از مسابقات کنار برود. جام جهانی ۲۰۰۶ در واقع پایان نسل طلایی دهه ۷۰ فوتبال ایران بود. بسیاری از ستاره‌های آن دوران پس از این مسابقات از تیم ملی خداحافظی کردند و فوتبال ایران وارد مرحله‌ای تازه شد.

از کی‌روش تا قطر؛ نسلی که ساخته شد

سه جام جهانی اخیر ایران عمدتا تحت تأثیر تفکرات کارلوس کی‌روش قرار داشت. در جام جهانی ۲۰۱۴ برزیل، میانگین سنی ایران حدود ۲۸ سال بود؛ تیمی متکی بر نظم دفاعی که در گروهی شامل آرژانتین، نیجریه و بوسنی قرار گرفت. ایران مقابل نیجریه به تساوی بدون گل رسید، برابر آرژانتین تا دقیقه ۹۱ مقاومت کرد و با گل دیرهنگام لیونل مسی شکست خورد و در دیدار سوم نیز برابر بوسنی ۳ بر یک مغلوب شد. با وجود حذف در مرحله گروهی، نمایش دفاعی تیم مورد تحسین قرار گرفت. در جام جهانی ۲۰۱۸ روسیه، میانگین سنی تیم ملی به حدود ۲۸ تا ۲۹ سال رسید. نسل جدیدی با حضور علیرضا بیرانوند، سردار آزمون، مهدی طارمی، سعید عزت‌اللهی، علیرضا جهانبخش و سامان قدوس شکل گرفته بود. ایران با پیروزی برابر مراکش، شکست یک بر صفر مقابل اسپانیا و تساوی برابر پرتغال، چهار امتیاز کسب کرد و تا آستانه صعود پیش رفت؛ عملکردی که از نظر امتیازگیری بهترین نمایش تاریخ ایران در جام جهانی محسوب می‌شود. در جام جهانی ۲۰۲۲ قطر، ایران یکی از مسن‌ترین تیم‌های حاضر در مسابقات بود و میانگین سنی آن به حدود ۲۸.۹ سال رسید که در میان ۳۲ تیم حاضر بالاترین رقم مسابقات بود. هرچند این نسل و صعود محصول کار کارلوس کی‌روش نبود و بدون اغراق اگر کودتای برخی بازیکنان علیه اسکوچیچ نبود، کی‌روش در این جام جهانی حضور نداشت. ایران ابتدا با نتیجه سنگین ۶ بر ۲ برابر انگلیس شکست خورد، سپس ولز را ۲ بر صفر برد و در دیدار سرنوشت‌ساز برابر آمریکا با نتیجه یک بر صفر مغلوب شد تا با سه امتیاز از صعود باز‌بماند. نسل حاضر تیم ملی که امروز نیز بخش زیادی از آن در ترکیب قلعه‌نویی حضور دارد، در همان جام جهانی به‌عنوان یکی از پیرترین تیم‌های تورنمنت شناخته شد.

تیم قلعه‌نویی؛ میانگین سنی هشدارآمیز

اکنون در آستانه جام جهانی ۲۰۲۶، تیم ملی ایران با میانگین سنی حدود ۳۱ سال وارد رقابت‌ها می‌شود؛ عددی که از تمام شش دوره قبلی بیشتر است و این تیم را به پیرترین تیم تاریخ ایران در جام‌های جهانی تبدیل می‌کند. حضور بازیکنانی مانند شجاع خلیل‌زاده، احسان حاج‌صفی، مهدی طارمی، علیرضا جهانبخش و چند مهره باتجربه دیگر نشان می‌دهد بخش مهمی از اسکلت تیم همچنان از نسل جام جهانی ۲۰۱۸ و ۲۰۲۲ تشکیل شده است. خبرگزاری رویترز نیز در روزهای اخیر از ایران به‌عنوان تیمی «سالخورده» یاد کرده و نوشته که بسیاری از بازیکنان فعلی احتمالا آخرین جام جهانی خود را تجربه می‌کنند. البته تجربه در جام جهانی یک مزیت مهم به شمار می‌رود؛ بازیکنان باتجربه در مدیریت فشار مسابقات بزرگ موفق‌تر عمل می‌کنند و کمتر دچار هیجان‌زدگی می‌شوند. اما سوی دیگر ماجرا‌ کاهش توان بدنی، افت سرعت و محدودشدن ظرفیت دوندگی تیم در فوتبال مدرن است؛ مسئله‌ای که در رقابت‌های فشرده جام جهانی اهمیت فراوانی دارد. مقایسه با تیم ملی والیبال ایران نیز این مسئله را پررنگ‌تر می‌کند؛ در حالی که والیبال ایران با یکی از جوان‌ترین نسل‌های خود به میدان رفته و به دنبال ساختن آینده است، فوتبال ایران همچنان به نسل گذشته تکیه دارد. شاید همین مسئله مهم‌ترین پرسش پیش‌روی فوتبال ایران باشد؛ آیا تجربه می‌تواند بر گذر زمان غلبه کند یا جام جهانی ۲۰۲۶ آخرین پرده حضور نسل فعلی خواهد بود؟ آنچه مسلم است، این است که از آرژانتین ۱۹۷۸ تا آمریکا ۲۰۲۶، هیچ تیمی در تاریخ فوتبال ایران با چنین میانگین سنی بالایی به جام جهانی نرفته است؛ رکوردی که هم می‌تواند نشانه بلوغ و تجربه باشد و هم هشداری برای ضرورت جوان‌گرایی در سال‌های آینده. پیش از جام جهانی می‌توان این نقد را از امیر قلعه‌نویی داشت که روی صحبت خود نماند و تیمی را راهی جام جهانی کرد که به‌طور مشخص از آمادگی بدنی کمتری نسبت به رقبا برخوردار خواهد بود.