توافق دفاعی عربستان، ترکیه و پاکستان و جایگاه ایران در معادلات امنیتی خاورمیانه

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

توافق امنیتی میان عربستان، ترکیه و پاکستان را نمی‌توان صرفا یک پیمان دفاعی معمولی تلقی کرد. این توافق در حال بازتعریف معادلات امنیتی خاورمیانه و پیرامون آن است و بازیگران منطقه‌ای تلاش دارند جایگاه خود را در نظم امنیتی جدید در منطقه تثبیت کنند. این توافق دفاعی در میانه جنگ ایران و آمریکا، معادلات امنیتی خاورمیانه را پیچیده‌تر کرده است. توافق مکه را می‌توان نشانه‌ای از تلاش برای ایجاد یک لایه جدید امنیتی در منطقه دانست. در میان آن سه کشور، رقابت بر سر نفوذ در جهان اسلام، اختلاف در رویکرد نسبت به ایران، تفاوت در سیاست‌های منطقه‌ای و حتی اختلاف در برداشت از «مفهوم امنیت» وجود دارد.

در این توافق عربستان در پی تقویت امنیت خود و مهار تهدیدات پیرامونی، به‌ویژه در برابر ایران و نیروهای همسو با آن است. ترکیه تلاش می‌کند جایگاه خود را به‌‌عنوان یک قدرت مستقل و اثرگذار در جهان اسلام و آسیای مرکزی تثبیت کند. پاکستان نیز تلاش دارد جایگاه خود را در ترتیبات امنیتی جدید منطقه تقویت کند. از ابعاد مهم این توافق رقابت میان محورهای مختلف قدرت در آسیا و خاورمیانه است. چین و روسیه در حال گسترش نفوذ خود در حوزه‌های اقتصادی، امنیتی و ژئوپلیتیکی هستند و ایران نیز به‌ عنوان یکی از بازیگران اصلی منطقه، در معادلات امنیتی خاورمیانه نقش مستقیمی دارد. ترکیه، عربستان، پاکستان، ایران، روسیه و چین هرکدام تلاش خواهند کرد بخشی از این معماری جدید را شکل دهند. ایران به‌ عنوان یک بازیگر محوری در معادلات امنیتی خلیج فارس قابل حذف نیست. هرگونه نظم منطقه‌ای که ایران را نادیده بگیرد، پایدار نخواهد بود.

این توافق در زمانی منعقد می‌شود که منطقه با درگیری‌های گسترده، حملات به خاک و زیرساخت‌های انرژی کشورهای خلیج فارس، رویارویی بین آمریکا و اسرائیل از یک سو و ایران و متحدانش و همچنین تردیدهای فزاینده آشکار در مورد کفایت تضمین‌های امنیتی خارجی روبه‌رو است.

زمینه‌ای که این توافق‌نامه در آن امضا شده است، ناگزیر به ایران و بازیگران مسلح مرتبط با ایران به‌ عنوان یک نگرانی اصلی اشاره دارد. حملات به کشورهای خلیج فارس، تهدید مسیرهای انرژی و فعالیت گروه‌های مسلح در عراق و یمن، آسیب‌پذیری یک معماری منطقه‌ای را که عمدتا مبتنی بر تضمین‌های خارجی است، آشکار کرده است. به نظر می‌‎رسد این توافق را نباید صرفا به یک جبهه ضدایرانی تقلیل داد. ترکیه و پاکستان هریک جداگانه با ایران رابطه دارند. این دو کشور به محدودکردن گسترش درگیری علاقه‌مند بیشتر هستند تا تبدیل آن به یک رویارویی منطقه‌ای عمومی. این توافق رسما ایران یا اسرائیل را به عنوان دشمن معرفی نمی‌کند. پیامدهای این توافق فراتر از روابط با ایران است و باید آن را در ارتباط با مراکز اصلی قدرت درگیر در خاورمیانه و جنوب آسیا در نظر گرفت.

امضای این توافق، می‌تواند حتی همکاری‌های کشورهای کوچک با این سه کشور را تحت تأثیر قرار دهد. به‌ عنوان مثال در روزهای اخیر حتی یونان در آستانه بازتعریف کامل راهبرد منطقه‌ای خود در خاورمیانه و شمال آفریقا قرار دارد. این توافق که شامل بند کمک متقابل نظامی است، پنج سال سرمایه‌گذاری دیپلماتیک آتن در ریاض را به چالش کشیده است. یونان از سال 2021 بر اساس توافقی برای کمک به حفاظت از زیرساخت‌های انرژی عربستان، یک سامانه پدافند هوایی پاتریوت ساخت آمریکا را که توسط پرسنل یونانی اداره می‌شود، در عربستان مستقر کرده است.

این منطقه که خط لوله «شرق-غرب» عربستان به آن ختم می‌‌شود و حدود ۶۰ درصد از نفت خام این کشور را از خلیج فارس به بازارهای بین‎المللی منتقل می‌کند، از مناطق حیاتی کشور به شمار می‎رود. بیش از ۱۰۰ نظامی یونانی در عربستان حضور دارند و طی ماه‎‌های اخیر شماری از موشک‌‎های بالستیک و پهپادهای ایران و حوثی‌ها را رهگیری و سرنگون کردند.

پس از اعلام توافق مکه، منابع وزارت دفاع یونان اعلام کردند تمدید حضور سامانه پاتریوت در عربستان دیگر سالانه نیست، بلکه ماه به ماه انجام می‌شود. این بحث از ماه‎‌ها پیش در پی تحولات ژئوپلیتیک منطقه آغاز شده بود. این رویکرد جدید توسط وزیر دفاع یونان در ماه مارس گذشته پیشنهاد شد. پیام این تغییر بسیار روشن است: آتن می‎‌تواند در هر زمان به حضور سامانه پاتریوت در عربستان پایان دهد.

یونان از فشار آمریکا برای شکل‌گیری همکاری نزدیک‌تر میان کشورهای اطراف ایران آگاه بود، اما ارزیابی نمی‌کرد این روند به پیمانی با بند دفاع متقابل منتهی شود. شواهد نشان می‌دهد ترامپ از این‌گونه ائتلاف‌های منطقه‎‌ای حمایت می‌کند و این پیمان سه‌ جانبه با تشویق واشینگتن شکل گرفت، به‌ویژه پس از آنکه ناکامی واشینگتن در جنگ ایران محدودیت‎‌های قدرت آمریکا را آشکار ساخت. نقش آمریکا در شکل‌گیری این ائتلاف جدید برای آتن پوشیده نیست. حدود دو ماه پیش از امضای پیمان مکه، وزرای خارجه مصر، ترکیه، عربستان و پاکستان در مصر دیدار کردند و ماساد بولوس، مشاور ارشد رئیس‌جمهور آمریکا در امور آفریقا و خاورمیانه نیز در آن حضور داشت.

اگرچه وزیر خارجه ترکیه اعلام کرده از کشور مصر برای شرکت در این ائتلاف سه جانبه دعوت کرده تا قاهره نیز به این پیمان بپیوندد اما نپیوستن مصر به این ائتلاف بیشتر ناشی از عدم تمایل قاهره به اتخاذ موضع صریح در رقابت‎‌های موجود، از جمله رقابت میان عربستان و امارات، یونان و قبرس در برابر ترکیه‌ و به‌ویژه هند در برابر پاکستان است. کانال سوئز مهم‌ترین منبع درآمد ارزی مصر است و قاهره نمی‎‌تواند به ائتلافی بپیوندد که احتمالا در مقابل حوثی‎‌ها قرار خواهد گرفت. آتن به‌خوبی می‎‌داند‌ قاهره روابطش با آنکارا را تعمیق خواهد داد.

پیمان مکه ضربه‌ای جدی به طرح‌‎های میان‌‌مدت و بلندمدتی است که یونان در آنها سهیم است. مهم‌ترین آنها کریدور اقتصادی هند- خاورمیانه-‌اروپا است که عربستان نقشی محوری در آن داشت. یونان، اسرائیل، هند و امارات روی این طرح سرمایه‌گذاری سیاسی کردند. یکی از چالش‎‌های پیش‌روی آتن، تاکتیک تهاجمی اسرائیل است. تل‌آویو احتمالا فشار بیشتری بر یونان، امارات و هند وارد خواهد کرد تا روابط خود را با اسرائیل تقویت کنند و ائتلافی منطقه‌‌ای در برابر پیمان مکه شکل دهند. نخست‌وزیر محافظه‌کار یونان معتقد است: «هیچ‌کس نمی‌تواند پیش‌بینی کند بحران خاورمیانه به کجا ختم می‎‌شود و چه تأثیری بر قیمت جهانی انرژی و در نهایت هزینه زندگی خواهد داشت. یونان نمی‌تواند بر آنچه خارج از مرزهای کشور اتفاق می‎افتد تأثیر بگذارد اما با این حال تلاش دارد پیامدها را محدود کند‌». پیمان دفاعی مکه میان ترکیه، پاکستان و عربستان اگرچه «نقطه عطفی استراتژیک» برای خاورمیانه و جنوب آسیا خواهد بود، اما این توافق می‌تواند واقعیت جدیدی برای اسرائیل رقم بزند و ممکن است رقابت تسلیحاتی منطقه‌ای را شتاب ببخشد. اسرائیل در برابر این واقعیت جدید، احتمالا دو راهبرد محوری را دنبال می‌کند: محور اول که از هم‌‌اکنون در حال عملیاتی‌شدن است، شامل همکاری‌های اسرائیل، یونان و قبرس می‌شود. همکاری با آتن و نیکوزیا به‌عنوان «وزنه تعادل اساسی» در برابر نفوذ فزاینده ترکیه در منطقه معرفی شده است. محور دوم تقویت و تعمیق روابط با امارات و هند است.