تورم در ایران در دورههای جنگی از سال 1320 تا 1405
تورم یکی از پدیدههای مؤثر بر ساختار اقتصادی کشور است که بهطور مستقیم و غیرمستقیم، تولید، توزیع و مصرف و در یک معنا شئون مختلف زندگی روزمره عموم شهروندان را تحت تأثیر قرار میدهد. تورم تابعی از سیاستهای پولی و معرف وضعیت اقتصادی کشور هم قلمداد میشود. بررسی نسبت تورم با وقوع شرایط جنگی موضوع دامنهداری است که بررسی ابعاد آن به مطالعات بسیاری نیاز دارد، اما اینجا برای بررسی این پدیده در دورههای جنگی تاریخ معاصر ایران، مروری توصیفی بر آمارهای در دسترس داریم.
ایران در تاریخ معاصر چند بحران جنگی را تجربه کرده است. در جنگ نخست جهانی به دلیل اشغال بخشهایی از ایران توسط قوای عثمانی و روسیه، تشتت در میان نیروهای سیاسی کشور، بیثباتی و تغییر پیدرپی دولتها و تزلزل در اداره کشور، وقوع برخی شورشهای سیاسی و عشایری، وضعیت اقتصادی کشور با بحران بزرگی دست به گریبان بود. هرچند گزارش دقیقی از میزان تورم در ایران در آن دوره در دسترس نیست، اما برخی گزارشهای اقتصادی حاکی از وقوع قحطی و گسترش کمسابقه فقر و فاقه در بسیاری از گوشه و کنار کشور است. با تثبیت اوضاع سیاسی ایران در دوره رضاشاه، بهتدریج وضعیت اقتصادی کشور نیز به ثبات نسبی رسید. بهگونهای که در سال 1317 و 1318، نرخ تورم کشور تکرقمی شد و به حدود هشت تا 8.8 درصد رسید. اما با کشیدهشدن پای ایران به جنگ جهانی دوم، به یکباره کشور شاهد وقوع تورم لگامگسیخته بیسابقهای شد. در سال 1320، سالی که از میانه آن ایران توسط متفقین، یعنی شوروی و انگلستان اشغال شد، نرخ تورم با صعودی چشمگیر به 5.49 درصد رسید و در سال 1321 تورم همچنان با رشد بیسابقهای دستبهگریبان بود و به رقم 2.96 درصد رسید. در سال 1322 نرخ تورم از این هم بدتر شد و با سهرقمیشدن تورم، رکوردی تاریخی بر جای گذارد. در سال 1322، یعنی در دومین سال اشغال ایران، نرخ تورم به رکورد بیسابقه 5.110 درصد رسید که این رکورد همچنان بالاترین نرخ تورم کشور در 9 دهه معاصر محسوب میشود. این نرخ در سال 1323 بهشدت کاهشی شد و به نرخ 7.2 درصد تورم سالانه رسید و در سال 1324 حتی از این هم فراتر رفت و نرخ تورم منفی و به منفی 4.14 درصد رسید. در سالهای پس از اشغال ایران در جنگ دوم بینالملل هم روند تورم چندان رشد نکرد و حتی در سال 1329 به منفی 2.17 درصد در سال رسید. در سالهای بعد نیز نرخ تورم هیچگاه فراتر از 20 درصد را تجربه نکرد تا سالهای میانی دهه ۵۰ که کشور با موج تازه از تورم روبهرو شد و در سال 1356 نرخ تورم به 1.25 درصد رسید. افزایش نرخ تورم در میانه سالهای دهه 50 با نارضایتی اجتماعی روبهرو شد.
با وقوع انقلاب اسلامی در سال 1357، کشور با بحران درگیریهای خونبار غرب کشور مواجه شد. این درگیریها در تابستان 1359 اوج خود را پشت گذاشت و البته در ابتدای پاییز 1359 حملات عراق به ایران آغاز شد و جنگ به مدت هشت سال تا سال 1367 استمرار داشت. در سال 1357 و 1358، علیرغم درگیریهای غمانگیز داخلی در غرب کشور، نرخ تورم از 12 درصد فراتر نرفت. در سال 1359 نرخ تورم به 5.23 درصد بالغ شد. یعنی نسبت به سال پیش از آن، دو برابر شد. در سال 1360 نرخ تورم تا حدودی کاهشی شد و تا سال 1364 روند کاهشیشدن تورم تا حدود 9.6 درصد استمرار داشت. از سال 1365 که تورم با رشد زیاد به 7.23 درصد رسید، نرخ تورم همچنان روند صعودی داشت. در سال 1366 نرخ تورم سالانه به 7.27 درصد رسید و در سال 1367 باز هم این روند افزایشی بود و به تورم 9.28 درصد رسید. پس از خاتمه جنگ، نوسانات نرخ تورم ادامه داشت و در سال 1373 نرخ تورم به 2.35 درصد و در سال 1374 به 4.49 درصد رسید. پس از آن نرخ تورم تا حدودی تعدیل شد و تا سال 1387 که تورم دوباره به 4.25 درصد رسید. در سالهای 1391 و 1392 تورم دوباره به بالای 30 درصد بالغ شد. تورم تکرقمیشده کشور در سال 1397 با اعمال تحریمهای جدید آمریکا باز به بالای 31 درصد و در سالهای بعد به بالای 40 درصد بالغ شد و در سال 1401 به 1.53 درصد رسید.
در سال 1405 ایران بار دیگر شرایط جنگی را تجربه کرد و در دو نوبت مورد تهاجم آمریکا و اسرائیل قرار گرفت. یعنی بر استمرار شرایط تحریمی و تشدید آن، به صورت مستقیم نیز کشور شرایط جنگی را دوباره تجربه کرد. بر اساس اعلام مرکز آمار ایران، در فروردینماه 1405 تورم نقطه به نقطه کشور به رقم نگرانکننده 5.73 درصد رسیده است. اگر این روند استمرار داشته باشد، نرخ تورم در کشور پس از 50 سال باز شاهد رکورد تورمی خواهد بود.
آمارهای موجود نشان میدهد از 42 سال محاسبه تورم کشور از سال 1316 تا سال 1357، یعنی در 42 سال اعلام رسمی نرخ تورم، حدود 69 درصد از سالها نرخ تورم تکرقمی و کمتر از ۱۰ درصد بوده است و در 31 درصد سالها نرخ تورم 10 درصد و بالاتر بوده است. اما از سال 1358 تا 1404، یعنی 47 سال بعدی فقط 5.8 درصد سالها نرخ تورم تکرقمی و کمتر از 10 درصد بوده و 5.91 درصد از سالها نرخ تورم دورقمی و بالاتر از 10 درصد بوده است.
جالب است دقت کنیم که از سال 1316 تا 1357 فقط پنج بار و یعنی 9.11 درصد سالها نرخ تورم بالاتر از 20 درصد بوده است. اما از سال 1358 تا 1404 حدود 23 سال یعنی 9.48 درصد از سالها نرخ تورم بالای ۲۰ درصد بوده است.
به سخن دیگر یعنی ملت ایران در 47 سال اخیر تعداد سالهای تورمی بیشتری را تجربه کرده و از نظر تورم دورقمی نیز نسبت بیشتری تورم بالای 20 درصد را تجربه کرده است. تورم زیاد به صورت نگرانکنندهای زندگی بخش بزرگی از شهروندان را تحت تأثیر خود قرار میدهد. تورم موجب میشود افزون بر نیازهای خوراکی و غذایی ضروری برای همه شهروندان در تمام گروههای سنی، نیازهای بهداشتی، درمانی، مسکن و دیگر نیازهای اقتصادی و نیز نیازهای فرهنگی، رفاهی و روانی شهروندان به صورت معقولی برطرف نشده و به این ترتیب پیامدهای مخربی بر جای بگذارد و ناکامیهای مستمر موجب تشدید فقر و شکاف میان اقشار مختلف شده و در نهایت به تشدید نارضایتیهای اجتماعی و سیاسی منجر شود. تورم همچنان در این روزها کام ملت ایران را بیش از پیش تلخ کرده و عرصه زندگی را برای شهروندان ایرانی دشوار و سخت کرده است. همچنان تورم یکی از معضلات و گرههای اساسی اقتصاد کشور است که نیازمند گرهگشایی اساسی است. اگر جنگ و تهاجم خارجی موجب ازدسترفتن بسیاری از فرصتهای شغلی برای گروهی از شهروندان ایرانی شده و به این ترتیب این دسته پرشمار از ایرانیان با بیکاری و تهدید فقر مواجه شدهاند، افزایش نرخ تورم هم این دسته و هم دیگر ایرانیان را با فشارهای دوچندانی روبهرو کرده است. آیا راهی برای گذر از این چرخه معیوب تورم وجود دارد که هستی و زندگی بسیاری از ایرانیان را با تهدید روبهرو کرده است؟
