نگاهی به موسیقی- 15
حمید فرید: «نوا» یکی دیگر از دستگاههای موسیقی سنتی ایران است. این دستگاه در مقام نوا ریشه دارد و بیشتر درجات نیز با مقام قدیمی نوا مطابق است. برای این مقام دو شعبه نام برده میشد که یکی «نوروزِخارا» و دیگری «ماهور» نام داشت. نام «نوا» حتی پیش از آنکه مقام موسیقی به شکلی که در مکتب منتظمیه طبقهبندی شده است، در متون مربوط به موسیقی نیز آمده است. اولین اشاره به آن نیز توسط «ابنسینا» در کتاب «شفا» صورت گرفته، همچنین از اصفهان و سلمک نیز نام برده شده است. درجات این مقام با درجات گام «کوچک نظری» (مینور تئوریک) در موسیقی کلاسیک غربی متناظر است. از نظر فواصل دستگاه نوا رابطه تنگاتنگی با دستگاه شور دارد، ولی بیشتر ردیفدانان نوا را یک دستگاه مستقل و جزء دستگاههای هفتگانه اصلی میدانند. همچنین باید گفت که نوا ارتباط نزدیکی با آواز بیات اصفهان دارد. اگرچه در بیشتر متون مربوط به ردیف موسیقی ایرانی دستگاه نوا یکی از هفت دستگاه اصلی دانسته میشود، اما علینقی وزیری آن را یکی از متعلقات دستگاه شور دانسته و روحالله خالقی نیز، این دیدگاه را تکرار کرده است. به نظر میرسد دلیل این دیدگاه آن باشد که با شروع از درجه چهارم دستگاه شور میتوان به دستگاه نوا رسید. از آنجا که به روش مشابهی میتوان از دستگاه همایون به آواز بیات اصفهان رسید. فرهاد فخرالدینی معتقد است که این تحریف و تغییر به مرور از دوره قاجار به وجود آمده و به شکل امروزی تثبیت شده است. البته امروزه نوازندگان تنبور و دوتار در کرمانشاه و خراسان نوا را با همان فواصل قدیم مینوازند و آن را به همان شکل کهنهاش حفظ کردهاند. باید گفت فواصل گوشه کنونی «نهفت» با فواصل مقام قدیم نوا دقیقا برابری میکند. در متون قدیمی، مقام نوا را با قدرت و شجاعت مرتبط میدانستند، اما در متون جدید تعابیر متفاوتی برای نوا ارائه شده است و آن را نه زیاد شاد و نه زیاد غمگین دانستهاند. به عقیده علینقی وزیری رفتار و حالات نوا مانند شور است. دستگاه شور خود دارای گسترهای از احساسهای مختلف دانسته میشود. داریوش طلایی نیز در تحقیقاتش به این نتیجه رسیده است که نوا را از نظر مدال میتوان با آواز دشتی در یک گروه طبقهبندی کرد. آواز دشتی را معمولا غمانگیز و سوزناک توصیف کردهاند. داریوش صفت هم «نوا» را دارای حالت آرامش و آسودگی میداند و برای آن ویژگیهای عرفانی قائل میشود. هرمز فرهت نیز از دستگاه نوا در کنار راستپنجگاه به عنوان دو دستگاهی نام میبرد که کمتر از بقیه دستگاهها اجرا میشوند. به گفته وی تعداد موسیقیدانانی که تمام گوشههای نوا را بدانند اندک است و برخلاف راست پنجگاه که دستگاهی پیچیده است و فراگیریاش نیازمند مهارت بالایی است، این عدم توجه به دستگاه نوا قابل توجیه نیست. همچنین «برونونتل» از این دو دستگاه کنار هم نام میبرد و میافزاید که هر دو، بیآنکه معرف یک مایه جدید باشند، حاصل ترکیب گوشههایی هستند که از دستگاههای دیگر به عاریت گرفته شدهاند. به دلیل استفاده کم از این دستگاه در دهههای پیش از 1350 دستگاه نوا رو به فراموشی بود که به همت محمدرضا لطفی و همراهانش محمدرضا شجریان، پرویز مشکاتیان و حسین علیزاده با ارائه نمونههایی شاهکاری که در این دستگاه داشتند نفس تازهای به آن دادند. شناخت گوشههای نوا از ضروریات آشنایی با دستگاه نوا به شمار میرود. اگرچه بیشتر این گوشهها در دستگاههای دیگر نیز دستهبندی شدهاند. اصلیترین گوشههای نوا بدون ترتیب اجرا از این قرارند: نَهُفت، گردانیه (گردونیه)، گَوِشت، تخت طاقدیس، بیات راجه، نیشابورک، عراق، خجسته، حسینی (حسین، ملکحسین)، عشاق، رَهاوی، بوسلیک، ناقوس (آواز ناقوس) شاه ختایی و نیریز. دیگر گوشههایی که در ردیف موسیقی ایرانی ذیل دستگاه نوا آمدهاند عبارتاند از: درآمدها، مُحَیِّر، کرشمه، حزین، عشیران، زنگوله، مَجُسلی، آواز مسیحی، رنگ نوا و رِنگ نستاری. برخی گوشههای نوا امر پردهگردانی به دستگاههای دیگر را ممکن میکنند. در گوشه بیات راجه (راجع) ملودی روی یک دانگ بالاتر از نت پایه تمرکز دارد که دانگ مذکور مطابق است با بیات اصفهان و همچنین با آواز افشاری قرابت دارد. به این ترتیب بیات راجه اگرچه در اصل از متعلقات دستگاه نواست در آوازهای بیات اصفهان و افشاری نیز اجرا میشود. گوشه عشاق با حفظ ساختاری کم و بیش یکسان در اجرای دستگاه راستپنجگاه و دستگاه همایون و همچنین آوازهای ابوعطا و بیات اصفهان کاربرد دارد. عشاق با اینکه به لحاظ فواصل موسیقایی با درجات شور انطباق دارد، غالبا نه در دستگاه شور که زیرمجموعه آواز دشتی به شمار میآید. گوشه نهفت را دارای مشابهتهایی با گوشه موالیان در دستگاه همایون دانستهاند چراکه در اجرای هر دو نت پایه تغییر میکند؛ به یک اکتاو پایینتر منتقل میشود و نت پایهای جدید میسازد. گوشه حزین در دستگاههای دیگر نیز نواخته میشود اما در دستگاه نوا بعد از گوشه بیات راجه به اجرا در میآید. نیشابورک نیز گوشهای است که برای بازگرداندن گستره صوتی به مایه محوری نوا به کار میرود. این گوشه جهشی نامیده شده است چراکه در اجرای آن به میزان چهارم درست پرش از نت پایه دستگاه نوا به چهارمین درجه صورت میگیرد. گوشه تخت طاقدیس آخرین گوشهای است که در ردیفِسازی دستگاه نوا اجرا میشود. از نمونههای شنیداری در دستگاه نوا میتوان به آلبومهای «نینوا» اثر «حسین علیزاده»، «چهره به چهره» نتیجه همدلی لطفی و شجریان و همچنین آلبوم «نوا، مرکبخوانی» اثری جاودانه از پرویز مشکاتیان و محمدرضا شجریان اشاره کرد.
حمید فرید: «نوا» یکی دیگر از دستگاههای موسیقی سنتی ایران است. این دستگاه در مقام نوا ریشه دارد و بیشتر درجات نیز با مقام قدیمی نوا مطابق است. برای این مقام دو شعبه نام برده میشد که یکی «نوروزِخارا» و دیگری «ماهور» نام داشت. نام «نوا» حتی پیش از آنکه مقام موسیقی به شکلی که در مکتب منتظمیه طبقهبندی شده است، در متون مربوط به موسیقی نیز آمده است. اولین اشاره به آن نیز توسط «ابنسینا» در کتاب «شفا» صورت گرفته، همچنین از اصفهان و سلمک نیز نام برده شده است. درجات این مقام با درجات گام «کوچک نظری» (مینور تئوریک) در موسیقی کلاسیک غربی متناظر است. از نظر فواصل دستگاه نوا رابطه تنگاتنگی با دستگاه شور دارد، ولی بیشتر ردیفدانان نوا را یک دستگاه مستقل و جزء دستگاههای هفتگانه اصلی میدانند. همچنین باید گفت که نوا ارتباط نزدیکی با آواز بیات اصفهان دارد. اگرچه در بیشتر متون مربوط به ردیف موسیقی ایرانی دستگاه نوا یکی از هفت دستگاه اصلی دانسته میشود، اما علینقی وزیری آن را یکی از متعلقات دستگاه شور دانسته و روحالله خالقی نیز، این دیدگاه را تکرار کرده است. به نظر میرسد دلیل این دیدگاه آن باشد که با شروع از درجه چهارم دستگاه شور میتوان به دستگاه نوا رسید. از آنجا که به روش مشابهی میتوان از دستگاه همایون به آواز بیات اصفهان رسید. فرهاد فخرالدینی معتقد است که این تحریف و تغییر به مرور از دوره قاجار به وجود آمده و به شکل امروزی تثبیت شده است. البته امروزه نوازندگان تنبور و دوتار در کرمانشاه و خراسان نوا را با همان فواصل قدیم مینوازند و آن را به همان شکل کهنهاش حفظ کردهاند. باید گفت فواصل گوشه کنونی «نهفت» با فواصل مقام قدیم نوا دقیقا برابری میکند. در متون قدیمی، مقام نوا را با قدرت و شجاعت مرتبط میدانستند، اما در متون جدید تعابیر متفاوتی برای نوا ارائه شده است و آن را نه زیاد شاد و نه زیاد غمگین دانستهاند. به عقیده علینقی وزیری رفتار و حالات نوا مانند شور است. دستگاه شور خود دارای گسترهای از احساسهای مختلف دانسته میشود. داریوش طلایی نیز در تحقیقاتش به این نتیجه رسیده است که نوا را از نظر مدال میتوان با آواز دشتی در یک گروه طبقهبندی کرد. آواز دشتی را معمولا غمانگیز و سوزناک توصیف کردهاند. داریوش صفت هم «نوا» را دارای حالت آرامش و آسودگی میداند و برای آن ویژگیهای عرفانی قائل میشود. هرمز فرهت نیز از دستگاه نوا در کنار راستپنجگاه به عنوان دو دستگاهی نام میبرد که کمتر از بقیه دستگاهها اجرا میشوند. به گفته وی تعداد موسیقیدانانی که تمام گوشههای نوا را بدانند اندک است و برخلاف راست پنجگاه که دستگاهی پیچیده است و فراگیریاش نیازمند مهارت بالایی است، این عدم توجه به دستگاه نوا قابل توجیه نیست. همچنین «برونونتل» از این دو دستگاه کنار هم نام میبرد و میافزاید که هر دو، بیآنکه معرف یک مایه جدید باشند، حاصل ترکیب گوشههایی هستند که از دستگاههای دیگر به عاریت گرفته شدهاند. به دلیل استفاده کم از این دستگاه در دهههای پیش از 1350 دستگاه نوا رو به فراموشی بود که به همت محمدرضا لطفی و همراهانش محمدرضا شجریان، پرویز مشکاتیان و حسین علیزاده با ارائه نمونههایی شاهکاری که در این دستگاه داشتند نفس تازهای به آن دادند. شناخت گوشههای نوا از ضروریات آشنایی با دستگاه نوا به شمار میرود. اگرچه بیشتر این گوشهها در دستگاههای دیگر نیز دستهبندی شدهاند. اصلیترین گوشههای نوا بدون ترتیب اجرا از این قرارند: نَهُفت، گردانیه (گردونیه)، گَوِشت، تخت طاقدیس، بیات راجه، نیشابورک، عراق، خجسته، حسینی (حسین، ملکحسین)، عشاق، رَهاوی، بوسلیک، ناقوس (آواز ناقوس) شاه ختایی و نیریز. دیگر گوشههایی که در ردیف موسیقی ایرانی ذیل دستگاه نوا آمدهاند عبارتاند از: درآمدها، مُحَیِّر، کرشمه، حزین، عشیران، زنگوله، مَجُسلی، آواز مسیحی، رنگ نوا و رِنگ نستاری. برخی گوشههای نوا امر پردهگردانی به دستگاههای دیگر را ممکن میکنند. در گوشه بیات راجه (راجع) ملودی روی یک دانگ بالاتر از نت پایه تمرکز دارد که دانگ مذکور مطابق است با بیات اصفهان و همچنین با آواز افشاری قرابت دارد. به این ترتیب بیات راجه اگرچه در اصل از متعلقات دستگاه نواست در آوازهای بیات اصفهان و افشاری نیز اجرا میشود. گوشه عشاق با حفظ ساختاری کم و بیش یکسان در اجرای دستگاه راستپنجگاه و دستگاه همایون و همچنین آوازهای ابوعطا و بیات اصفهان کاربرد دارد. عشاق با اینکه به لحاظ فواصل موسیقایی با درجات شور انطباق دارد، غالبا نه در دستگاه شور که زیرمجموعه آواز دشتی به شمار میآید. گوشه نهفت را دارای مشابهتهایی با گوشه موالیان در دستگاه همایون دانستهاند چراکه در اجرای هر دو نت پایه تغییر میکند؛ به یک اکتاو پایینتر منتقل میشود و نت پایهای جدید میسازد. گوشه حزین در دستگاههای دیگر نیز نواخته میشود اما در دستگاه نوا بعد از گوشه بیات راجه به اجرا در میآید. نیشابورک نیز گوشهای است که برای بازگرداندن گستره صوتی به مایه محوری نوا به کار میرود. این گوشه جهشی نامیده شده است چراکه در اجرای آن به میزان چهارم درست پرش از نت پایه دستگاه نوا به چهارمین درجه صورت میگیرد. گوشه تخت طاقدیس آخرین گوشهای است که در ردیفِسازی دستگاه نوا اجرا میشود. از نمونههای شنیداری در دستگاه نوا میتوان به آلبومهای «نینوا» اثر «حسین علیزاده»، «چهره به چهره» نتیجه همدلی لطفی و شجریان و همچنین آلبوم «نوا، مرکبخوانی» اثری جاودانه از پرویز مشکاتیان و محمدرضا شجریان اشاره کرد.
