تعداد نمایندههای مجلس در ایران، زیاد است یا کم؟
حامد نوحهخوان: ایران یکی از کشورهایی است که تنها یک مجلس قانونگذاری به نام مجلس شورای اسلامی دارد. درحالحاضر تعداد نمایندگان 290 نفر است اما مجلس هر 20 سال میتواند با توجه به افزایش جمعیت کشور تصمیم بگیرد به تعداد نمایندگان 20 نفر دیگر اضافه کند. اگر جمعیت ایران را 83 میلیون نفر فرض کنیم، تقریبا به ازای هر 286 هزار نفر یک نفر نماینده داریم. اما این تعداد نماینده کافی است؟ کم نیست؟ زیاد نیست؟ در تمام دنیا یک فرمول واحد برای نسبت تعداد نمایندگان به کل جمعیت مرسوم نیست ولی قبل از اینکه بخواهیم تعداد نمایندگان مجلس ایران را با سایر کشورها مقایسه کنیم، ذکر دو نکته لازم است. اول اینکه برخی از کشورها یک مجلس دارند. برای انتخابات، کشور را بر حسب جمعیت به تعدادی حوزه انتخابیه تقسیم میکنند و هر حوزهای با توجه به جمعیت خود یک یا چند نماینده مخصوص خود را بعد از انتخابات به مجلس میفرستد. برخی کشورها بهجز این مجلس، مجلس دومی نیز دارند که قانونگذاری ندارد بلکه شأن نظارتی بر عملکرد دستگاههای حکومتی را دارد. تعداد نمایندگان این مجلس دوم فرمولهای متفاوتی دارد. در برخی کشورها هر حوزه انتخابیه به نسبت جمعیت خود
نمایندگانی در مجلس دارند. در برخی از کشورها، تعداد نمایندههای مجلس دوم بین استانها به تساوی تقسیم میشود؛ مثلا از هر استان دو نفر نماینده این مجلس میشوند. در برخی از کشورها تعدادی از نمایندگان مجلس دوم انتخابی نیستند بلکه انتصابی هستند. به این دو دلیل در این مطلب تنها مجلس اول کشورها را در نظر میگیریم و تعداد نمایندگانشان را با تعداد نمایندگان مجلس شورای اسلامی مقایسه میکنیم. دوم اینکه تعداد کم یا زیاد نمایندگان لزوما بهمعنای قویبودن دموکراسی در کشور یا کارآمدی نظام سیاسی نیست. مثلا چهار کشوری را که جمعیتی نزدیک به ایران دارند، در نظر بگیرید: آلمان، ترکیه، مصر و اتیوپی، آیا به یک اندازه دموکراتیک هستند؟ آیا مجلس هر چهار کشور به یک اندازه در نظام سیاسی کشور قدرت دارد؟ آیا مجلس 349نمایندهای سوئد از مجلس 500 نمایندهای تایلند ضعیفتر است؟ آیا مجلس 687نمایندهای کره شمالی یا 614 نماینده مجلس کوبا، نقش مهمی در اداره این دو کشور تکحزبی رئیسمحور دارند؟ آیا آنها بهجز تأیید فرمانهای رئیس حکومت نقش دیگری دارند؟ در نتیجه از روی تعداد نمایندگان مجلس شورای اسلامی نمیتوانیم به میزان دموکراتیک بودن يك سيستم
یا مثلا میزان قدرت و نفوذ مجلس در تصمیمات کلان کشور پی ببریم. ولی هرچقدر تعداد نمایندگان بیشتر باشد، فقط از یک جهت نکته مثبتی به حساب میآید که تعداد حوزههای انتخابیه بیشتر و جمعیت هر حوزه کمتر میشود. بهاینترتیب طیف متنوعتری از گروههای اجتماعی (اعم از اقوام، مذاهب، احزاب و تشکلهای سیاسی و اجتماعی) این شانس را مییابند که در قوه مقننه کشور نمایندهای داشته باشند و مجلس فضایی برای مشارکت هر چه بیشتر گروههای مختلف ملت در تعیین سرنوشت مشترک میشود. اما به شرطی که مجلس واقعا مرکز تصمیمگیری نهایی باشد. اکنون به مقایسه تعداد نمایندگان مجلس ایران با سایر کشورها میپردازیم. ابتدا به کشورهایی که جمعیتی نزدیک به جمعیت ایران دارند، نگاه میکنیم.
اتیوپی: 89 میلیون نفر، تعداد نمایندگان 547 نفر
مصر: 87 میلیون نفر، تعداد نمایندگان 567 نفر
آلمان: 80 میلیون نفر، تعداد نمایندگان 630 نفر
ترکیه: 77 میلیون نفر، تعداد نمایندگان 550 نفر
به این ترتیب مجلس ایران در مقایسه با کشورهای همجمعیت خود مجلس بسیار کوچکی است.
تعداد نمایندگان مجلس کشورهای پرجمعیتتر از ایران، از تعداد نمایندگان در ایران بیشتر است که طبیعی هم هست ولی وقتی بدانیم 26 کشور دنیا با جمعیتی کمتر از ایران، مجالس بزرگتری دارند، ماجرا جالبتر خواهد شد. در اینجا فهرست این کشورها را به ترتیب پرجمعیت به کمجمعیت مشاهده میکنید.
کنگو کینشاسا: 70 میلیون نفر؛ 500 نماینده/ تایلند: 67 میلیون نفر؛ 500 نماینده/ انگلیس: 65 میلیون نفر؛ 659 نماینده/ فرانسه: 64 میلیون نفر؛ 577 نماینده/ ایتالیا: 60 میلیون نفر؛ 630 نماینده/ آفریقای جنوبی: 54 میلیون نفر؛ 400 نماینده / میانمار: 52 میلیون نفر؛ 330 نماینده/ کره جنوبی: 51 میلیون نفر؛ 300 نماینده/ تانزانیا: 47 میلیون نفر؛ 357 نماینده/ اسپانیا: 45 میلیون نفر؛ 350 نماینده/ اوکراین: 45 میلیون نفر؛ 450 نماینده/ الجزایر: 40 میلیون نفر؛ 462 نماینده/ لهستان: 39 میلیون نفر؛ 460 نماینده/ اوگاندا: 37 میلیون نفر؛ 385 نماینده/ کانادا: 36 میلیون نفر؛ 338 نماینده/ سودان: 36 میلیون نفر؛ 450 نماینده/ عراق: 35 میلیون نفر؛ 328 نماینده/ مغرب: 34 میلیون نفر؛ 395 نماینده/ نپال: 28 میلیون نفر؛ 601 نماینده/ یمن: 26 میلیون نفر؛ 301 نماینده/ کره شمالی: 25 میلیون نفر؛ 687 نماینده/ رومانی: 20 میلیون نفر؛ 412 نماینده/ سودان جنوبی: 12 میلیون نفر؛ 332 نماینده/ کوبا: 12 میلیون نفر؛ 614 نماینده/ یونان: 11 میلیون نفر؛ 300 نماینده/ سوئد: 10 میلیون نفر؛ 349 نماینده. ایران هجدهمین کشور پرجمعیت جهان است اما از حاصلجمع 17 کشور
پرجمعیتتر از ایران (از جمله اتیوپی و مصر) و 28 کشور کمجمعیتتر از ایران (از جمله آلمان و ترکیه) به عدد 45 میرسیم و در نتیجه ایران چهلوششمین مجلس جهان را از نظر تعداد نمایندگان دارد. در ابتدای متن گفته شد نسبت نمایندگان به کل جمعیت کشور ایران عددی برابر با 286 هزار نفر است. این نسبت در تمام کشورها یکسان نیست؛ مثلا همانطور که در همین فهرست میبینید، در سوئد این نسبت 28 هزارو600 نفر است؛ یعنی دقیقا یکدهم ایران! یا مثلا در اوکراین این نسبت برابر صدهزار نفر است. در بسیاری از کشورهای کمجمعیتتر از ایران، عدد نسبت نمایندگان به کل کشور، عددی بسیار کوچکتر از ایران است و اگر قرار باشد کشورها را بر اساس نسبت تعداد نمایندگان به کل جمعیت، از کم به زیاد فهرست کنیم، نام ایران در اواخر این فهرست قرار خواهد گرفت. این نسبت هم لزوما به معنی ضعیف یا قوی بودن مجلس در ساختار سیاسی کشور نیست اما میتواند بهعنوان یک عامل مؤثر در نفود سیاسی و اجتماعی مجلس در نظر گرفته شود.
حامد نوحهخوان: ایران یکی از کشورهایی است که تنها یک مجلس قانونگذاری به نام مجلس شورای اسلامی دارد. درحالحاضر تعداد نمایندگان 290 نفر است اما مجلس هر 20 سال میتواند با توجه به افزایش جمعیت کشور تصمیم بگیرد به تعداد نمایندگان 20 نفر دیگر اضافه کند. اگر جمعیت ایران را 83 میلیون نفر فرض کنیم، تقریبا به ازای هر 286 هزار نفر یک نفر نماینده داریم. اما این تعداد نماینده کافی است؟ کم نیست؟ زیاد نیست؟ در تمام دنیا یک فرمول واحد برای نسبت تعداد نمایندگان به کل جمعیت مرسوم نیست ولی قبل از اینکه بخواهیم تعداد نمایندگان مجلس ایران را با سایر کشورها مقایسه کنیم، ذکر دو نکته لازم است. اول اینکه برخی از کشورها یک مجلس دارند. برای انتخابات، کشور را بر حسب جمعیت به تعدادی حوزه انتخابیه تقسیم میکنند و هر حوزهای با توجه به جمعیت خود یک یا چند نماینده مخصوص خود را بعد از انتخابات به مجلس میفرستد. برخی کشورها بهجز این مجلس، مجلس دومی نیز دارند که قانونگذاری ندارد بلکه شأن نظارتی بر عملکرد دستگاههای حکومتی را دارد. تعداد نمایندگان این مجلس دوم فرمولهای متفاوتی دارد. در برخی کشورها هر حوزه انتخابیه به نسبت جمعیت خود
نمایندگانی در مجلس دارند. در برخی از کشورها، تعداد نمایندههای مجلس دوم بین استانها به تساوی تقسیم میشود؛ مثلا از هر استان دو نفر نماینده این مجلس میشوند. در برخی از کشورها تعدادی از نمایندگان مجلس دوم انتخابی نیستند بلکه انتصابی هستند. به این دو دلیل در این مطلب تنها مجلس اول کشورها را در نظر میگیریم و تعداد نمایندگانشان را با تعداد نمایندگان مجلس شورای اسلامی مقایسه میکنیم. دوم اینکه تعداد کم یا زیاد نمایندگان لزوما بهمعنای قویبودن دموکراسی در کشور یا کارآمدی نظام سیاسی نیست. مثلا چهار کشوری را که جمعیتی نزدیک به ایران دارند، در نظر بگیرید: آلمان، ترکیه، مصر و اتیوپی، آیا به یک اندازه دموکراتیک هستند؟ آیا مجلس هر چهار کشور به یک اندازه در نظام سیاسی کشور قدرت دارد؟ آیا مجلس 349نمایندهای سوئد از مجلس 500 نمایندهای تایلند ضعیفتر است؟ آیا مجلس 687نمایندهای کره شمالی یا 614 نماینده مجلس کوبا، نقش مهمی در اداره این دو کشور تکحزبی رئیسمحور دارند؟ آیا آنها بهجز تأیید فرمانهای رئیس حکومت نقش دیگری دارند؟ در نتیجه از روی تعداد نمایندگان مجلس شورای اسلامی نمیتوانیم به میزان دموکراتیک بودن يك سيستم
یا مثلا میزان قدرت و نفوذ مجلس در تصمیمات کلان کشور پی ببریم. ولی هرچقدر تعداد نمایندگان بیشتر باشد، فقط از یک جهت نکته مثبتی به حساب میآید که تعداد حوزههای انتخابیه بیشتر و جمعیت هر حوزه کمتر میشود. بهاینترتیب طیف متنوعتری از گروههای اجتماعی (اعم از اقوام، مذاهب، احزاب و تشکلهای سیاسی و اجتماعی) این شانس را مییابند که در قوه مقننه کشور نمایندهای داشته باشند و مجلس فضایی برای مشارکت هر چه بیشتر گروههای مختلف ملت در تعیین سرنوشت مشترک میشود. اما به شرطی که مجلس واقعا مرکز تصمیمگیری نهایی باشد. اکنون به مقایسه تعداد نمایندگان مجلس ایران با سایر کشورها میپردازیم. ابتدا به کشورهایی که جمعیتی نزدیک به جمعیت ایران دارند، نگاه میکنیم.
اتیوپی: 89 میلیون نفر، تعداد نمایندگان 547 نفر
مصر: 87 میلیون نفر، تعداد نمایندگان 567 نفر
آلمان: 80 میلیون نفر، تعداد نمایندگان 630 نفر
ترکیه: 77 میلیون نفر، تعداد نمایندگان 550 نفر
به این ترتیب مجلس ایران در مقایسه با کشورهای همجمعیت خود مجلس بسیار کوچکی است.
تعداد نمایندگان مجلس کشورهای پرجمعیتتر از ایران، از تعداد نمایندگان در ایران بیشتر است که طبیعی هم هست ولی وقتی بدانیم 26 کشور دنیا با جمعیتی کمتر از ایران، مجالس بزرگتری دارند، ماجرا جالبتر خواهد شد. در اینجا فهرست این کشورها را به ترتیب پرجمعیت به کمجمعیت مشاهده میکنید.
کنگو کینشاسا: 70 میلیون نفر؛ 500 نماینده/ تایلند: 67 میلیون نفر؛ 500 نماینده/ انگلیس: 65 میلیون نفر؛ 659 نماینده/ فرانسه: 64 میلیون نفر؛ 577 نماینده/ ایتالیا: 60 میلیون نفر؛ 630 نماینده/ آفریقای جنوبی: 54 میلیون نفر؛ 400 نماینده / میانمار: 52 میلیون نفر؛ 330 نماینده/ کره جنوبی: 51 میلیون نفر؛ 300 نماینده/ تانزانیا: 47 میلیون نفر؛ 357 نماینده/ اسپانیا: 45 میلیون نفر؛ 350 نماینده/ اوکراین: 45 میلیون نفر؛ 450 نماینده/ الجزایر: 40 میلیون نفر؛ 462 نماینده/ لهستان: 39 میلیون نفر؛ 460 نماینده/ اوگاندا: 37 میلیون نفر؛ 385 نماینده/ کانادا: 36 میلیون نفر؛ 338 نماینده/ سودان: 36 میلیون نفر؛ 450 نماینده/ عراق: 35 میلیون نفر؛ 328 نماینده/ مغرب: 34 میلیون نفر؛ 395 نماینده/ نپال: 28 میلیون نفر؛ 601 نماینده/ یمن: 26 میلیون نفر؛ 301 نماینده/ کره شمالی: 25 میلیون نفر؛ 687 نماینده/ رومانی: 20 میلیون نفر؛ 412 نماینده/ سودان جنوبی: 12 میلیون نفر؛ 332 نماینده/ کوبا: 12 میلیون نفر؛ 614 نماینده/ یونان: 11 میلیون نفر؛ 300 نماینده/ سوئد: 10 میلیون نفر؛ 349 نماینده. ایران هجدهمین کشور پرجمعیت جهان است اما از حاصلجمع 17 کشور
پرجمعیتتر از ایران (از جمله اتیوپی و مصر) و 28 کشور کمجمعیتتر از ایران (از جمله آلمان و ترکیه) به عدد 45 میرسیم و در نتیجه ایران چهلوششمین مجلس جهان را از نظر تعداد نمایندگان دارد. در ابتدای متن گفته شد نسبت نمایندگان به کل جمعیت کشور ایران عددی برابر با 286 هزار نفر است. این نسبت در تمام کشورها یکسان نیست؛ مثلا همانطور که در همین فهرست میبینید، در سوئد این نسبت 28 هزارو600 نفر است؛ یعنی دقیقا یکدهم ایران! یا مثلا در اوکراین این نسبت برابر صدهزار نفر است. در بسیاری از کشورهای کمجمعیتتر از ایران، عدد نسبت نمایندگان به کل کشور، عددی بسیار کوچکتر از ایران است و اگر قرار باشد کشورها را بر اساس نسبت تعداد نمایندگان به کل جمعیت، از کم به زیاد فهرست کنیم، نام ایران در اواخر این فهرست قرار خواهد گرفت. این نسبت هم لزوما به معنی ضعیف یا قوی بودن مجلس در ساختار سیاسی کشور نیست اما میتواند بهعنوان یک عامل مؤثر در نفود سیاسی و اجتماعی مجلس در نظر گرفته شود.