بازگشت یک ایده قدیمی برای پایتخت
زیر زمین، آینده تازه تهران
تهران بار دیگر به سراغ زیر زمین رفته است؛ مدیران شهری از بازنگری در طرح تفصیلی، توسعه فضاهای زیرسطحی و حتی استفاده از مترو برای خدمات امدادی سخن میگویند. استفاده از فضاهای زیرزمینی تهران ایده تازهای نیست؛ روزگاری از زیرزمینیشدن برخی از میدانهای تهران مانند هفتتیر، ونک، نهضت تونلسازی و... سخن میگفتند، اما با تغییر مدیریت شهری این پرونده بسته شد.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
شرق: تهران بار دیگر به سراغ زیر زمین رفته است؛ مدیران شهری از بازنگری در طرح تفصیلی، توسعه فضاهای زیرسطحی و حتی استفاده از مترو برای خدمات امدادی سخن میگویند. استفاده از فضاهای زیرزمینی تهران ایده تازهای نیست؛ روزگاری از زیرزمینیشدن برخی از میدانهای تهران مانند هفتتیر، ونک، نهضت تونلسازی و... سخن میگفتند، اما با تغییر مدیریت شهری این پرونده بسته شد. در سال 97 شهرداری تهران مطالعاتی برای زیر زمین تهران انجام داد، گزارشی که میخواست برای نخستین بار به این پرسش پاسخ دهد که زیر زمین تهران چگونه باید از وضعیت «تداخل و بینظمی زیرساختی» خارج شده و به یک نظام برنامهریزیشده تبدیل شود. این گزارش، نتیجه مجموعهای از مطالعات دهه ۹۰ شهرداری تهران بود؛ دورهای که در آن بحثهایی مانند تابآوری شهری، مدیریت بحران، پدافند غیرعامل، توسعه حملونقل ریلی و کمبود زمین شهری، همگی بهطور همزمان فشار خود را بر نظام برنامهریزی تهران وارد کرده بودند. در این گزارش، مسئله اصلی تهران نه کمبود «فضای زیرزمینی»، بلکه نبود «مدیریت یکپارچه زیر زمین» تعریف شده بود. در این سند تأکید شده بود که شبکه زیرسطحی تهران شامل مجموعهای گسترده و درهمتنیده از مترو، تونلها، شبکه آب و فاضلاب، تأسیسات شهری، قنوات، گسلها و فضاهای ساختهشده و طبیعی است که بدون یک نقشه واحد، در حال توسعه و تداخل هستند. بر همین اساس، گزارش پیشنهاد میکرد که پیش از هرگونه توسعه جدید، باید «وضع موجود زیر زمین تهران» بهصورت کامل شناسایی، مستندسازی و در قالب یک پایگاه داده یکپارچه (SDI) ثبت شود؛ پایگاهی که تمام لایههای زیرزمینی شهر را از نظر مکانی، فنی و کارکردی در یک ساختار واحد گرد هم بیاورد. یک مسیر پنجمرحلهای برای تدوین طرح جامع فضاهای زیرسطحی پیشنهاد میکرد: نخست، شناخت و تعریف فضاهای زیرسطحی؛ دوم، تدوین طرح راهبردی؛ سوم، تعیین اصول طراحی؛ چهارم، انتخاب مشاور و ساختار اجرائی؛ و پنجم، ایجاد سازوکارهای بینرشتهای برای هماهنگی میان نهادهای مختلف.
این گزارش فضاهای زیرسطحی را بهعنوان بخشهایی از شهر تعریف میکرد که در ترازهای منفی زمین قرار دارند و میتوانند کاربریهای متنوعی داشته باشند؛ از حملونقل و خدمات شهری گرفته تا مدیریت بحران، پناهگاهها، انبارها و حتی کاربریهای نظامی و تاریخی. در این مطالعه، فضاهای زیرزمینی براساس چند معیار دستهبندی شده بودند؛ از نظر کارکرد شامل شبکه تأسیسات شهری، مترو و حملونقل عمومی، فضاهای خدماتی، پارکینگها، فضاهای عمومی زیرزمینی، انبارها، مراکز مدیریت بحران و بخشهایی از کاربریهای نظامی و میراث تاریخی مانند قنوات.
از نظر عمق، این فضاها از لایههای کمعمق مانند فضاهای خدماتی و پارکینگها (در حدود ۱۰ تا ۲۰ متر) آغاز میشد و تا لایههای عمیقتر شامل مترو، تونلها و زیرساختهای حیاتی (تا دهها متر و حتی بیش از آن) ادامه پیدا میکرد. از نظر مقیاس هم از پروژههای نقطهای مانند یک پارکینگ یا ایستگاه تا شبکههای گسترده شهری مشابه شهرهای زیرزمینی در شرق آسیا و اروپا. مطالعه دهه ۹۰ شهرداری تهران، توسعه زیرزمینی را صرفا یک ابزار فنی نمیدید، بلکه آن را بخشی از تحول در الگوی شهرسازی معرفی میکرد.
در این نگاه، سه مفهوم کلیدی مطرح بود. نخست، توسعه میانافزا که به استفاده از فضاهای خالی و بهویژه زیر زمین برای جلوگیری از گسترش افقی شهر اشاره دارد. دوم، شهر فشرده که بر افزایش بهرهوری از زمین موجود تأکید میکند. سوم، تابآوری شهری که زیر زمین را بهعنوان بستری برای مدیریت بحران، پناهگاه و مسیرهای امن در شرایط اضطراری تعریف میکند. در بخش دیگری از این مطالعه، تجربه ۱۵ شهر جهان بررسی شده بود؛ شهرهایی که هر یک به دلایل متفاوت، توسعه زیرزمینی را به یک سیاست شهری تبدیل کردهاند.
در هلسینکی، توسعه زیرزمین برای آزادسازی سطح شهر و استفاده بهینه از سنگبستر سخت برنامهریزی شده است. در مسکو، مترو نهفقط سیستم حملونقل، بلکه پناهگاه ضداتمی برای میلیونها نفر است. در توکیو، توسعه زیرزمینی پاسخی به کمبود زمین و خطرات طبیعی مانند زلزله و سیل بوده است. مونترال و تورنتو شبکههای گسترده پیادهرو و مراکز تجاری زیرزمینی ایجاد کردهاند و در پاریس، بخشی از کاربریهای موزه لوور برای حفظ بافت تاریخی به زیر زمین منتقل شده است. در همه این نمونهها، یک نکته مشترک دیده میشود: زیر زمین دیگر حاشیه شهر نیست، بلکه بخشی از ساختار اصلی آن است.
اگرچه این مطالعات در سطح سیاستگذاری اجرائی متوقف یا کمرنگ شد، با این حال، در ماههای اخیر دوباره این ایده به شکل جدی به دستور کار مدیریت شهری بازگشته است. بازنگری در طرح تفصیلی تهران، طرح تفصیلی زیرزمینی، توسعه پارکینگها، فضاهای پناهگاهی و استفاده از مترو برای کاربریهای جدید، نشانههایی از همین بازگشت است. در کنار این تحولات، پروژه اتصال بیمارستان امام خمینی(ره) به ایستگاه مترو مدافعان سلامت، یکی از نمونههای حرکت تهران به سمت استفاده چندمنظوره از زیر زمین است. این پروژه قرار است امکان انتقال مستقیم بیماران از شبکه مترو به بیمارستان را فراهم کند؛ اقدامی که در شرایط بحران، زلزله یا ترافیک سنگین، میتواند نقش یک مسیر جایگزین حیاتی را ایفا کند.
در این نگاه، مترو از یک سیستم حملونقل صرف خارج شده و به بخشی از شبکه امداد شهری تبدیل میشود؛ تغییری که دقیقا در امتداد همان رویکردی قرار دارد که در مطالعات دهه ۹۰ شهرداری تهران به آن اشاره شده بود: تبدیل زیر زمین به یک لایه فعال از خدمات شهری.
مدتی پیش هم مطهر محمدخانی، سخنگوی شهردار تهران، به یکی از رسانهها گفته بود که شهردار تهران به معاونت شهرسازی مأموریت داده تا بخشی از طرح تفصیلی و طرح تفصیلی زیرزمینی شهر تهران بازنگری شود. هدف از این بازنگری، «جانمایی و لکهگذاری بخشهایی برای فعالیتهای نظامی در چارچوب پدافند غیرعامل» است.
او توضیح داد این روند در تعامل با نهادهای نظامی و با توجه به شرایط امنیتی کشور دنبال میشود و برداشتهایی مبنی بر انتقال گسترده و فوری پادگانها صحیح نیست.
محمدخانی همچنین با اشاره به عقبماندگی چنددههای در اسناد شهری گفت: در طرح جامع و تفصیلی تهران، نگاه جدی به زیست شهری در شرایط تهدید وجود نداشته و اکنون باید این خلأ با بازنگری اسناد جبران شود.
مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران هم در واکنش به زیرزمینیشدن بخشی از خدمات در تهران تأکید کرده که چارچوب طرح تفصیلی تغییر نمیکند. طرح تفصیلی باید به همان شکل باقی بماند، اما متناسب با تغییرات شهر، اصلاحاتی در آن انجام میشود.
چمران همچنین از ضرورت تسریع در بازنگری فرایندهای طرح تفصیلی خبر داد و افزود این موضوع باید هرچه سریعتر در شورا بررسی و ابلاغ شود.
او درباره طرح تفصیلی زیرزمینی نیز توضیح داد: این طرح به استفاده از فضاهای زیرسطحی شامل پارکینگهای عمومی و ظرفیتهای پناهگاهی میپردازد و هماکنون در کمیسیون شهرسازی و معماری شورا در حال بررسی است.
میترا کریمی، مدیرکل شهرسازی و طرحهای شهری شهرداری تهران هم با اشاره به سابقه این ایده میگوید: توسعه فضاهای زیرسطحی از طرح جامع سال ۱۳۸۵ مطرح بوده اما عملاً سالها مسکوت مانده است. اکنون برنامهریزی شده این موضوع در دو سطح راهبردی دنبال شود و بهعنوان سند بالادستی در شورای عالی شهرسازی و معماری به تصویب برسد.
کریمی تأکید کرد اولویت توسعه زیرسطحی با فضاهای عمومی است و بیش از ۱۶۰ ایستگاه مترو میتوانند در این طرح نقش محوری داشته باشند. همچنین اتصال این فضاها به الگوی توسعه مبتنی بر حملونقل عمومی در دستور کار قرار دارد.
آنچه امروز در تهران در حال وقوع است، بازگشت به یک ایده فراموششده نیست، بلکه فعالشدن دوباره یک مسیر برنامهریزیشده است. مطالعات سال 97 نشان داده بود که بدون یک نگاه یکپارچه به زیرزمین، شهر در سطح زمین به بنبست میرسد.
اکنون با فشار تراکم، بحران زیرساخت و نیازهای امنیتی و امدادی، همان ایده دوباره به سطح تصمیمگیری بازگشته است. اگر این روند از سطح پروژههای پراکنده عبور کند و به یک نظام جامع برسد، تهران بهتدریج وارد مرحلهای خواهد شد که در آن، زیرزمین نه یک فضای پنهان، بلکه یکی از ستونهای اصلی اداره شهر خواهد بود.
