ایران، جنگ و آزمون چندجانبه‌گرایی

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

 موسی موحد: نشست شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری شانگهای امسال در شرایطی برگزار شد که محیط امنیتی آسیا دیگر با معادلات پیشین قابل تحلیل نیست. بی‌شک تأثیر جنگ اخیر علیه ایران به دلیل آنکه یک رویارویی منطقه‌ای در خاورمیانه محسوب نمی‌شود و تأثیرات آن بر تمام حوزه‌های انرژی، اقتصادی و تجاری جهانی اثرگذار بوده، به یکی از مهم‌ترین پرونده‌های این نشست بدل شد؛ بنابراین جنگ تحمیلی آمریکا علیه ایران، آزمونی برای سنجش میزان کارآمدی سازوکارهای چندجانبه در مواجهه با بحران‌هایی بود که قواعد شناخته‌شده حقوق بین‌الملل را با چالش روبه‌رو کرده‌اند. در چنین فضایی، سازمان همکاری شانگهای نیز ناگزیر است جایگاه خود را فراتر از صدور بیانیه‌های سیاسی تعریف کند و نشان دهد تا چه اندازه می‌تواند از ظرفیت‌های اقتصادی، امنیتی و دیپلماتیک خود برای مدیریت پیامدهای بی‌ثباتی در منطقه بهره بگیرد. هرچند ساختار این سازمان بر مبنای ائتلاف نظامی شکل نگرفته و اعضای آن درباره بسیاری از مسائل راهبردی، رویکردهای متفاوتی دارند، اما تجربه جنگ اخیر نشان داد ناامنی در غرب آسیا، آثار آن را به مرزهای کشورهای عضو نیز منتقل می‌کند؛ از امنیت انرژی و کریدورهای ترانزیتی گرفته تا تجارت و ثبات منطقه‌ای. از همین منظر، حضور عباس عراقچی در اجلاس وزیران خارجه را می‌توان تلاشی برای تبدیل حمایت‌های سیاسی گذشته به همکاری‌های ملموس‌تر در حوزه‌های اقتصادی، بانکی، ترانزیتی و امنیتی ارزیابی کرد؛ مسیری که اگرچه با محدودیت‌های ساختاری شانگهای همراه است، اما می‌تواند جایگاه ایران را در روند شکل‌گیری نظم جدید آسیایی بیش از گذشته تقویت کند.

تجربه جنگ علیه ایران، پیامدهای ناشی از اختلال در زنجیره تأمین انرژی جهانی و نگرانی‌های فزاینده درباره ثبات ژئوپلیتیکی پیرامون اعضای سازمان همکاری شانگهای، ضرورت هم‌گرایی و هماهنگی میان قدرت‌های آسیایی را بیش از پیش آشکار کرده است. حضور ایران در این سازمان، اقدامی گذرا یا واکنشی مقطعی نیست، بلکه بخشی از راهبرد کلان تهران برای تعمیق مناسبات سیاسی، اقتصادی و امنیتی با شرق و ایفای نقشی فعال‌تر در نظم نوین بین‌المللی به شمار می‌رود؛ رویکردی که هدف آن، کاهش فشارهای ناشی از تحریم‌ها، مدیریت پیامدهای اقتصادی بحران‌ها و تقویت جایگاه منطقه‌ای ایران است.

 عراقچی در اجلاس شانگهای؛ تأکید ایران بر چندجانبه‌گرایی و گسترش همکاری‌های آسیایی

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، شامگاه پنجشنبه گذشته و با هدف شرکت در نشست شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری شانگهای و رایزنی با مقام‌های کشورهای عضو، عازم قرقیزستان شد. این نشست در شهر چولپون‌آتا، یکی از مهم‌ترین شهرهای گردشگری قرقیزستان، برگزار شد و وزیران خارجه کشورهای عضو این سازمان ضمن بررسی تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی، دستور کارهای اجلاس آتی سران شانگهای را‌ بررسی کردند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در رأس هیئتی دیپلماتیک در این نشست حضور یافت و ضمن ارائه دیدگاه‌های جمهوری اسلامی ایران درباره مسائل مهم منطقه‌ای و جهانی، با شماری از همتایان خود از کشورهای عضو و ناظر سازمان همکاری شانگهای دیدار و گفت‌وگو کرد. نشست شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری شانگهای در سالی برگزار می‌شود که این سازمان بیست‌وپنجمین سالگرد تأسیس خود را پشت سر می‌گذارد. قرقیزستان که ریاست دوره‌ای این سازمان را بر عهده دارد، این اجلاس را با شعار «۲۵ سال سازمان همکاری شانگهای؛ با هم به سوی صلح پایدار، توسعه و شکوفایی» برگزار کرد.

در این نشست، وزیران امور خارجه کشورهای چین، روسیه، هند، پاکستان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ازبکستان، ایران و بلاروس حضور داشتند و درباره مجموعه‌ای از موضوعات مرتبط با امنیت منطقه‌ای، همکاری‌های اقتصادی، توسعه روابط چندجانبه و افزایش هماهنگی میان اعضا رایزنی کردند. براساس برنامه اعلام‌شده، یکی از مهم‌ترین محورهای این نشست، بررسی پیش‌نویس اسناد اجلاس آتی سران سازمان همکاری شانگهای بود؛ اجلاسی که قرار است در بیشکک برگزار شود. وزیران خارجه کشورهای عضو همچنین درباره وضعیت کنونی سازمان، چشم‌انداز همکاری‌های آینده و راهکارهای افزایش نقش این نهاد در معادلات منطقه‌ای و جهانی تبادل نظر کردند. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، پیش از برگزاری نشست اعلام کرده بود حضور ایران در اجلاس وزیران خارجه شانگهای با هدف مشارکت در گفت‌وگوهای چندجانبه، پیگیری اولویت‌های جمهوری اسلامی ایران و رایزنی درباره مسائل مهم منطقه‌ای و بین‌المللی انجام می‌شود. او‌ تأکید کرده بود‌ موضوعات اقتصادی، امنیتی، مقابله با تروریسم و توسعه همکاری‌های میان اعضا از‌ جمله محورهای اصلی این نشست خواهد بود. بقایی همچنین در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، حضور ایران در این اجلاس را نشانه اهمیت ویژه تهران برای سازوکارهای چندجانبه عنوان کرد و گفت: سازمان همکاری شانگهای و ترتیبات مشابه، در شرایط کنونی می‌توانند نقش مهمی در تقویت چندجانبه‌گرایی ایفا کنند.

به گفته سخنگوی وزارت امور خارجه، ایران سازمان همکاری شانگهای را یکی از بسترهای مهم برای گسترش تعاملات منطقه‌ای و بین‌المللی می‌داند؛ به‌ویژه در شرایطی که تحولات جهانی، افزایش رقابت‌های ژئوپلیتیکی و چالش‌های امنیتی، ضرورت همکاری میان کشورهای آسیایی را افزایش داده است. سازمان همکاری شانگهای که در سال ۲۰۰۱ تأسیس شد، در ابتدا با تمرکز بر مسائل امنیتی و مقابله با تهدیدات مشترک شکل گرفت، اما در سال‌های اخیر دامنه فعالیت‌های آن به حوزه‌های اقتصادی، انرژی، حمل‌ونقل، فرهنگی و بشردوستانه نیز گسترش یافته است. عضویت ایران در این سازمان، بخشی از تلاش تهران برای توسعه روابط با کشورهای آسیایی و تقویت حضور در ساختارهای چندجانبه منطقه‌ای به شمار می‌رود.

امضای ۲۵ سند

نشست اخیر وزیران خارجه شانگهای در شرایطی برگزار شد که تحولات امنیتی در مناطق مختلف جهان، مسائل مرتبط با انرژی، رقابت قدرت‌های بزرگ و تغییرات در نظم بین‌المللی، از مهم‌ترین دغدغه‌های کشورهای عضو محسوب می‌شود. بنابراین در نشست شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری شانگهای در شهر چولپون‌آتای قرقیزستان، وزیران خارجه کشورهای عضو، ۲۵ سند را در قالب ۹ تصمیم به امضا رساندند. این اسناد در چارچوب تقویت همکاری‌های چندجانبه، توسعه تعاملات میان اعضا و آماده‌سازی مقدمات اجلاس آتی سران سازمان همکاری شانگهای به تصویب رسید. اعضای این سازمان در سال‌های اخیر بر ضرورت افزایش همکاری‌های مستقل منطقه‌ای و تقویت نقش نهادهای غیرغربی در مدیریت مسائل جهانی تأکید کرده‌اند. ایران نیز با توجه به موقعیت ژئوپلیتیکی، ظرفیت‌های انرژی و جایگاه خود در مسیرهای ارتباطی شرق و غرب، عضویت در سازمان همکاری شانگهای را فرصتی برای توسعه مناسبات اقتصادی و سیاسی با کشورهای عضو ارزیابی می‌کند. تهران معتقد است این سازمان می‌تواند زمینه‌های تازه‌ای برای همکاری در حوزه‌های تجارت، حمل‌ونقل، انرژی و امنیت منطقه‌ای فراهم کند. عراقچی در جریان حضور خود در اجلاس شانگهای علاوه بر مشارکت در نشست اصلی، برنامه‌هایی برای دیدارهای دوجانبه با مقام‌های کشورهای شرکت‌کننده داشت. این دیدارها با هدف بررسی روابط دوجانبه، تحولات منطقه‌ای و راه‌های گسترش همکاری‌های مشترک انجام شد. 

برگزاری نشست وزیران خارجه سازمان همکاری شانگهای در شهر چولپون‌آتا نیز با هدف برجسته‌کردن اهمیت این سازمان در بیست‌وپنجمین سال فعالیت آن انجام شد. مقام‌های قرقیزستان اعلام کرده‌اند انتخاب این شهر به‌ عنوان میزبان، علاوه بر جنبه‌های دیپلماتیک، در راستای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری منطقه و تقویت پیوندهای میان کشورهای عضو صورت گرفته است. در پایان این نشست، وزیران خارجه کشورهای عضو ضمن ادامه رایزنی‌ها درباره موضوعات مشترک، مسیر آماده‌سازی برای اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای را بررسی کردند. این اجلاس قرار است زمینه تصمیم‌گیری درباره برنامه‌های آینده سازمان و تقویت همکاری‌های میان اعضا را فراهم کند. حضور فعال ایران در این روند، بخشی از سیاست تهران برای افزایش تعاملات منطقه‌ای و نقش‌آفرینی در ساختارهای چندجانبه آسیایی عنوان شده است.

 سخنرانی عراقچی در نشست وزیران امور خارجه سازمان همکاری شانگهای

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در نشست وزیران امور خارجه سازمان همکاری شانگهای در شهر چولپون‌آتای قرقیزستان، با اشاره به شرایط پیچیده نظام بین‌الملل، بر ضرورت تقویت چندجانبه‌گرایی، احترام به حاکمیت کشورها و توسعه همکاری‌های اقتصادی و امنیتی میان اعضای این سازمان تأکید کرد. عراقچی در ابتدای سخنان خود از دولت و مردم قرقیزستان برای میزبانی این نشست قدردانی کرد و گفت سازمان همکاری شانگهای در آستانه بیست‌وپنجمین سال فعالیت خود، در مقطعی مهم از تحولات جهانی قرار دارد. او با اشاره به چالش‌هایی مانند گسترش یکجانبه‌گرایی، تضعیف اصول منشور سازمان ملل متحد، استفاده از تحریم‌های یکجانبه و بهره‌گیری سیاسی از سازوکارهای اقتصادی، تأکید کرد این سازمان می‌تواند نقش مهمی در دفاع از چندجانبه‌گرایی، حاکمیت قانون و برابری دولت‌ها ایفا کند. وزیر امور خارجه ایران در بخش اصلی سخنان خود به تحولات امنیتی اخیر و حملات علیه ایران پرداخت و مدعی شد جمهوری اسلامی ایران در ماه‌های اخیر هدف تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی قرار گرفته است. او با اشاره به حملات انجام‌شده علیه ایران، آن را نقض اصول بنیادین حقوق بین‌الملل و تهدیدی علیه اعتبار نظام حقوقی جهانی دانست. دیپلمات ارشد کشورمان با تأکید بر اهمیت واکنش جامعه جهانی به اقدامات نظامی علیه کشورها اظهار کرد سکوت، حمایت سیاسی یا مواضع دوپهلو در برابر نقض‌های آشکار حقوق بین‌الملل، موجب تضعیف حاکمیت قانون و تشویق متجاوزان به تکرار اقدامات مشابه خواهد شد. او تأکید کرد حمله به مراکز غیرنظامی، زیرساخت‌های حیاتی و تأسیسات تحت نظارت بین‌المللی، در صورت بی‌پاسخ‌ماندن، پیامدهایی فراتر از یک بحران دوجانبه خواهد داشت. سکان‌دار سیاست خارجی ایران همچنین گفت تهران مسیر دیپلماسی و گفت‌وگو را دنبال کرده، اما به گفته او، پاسخ به روندهای دیپلماتیک با اقدام نظامی داده شده است. او این رویکرد را عاملی برای تضعیف اعتماد به سازوکارهای مسالمت‌آمیز حل اختلافات بین‌المللی عنوان کرد. مسئول دیپلماسی کشورمان با اشاره به حق دفاع مشروع کشورها بر اساس ماده ۵۱ منشور ملل متحد، تأکید کرد جمهوری اسلامی ایران آغازگر جنگ نبوده و سیاست اصولی آن مبتنی بر گفت‌وگو، دیپلماسی، حسن همجواری و همکاری منطقه‌ای است. او تصریح کرد صلح پایدار زمانی محقق می‌شود که احترام به حقوق بین‌الملل، اجرای بی‌طرفانه قوانین و پرهیز از استانداردهای دوگانه در روابط میان کشورها مورد توجه قرار گیرد. عراقچی در ادامه سخنان خود به تحولات منطقه غرب آسیا، به‌ویژه وضعیت فلسطین و لبنان اشاره کرد و ادامه درگیری‌ها، کشتار غیرنظامیان و بحران انسانی در غزه را از مهم‌ترین چالش‌های امنیتی و انسانی جهان دانست. عراقچی تأکید کرد مصونیت عاملان جنایات، اعتبار نظام حقوق بین‌الملل و سازوکارهای چندجانبه را با آسیب جدی مواجه می‌کند و خواستار توقف اقدامات نظامی علیه غیرنظامیان، دسترسی آزاد کمک‌های بشردوستانه و حمایت از حقوق مردم فلسطین شد.

وزیر امور خارجه ایران همچنین موضوع افغانستان را از دیگر مسائل مهم منطقه‌ای برشمرد و گفت ثبات این کشور برای همه کشورهای منطقه اهمیت راهبردی دارد. او بر ضرورت همکاری کشورهای منطقه برای مقابله با تروریسم، افراط‌گرایی، قاچاق مواد مخدر، جرائم سازمان‌یافته و چالش‌های انسانی تأکید کرد و حمایت ایران از ایجاد افغانستانی امن، باثبات و برخوردار از حکمرانی فراگیر را مورد اشاره قرار داد. بخش پایانی سخنان عراقچی به آینده سازمان همکاری شانگهای اختصاص داشت. او با تأکید بر ضرورت عبور این سازمان از همکاری‌های صرفا سیاسی و امنیتی به سوی مشارکت جامع اقتصادی، فناورانه و توسعه‌محور، گفت ظرفیت‌های کشورهای عضو در حوزه انرژی، منابع طبیعی، بازار، فناوری و موقعیت ژئوپلیتیکی، فرصت بزرگی برای ایجاد شبکه‌ای پایدار از همکاری‌های اقتصادی فراهم کرده است. وزیر امور خارجه، توسعه تجارت، تسهیل سرمایه‌گذاری، گسترش همکاری‌های بانکی و مالی، تقویت مسیرهای حمل‌ونقل و استفاده از ظرفیت‌های ترانزیتی را از اولویت‌های آینده سازمان همکاری شانگهای دانست. او با اشاره به موقعیت جغرافیایی ایران، اعلام کرد تهران آمادگی دارد ظرفیت‌های خود در حوزه کریدورهای حمل‌ونقل، انرژی، تجارت منطقه‌ای و اتصال اقتصادی میان آسیا و آب‌های آزاد را در اختیار اعضای این سازمان قرار دهد. او در پایان تأکید کرد آینده‌ای امن‌تر و عادلانه‌تر نیازمند همکاری جمعی، دفاع از حاکمیت قانون و جلوگیری از جایگزینی زور به‌جای دیپلماسی است و سازمان همکاری شانگهای می‌تواند در این مسیر نقش مهمی ایفا کند.

 رایزنی‌های گسترده در حاشیه نشست شانگهای؛ تأکید بر توسعه روابط دوجانبه و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای

وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در حاشیه نشست شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری شانگهای در قرقیزستان، با همتایان خود از کشورهای عضو این سازمان دیدار و درباره گسترش همکاری‌های دوجانبه، تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی و راهکارهای تقویت مناسبات چندجانبه گفت‌وگو کرد. عباس عراقچی در جریان این نشست با ماکسیم ریژنکوف، وزیر امور خارجه بلاروس، دیدار کرد. دو طرف در این دیدار ضمن مرور روند رو به گسترش روابط تهران و مینسک، آخرین وضعیت اجرای توافقات و اسناد همکاری میان دو کشور را بررسی کردند. از محورهای اصلی گفت‌وگو، برنامه همکاری وزارتخانه‌های امور خارجه جمهوری اسلامی ایران و جمهوری بلاروس برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ بود که دو طرف بر تسریع در پیگیری و اجرای مفاد آن تأکید کردند. وزیران امور خارجه ایران و بلاروس همچنین درباره تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی تبادل نظر و بر ضرورت تقویت چندجانبه‌گرایی، مقابله با اقدامات قهری یکجانبه و استفاده از ظرفیت‌های سازمان همکاری شانگهای برای توسعه همکاری‌های سیاسی، اقتصادی و تجاری تأکید کردند. عراقچی در ادامه رایزنی‌های خود در حاشیه اجلاس شانگهای با سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، دیدار و گفت‌وگو کرد. در این دیدار، دو طرف آخرین تحولات منطقه‌ای، به‌ویژه وضعیت امنیتی خلیج فارس و مسائل مرتبط با ثبات منطقه را مورد بررسی قرار دادند. وزارت امور خارجه روسیه اعلام کرد لاوروف در این دیدار بر اهمیت دستیابی هرچه سریع‌تر به توافقی پایدار برای پایان درگیری‌ها و بازگشت ثبات، امنیت و آزادی کشتیرانی در منطقه تأکید کرده است.

وزیران خارجه ایران و روسیه همچنین موضوعات مرتبط با توسعه روابط دوجانبه و ادامه همکاری‌های مشترک را بررسی کردند. این دیدار در شرایطی انجام شد که مقام‌های روسیه از برنامه‌ریزی برای سفر وزیر خارجه این کشور به تهران خبر داده‌اند. پیش از این نیز رایزنی‌های سیاسی میان وزارتخانه‌های امور خارجه ایران و روسیه در مسکو برگزار شده بود و دو طرف بر ادامه تعاملات در چارچوب برنامه همکاری‌های مشترک تأکید کرده بودند. وزیر امور خارجه ایران همچنین در حاشیه نشست شورای وزیران شانگهای با وانگ یی وزیر امور خارجه چین، محمد اسحاق دار وزیر امور خارجه پاکستان‌ و بختیار سعیدوف وزیر امور خارجه ازبکستان، دیدار و گفت‌وگو کرد. در این دیدارها، موضوعات مرتبط با روابط دوجانبه، همکاری‌های منطقه‌ای و ظرفیت‌های موجود برای توسعه مناسبات بررسی شد. در همین چارچوب، روابط ایران و ازبکستان نیز در محور توجه قرار داشت. مقام‌های دو کشور در دیدارهای انجام‌شده بر گسترش همکاری‌های اقتصادی، حمل‌ونقل، گردشگری و ارتباطات مردمی تأکید کردند. در یکی از این دیدارها، پیشنهاد تسهیل صدور روادید برای شهروندان ایرانی با هدف افزایش تعاملات گردشگری مطرح شد. دو طرف همچنین درباره توسعه گردشگری پزشکی، افزایش پروازهای مستقیم، استفاده از ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی مشترک و تقویت حضور گردشگران دو کشور گفت‌وگو کردند. بهره‌گیری از ظرفیت‌های فرهنگی و تمدنی ایران و ازبکستان، از جمله محورهایی بود که برای گسترش تبادلات گردشگری مورد توجه قرار گرفت. هم‌زمان با حضور وزیر امور خارجه ایران در اجلاس شانگهای، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری اسلامی ایران نیز در تماس تلفنی با شوکت میرضیایف، رئیس‌جمهوری ازبکستان، درباره توسعه همکاری‌های دوجانبه گفت‌وگو کرد. در این مکالمه، دو طرف بر گسترش همکاری‌های تجاری و اقتصادی، سرمایه‌گذاری، حمل‌ونقل، فرهنگی و بشردوستانه تأکید کردند. رئیس‌جمهوری ازبکستان در این گفت‌وگو بر اهمیت توسعه همکاری‌های عملی میان دو کشور در بخش‌های اقتصادی تأکید کرد و نگرانی خود را نسبت به ادامه تنش‌ها در خاورمیانه ابراز داشت. او همچنین بر ضرورت خویشتن‌داری و استفاده از گفت‌وگو برای کاهش تنش‌ها تأکید کرد.