پس از تجاوز آمریکا به ایران، خادم یا خائن کیست؟

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

چالش بزرگی این روز‌ها در محیط آکادمیک مطرح است: آیا دانشمندان مهاجر ایرانی که روی فناوری دفاعی غربی کار می‌کنند را به عنوان «عوامل دشمنان میهن» تلقی می‌کنیم‌؟ جنگی که در ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد اساسا رابطه بین ایرانیان خارج از کشور و کشور مبدأ آنها را تغییر داده است. با آتش‌بس موقت برقرارشده از ۱۸ فروردین ۱۴۰۵، جنبه‌های عاطفی و ‌حقوقی موضوع بسیار چالش برانگیز شده است. تجاوز نظامی با حادثه غم‌انگیز موشک‌باران مدرسه شجره طیبه میناب و شهادت ۱۶۸ معلم و دانش‌آموز آغاز شد. خسارت مستقیم اقتصادی که به ده‌ها میلیارد دلار می‌رسد و بیش از 30 مؤسسه تحقیقاتی در داخل ایران هدف قرار گرفته‌اند. طی دهه‌های اخیر، بسیاری از دانشمندان در جست‌وجوی فرصت‌های تحقیقاتی که به دلیل تحریم‌ها در دسترس نبودند، به خارج از کشور نقل مکان کرده‌اند. حوزه فعالیت جدید آنها به عنوان اشتغال حرفه‌ای می‌تواند کمک به امنیت خانه‌های جدیدشان تلقی شود. بیشتر دانشمندان مهاجر تابعیت کشورهایی را دارند که در آن کار می‌کنند و بسیاری همچنان تابعیت ایران را هم دارند بخش عمده‌ای از فناوری‌های توسعه‌یافته در هوش مصنوعی، ناوبری یا متالورژی کاربرد‌های دوگانه دارند.

بررسی «تاریخچه» این موضوع، الگویی تکرارشونده را آشکار می‌کند. در روسیه قانون مأمور خارجی از سال ۲۰۱۲ به طور سیستماتیک هرکسی را که «کمک خارجی» دریافت می‌کند، به عنوان مأمور خارجی برچسب‌گذاری کرده است. در اروپا این موضوع از طریق یک لنز «امنیت در برابر آزادی علمی» بررسی می‌شود. از زمان آغاز جنگ اوکراین و تشدید تنش‌ها در خاورمیانه، سازمان‌هایی مانند سازمان اطلاعات داخلی آلمان پروتکل‌های حفاظتی را تشدید کرده است.

در ژاپن تابوی پس از جنگ جهانی دوم برای دهه‌ها موجب شد شورای علوم ژاپن (SCJ) ممنوعیت شدیدی بر تحقیقات نظامی اعمال کند. دانشمندانی که روی فناوری دفاعی کار می‌کردند -حتی برای متحدان- اغلب توسط همسالان خود به عنوان «ناقض صلح» از نظر اجتماعی طرد می‌شدند. در سال‌های اخیر دولت ژاپن در مواجهه با تهدیدات منطقه‌ای، برای ادغام مجدد دانشگاه و دفاع تلاش کرده است. این امر باعث ایجاد یک چالش داخلی در دانشگاه‌های ژاپن بین کسانی شده که کار دفاعی را یک وظیفه ملی و کسانی که آن را خیانت به اخلاق علمی می‌دانند.

تاریخ نشان می‌دهد برچسب‌زدن به دانشمندان مهاجر به عنوان «عامل بیگانه» ابزاری برای جهانی‌زدایی است. گروهی با «انتخاب خانه» مادری خود تصمیم به ماندن گرفته‌اند ولی اگر چنین نباشد، به‌راحتی نمی‌توان دانشمند مهاجر را نیز دشمن میهن تلقی کرد، مگر آنکه مستقیما در علم و فناوری‌های راهبردی و جنگی دشمن فعالیت کرده باشند.

حال دانشمندان ایرانی که تصمیم گرفته‌اند در کشور خود بمانند، به لحاظ اخلاقی در چه جایگاهی قرار دارند؟ دانشمندان با انتخاب ماندن تحت سیستم‌های ‌موجود در کشور خود آیا مؤید کامل و بی‌چون‌وچرای همان سیستم‌ها هستند؟ بسیاری از دانشمندان در طول تاریخ استدلال کرده‌اند ماندن در کشورشان، به معنای عملی برای حفظ آینده کشور است. آنها استدلال می‌کنند اگر همه افرادِ «خوب» کشور را ترک کنند، پس از جنگ کسی برای بازسازی کشور باقی نمی‌ماند.

‌منتقدان استدلال می‌کنند حضورشان آنها را به «چرخ‌دنده»‌های چنین سیستم‌هایی تبدیل می‌کند. یک ‌دانشمند کاری را انجام می‌دهد که از جان ایرانیان محافظت می‌کند؛ صرف نظر از اینکه چه کسی در قدرت است. برچسب‌زدن به آنها این واقعیت را نادیده می‌گیرد که کار آنها به کشور و شهروندان خدمت می‌کند، نه‌فقط به بوروکراسی.

اعمال برچسب «مأمور» برای کسانی که می‌مانند یا می‌روند، خطرات اخلاقی قابل توجهی را به همراه دارد. اینکه تصور شود دانشمند «اخلاقی» فقط کسی است که در غرب زندگی می‌کند، می‌تواند به «استعمار علمی» منجر شود که در آن آینده فکری یک ملت فقط در صورت مهاجرت دانشمند معتبر تلقی ‌شود. برچسب‌زدن به آنها که مهاجرت نمی‌کنند موجب می‌شود‌ «سرزمین مادری» توانایی خود را برای سازندگی و بازسازی پس از جنگ از دست بدهد. کشوری بدون نخبگان فنی خود به یک کشور شکست‌خورده تبدیل می‌شود. برای بسیاری، ماندن نوعی مقاومت آرام است؛ تلاشی برای اطمینان از اینکه وقتی بادهای سیاسی تغییر می‌کنند، کشور هنوز سدها، پل‌ها و داده‌های مورد نیاز برای بقا را دارد‌. حال آیا توسعه فناوری برای یک قدرت خارجی که ممکن است روزی به خانه شما ضربه بزند، «میهن‌پرستانه‌تر» است یا توسعه آن برای دولتی که در سرزمینی که در آن متولد شده‌اید ولی آن را دوست ندارید؟ به ندرت در مورد پاسخ اجماع وجود دارد، ولی همچنان می‌توان در این مورد بحث کرد.