ایرانشهر؛ پاتوقی که خلوت شد
ایرانشهر ساکت نشده؛ خلوت شده است. ابتدای خیابان موکبی برپاست و صدای نوحه از بلندگوهایش شنیده می‌شود. کمی جلوتر، زنان و مردانی در دو ردیف پرچم به دست ایستاده‌اند. چند وانت نیز در بخش‌های مختلف خیابان مستقر شده‌اند و مداحی پخش می‌کنند. این صحنه‌ها برای کسانی که در ماه‌های گذشته از میدان هفت‌تیر و خیابان ولیعصر عبور کرده‌اند، آشناست.
به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
شرق: ایرانشهر ساکت نشده؛ خلوت شده است. ابتدای خیابان موکبی برپاست و صدای نوحه از بلندگوهایش شنیده می‌شود. کمی جلوتر، زنان و مردانی در دو ردیف پرچم به دست ایستاده‌اند. چند وانت نیز در بخش‌های مختلف خیابان مستقر شده‌اند و مداحی پخش می‌کنند. این صحنه‌ها برای کسانی که در ماه‌های گذشته از میدان هفت‌تیر و خیابان ولیعصر عبور کرده‌اند، آشناست. اما ایرانشهر تا همین چند روز پیش حال‌وهوای دیگری داشت. شب‌ها پیاده‌روهایش پر از جوانانی بود که قدم می‌زدند، مقابل کافه‌ها می‌ایستادند یا با دوستانشان قرار داشتند. حالا از آن جمعیت خبری نیست یا دست‌کم تعدادشان به مراتب کمتر شده است. کافه‌ها زودتر تعطیل می‌کنند و بعضی مانند کافه «رانشه»، بی‌سروصدا پلمب شده‌اند. در کوچه سمندریان هم دو کتاب‌فروشی «دی» و «خانه کتاب ارسا» دوباره بسته‌اند. البته این روزها ایام فاطمیه است و حضور موکب‌ها و برگزاری مراسم مذهبی در خیابان‌های تهران تازگی ندارد. شاید با پایان این مناسبت، بخشی از حال‌وهوای سابق ایرانشهر برگردد. اما این خیابان در ماه‌های گذشته حوادث زیادی را پشت سر گذاشته است. ۲۹ تیر امسال هفت کافه در محدوده ایرانشهر و سنایی به‌طور هم‌زمان پلمب شدند. دلایل اعلام‌شده متفاوت بود؛ از مسائل صنفی و قراردادن صندلی در پیاده‌رو تا رعایت‌نشدن مقررات حجاب. بعضی از کافه‌ها پس از ارائه تعهد بازگشایی شدند، اما برخوردها ادامه پیدا کرد. صندلی‌ها و نیمکت‌های مقابل برخی کافه‌ها جمع‌آوری شد و نوبت به دست‌فروشان رسید. در مهرماه هم پلیس از پدیده‌ای به نام «دور‌دور پیاده» در این دو خیابان انتقاد کرد. سرهنگ علی رفیعی، از مسئولان پلیس نظارت بر اماکن عمومی تهران، شلوغی معابر و بساط‌گستری را از دلایل برخورد با واحدهای صنفی دانسته بود.
هشتم آبان نیز جمع‌شدن گروهی از جوانان با لباس‌ها و گریم‌های هالووین در ایرانشهر، با حضور مأموران و تعطیلی زودهنگام کافه‌ها پایان یافت. چند روز بعد، تصاویر پرچم‌گردانی و برپایی موکب در همین محدوده منتشر شد.
ایرانشهر و سنایی در سال‌های اخیر به پاتوق بخشی از جوانان تهران تبدیل شده‌اند؛ خیابان‌هایی با کافه‌ها و کتاب‌فروشی‌های متعدد، در نزدیکی خانه هنرمندان و پارک هنرمندان. این محدوده تنها مشتریان کافه‌ها را جذب نمی‌کند؛ بسیاری برای قدم‌زدن، دیدن دوستان و گذراندن وقت به آنجا می‌آیند. در شهری که بخش بزرگی از تفریح به پرداخت هزینه وابسته شده، همین امکان ساده معاشرت در خیابان اهمیت دارد. حالا پرسش این است که با محدودشدن فعالیت کافه‌ها و کم‌شدن رفت‌وآمدها، چه اتفاقی برای این بخش از زندگی اجتماعی تهران می‌افتد؟
تغییراتی که خود مدیریت شهری به وجود آورد
حسین ایمانی‌جاجرمی، جامعه‌شناس شهری و استاد دانشگاه، معتقد است سبک زندگی شهروندان مدت‌هاست تغییر کرده و اتفاق‌هایی که امروز در ایرانشهر و سنایی می‌بینیم، نتیجه تحولاتی است که از سال‌ها پیش آغاز شده‌اند. به گفته او، در گذشته تلاش می‌شد تصویری از شهر ارائه شود که با قرائت رسمی از ارزش‌ها هماهنگ باشد؛ تصویری از جامعه‌ای نسبتا یکدست. اما تغییرات اجتماعی سال‌های اخیر این تصویر را به هم زده است. نکته جالب در تحلیل جاجرمی این است که خود دستگاه‌های رسمی نیز در شکل‌گیری سبک زندگی تازه نقش داشته‌اند. او به گسترش مجتمع‌های بزرگ تجاری در تهران اشاره می‌کند. از اواخر دهه ۸۰، تجاری‌سازی فضاهای شهری شدت گرفت. مگامال‌ها و مراکز خرید جدید، به تدریج به مکان‌هایی برای تفریح، قرارهای دوستانه و گذراندن اوقات فراغت تبدیل شدند. این روند، فرهنگ مصرف و حضور در فضاهای عمومی و نیمه‌عمومی را گسترش داد. به اعتقاد جاجرمی، رونق کافه‌ها و افزایش رفت‌وآمد جوانان در خیابان نیز ادامه همان تغییرات است. او این تناقض را چنین توضیح می‌دهد: «نمی‌شود بخشی از حکومت تغییراتی در راستای گسترش فرهنگ مصرف و حضور شهروندان در این فضاها ایجاد کند و بخش دیگری بخواهد جلوی آن را بگیرد». به بیان دیگر، تهران طی چند دهه به شهری تبدیل شده که بخش مهمی از زندگی اجتماعی در بیرون از خانه جریان دارد. مراکز خرید، کافه‌ها و فضاهای تفریحی گسترش یافته‌اند، اما اکنون بخشی از ساختار رسمی با بعضی رفتارهای اجتماعی شکل‌گرفته در همین فضاها مشکل دارد.
البته تغییر سبک زندگی تنها نتیجه ساخت مجتمع‌های تجاری نیست؛ کوچک‌ترشدن خانواده‌ها، کم‌رنگ‌شدن روابط خویشاوندی، افزایش اهمیت دوستی‌ها، فردگرایی و گسترش ارتباطات جهانی نیز در این روند تأثیر داشته‌اند. برای بسیاری از جوانان، روابط دوستانه بخش مهم‌تری از زندگی روزمره را تشکیل می‌دهد و همین موضوع نیاز به مکان‌هایی برای دیدار و معاشرت را افزایش داده است. جاجرمی معتقد است نمی‌توان این تحولات را نادیده گرفت یا انتظار داشت شهر به الگوهای گذشته بازگردد. از نگاه او، تلاش برای یکدست‌کردن سبک زندگی در کلان‌شهری با حدود ۱۵ میلیون نفر جمعیت، اساسا خواسته درستی نیست. تفاوت فرهنگی و اجتماعی بخشی از واقعیت زندگی در چنین شهری است. او همچنین درباره پیامدهای دخالت بدون شناخت در رفتارهای اجتماعی هشدار می‌دهد. پدیده‌های اجتماعی منطق خاص خود را دارند و اگر سیاست‌گذار بدون درک زمینه‌های شکل‌گیری آنها مداخله کند، ممکن است با واکنش‌هایی روبه‌رو شود که پیش‌بینی نکرده است.
وقتی حضور یک گروه به معنای حذف دیگری می‌شود
نفیسه آزاد، جامعه‌شناس شهری، اتفاق‌های ایرانشهر را بیشتر از زاویه ناتوانی سیاست‌گذار در مدیریت تنوع اجتماعی بررسی می‌کند. از نگاه او، تهران امروز محل زندگی گروه‌هایی با سلیقه‌ها، باورها و شیوه‌های متفاوت است. این تفاوت را می‌توان در فاصله کوتاه خیابان سنایی تا کریم‌خان و میدان هفت‌تیر دید؛ جوانانی که برای معاشرت به خیابان می‌آیند، گروه‌هایی که پرچم‌گردانی می‌کنند، خانواده‌ها، کسبه و دیگر شهروندان. آزاد معتقد است حضور این گروه‌ها در کنار یکدیگر، تصویر واقعی جامعه تهران است و نباید به رقابت بر سر تصاحب خیابان تبدیل شود. او می‌گوید: «تهران شهر همه این افراد است». به باور این جامعه‌شناس، سیاست‌گذاری فرهنگی به‌جای فراهم‌کردن امکان همزیستی، گاهی گروه‌های اجتماعی را در مقابل یکدیگر قرار می‌دهد؛ انگار حضور یک گروه در خیابان مستلزم کناررفتن گروه دیگر است.
آزاد این رویکرد را ناشی از ناتوانی در پذیرش تکثر اجتماعی می‌داند. او معتقد است سیاست‌گذار به جای آنکه از ظرفیت همزیستی گروه‌های متفاوت استفاده کند، اغلب به اختلاف‌ها دامن می‌زند. در چنین نگاهی، حتی حضور مسالمت‌آمیز گروه‌هایی با باورهای متفاوت نیز ممکن است مسئله‌ساز تلقی شود. این بحث در ایرانشهر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. حضور گروه‌های مذهبی در خیابان به همان اندازه بخشی از زندگی شهری است که جمع‌شدن جوانان مقابل کافه‌ها. برگزاری مراسم مذهبی، به‌خودی‌خود حق حضور دیگران را محدود نمی‌کند؛ آنچه نیازمند بررسی است، شیوه مواجهه نهادهای مسئول با گروه‌های مختلف و معیارهایی است که برای استفاده از فضای عمومی به کار می‌گیرند.
خیابان را بدون دیوار هم می‌توان محدود کرد
ایمان واقفی، پژوهشگر مسائل شهری، در بررسی تغییرات فضاهای عمومی از مفهومی به نام «حصارکشی ذهنی» استفاده می‌کند. به اعتقاد او، برای کنارگذاشتن گروهی از شهروندان از یک خیابان، همیشه لازم نیست آن را ببندند یا مانعی برای ورود ایجاد کنند؛ گاهی تغییر نشانه‌ها، صداها و فضای حاکم بر یک مکان می‌تواند باعث شود بعضی افراد دیگر احساس راحتی نکنند. خیابان همچنان باز است، اما کسانی که پیش‌تر آن را محل قرار و معاشرت خود می‌دانستند، به تدریج رفت‌وآمدشان را کمتر می‌کنند.
واقفی معتقد است برخی فضاهای عمومی در سال‌های اخیر بیش از گذشته به محل نمایش نشانه‌های ایدئولوژیک رسمی تبدیل شده‌اند. او همچنین به نقش رسانه‌ای خیابان اشاره می‌کند. تجمعی که تنها چند ساعت در یک خیابان ادامه پیدا می‌کند، با انتشار تصاویرش می‌تواند به موضوعی سیاسی و فرهنگی تبدیل شود. از این زاویه، کنترل فضاهای عمومی گاهی با رقابت بر سر تصویری که از جامعه به نمایش درمی‌آید نیز ارتباط پیدا می‌کند. او احتمال می‌دهد بخشی از فشار بر خیابان‌های مرکزی تهران تحت تأثیر رقابت‌های درونی ساختار قدرت باشد؛ رقابت‌هایی که نتیجه آن در زندگی روزمره شهروندان دیده می‌شود.
با این حال، هنوز نمی‌توان با قطعیت گفت تغییرات اخیر ایرانشهر بخشی از برنامه‌ای برای تغییر دائمی هویت این خیابان است. برگزاری مراسم فاطمیه توضیحی برای بخشی از وضعیت این روزهاست، اما پلمب کافه‌ها، محدودیت دست‌فروشان و تعطیلی کتاب‌فروشی‌ها سابقه‌ای طولانی‌تر دارد. واقفی معتقد است اگر حضور جوانان در ایرانشهر یا سنایی محدود شود، آنها احتمالا پاتوق دیگری پیدا می‌کنند. به تعبیر او، شهروندان مانند جریان آب، با بسته‌شدن یک مسیر راه تازه‌ای باز می‌کنند. اما شکل‌گیری پاتوق‌های شهری به زمان نیاز دارد. ایرانشهر یک‌شبه به محل قرار جوانان تبدیل نشده است. کافه‌ها، کتاب‌فروشی‌ها، خانه هنرمندان و سال‌ها رفت‌وآمد مردم، به این خیابان جایگاه اجتماعی داده‌اند. تعطیلی مکرر مراکز فرهنگی و صنفی، علاوه بر هزینه اقتصادی برای صاحبان کسب‌وکار و کارکنانشان، بخشی از این روابط را نیز از بین می‌برد. باید دید خیابان ایرانشهر دوباره به پاتوق جوانان تبدیل می‌شود یا این خلوتی، آغاز تغییر دیگری در زندگی شبانه تهران است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
