باستان‌شناسی شفابخشِ حافظه

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

آزاده فردوسی:‌ گاهی زمان در ادبیات کاتالیزوری است که انسان را برای استحاله‌ای شفابخش با گذشته‌اش روبه‌رو می‌کند. «ساعت نامعلوم بیداری» نوشته آتوسا افشین‌نوید، با یک ایده‌ درخشان و پارادوکسیکال آغاز می‌شود: توقفِ زمان برای کشفِ حقیقتی که سال‌ها زیر خاکِ یک خانه‌ قدیمی در خیابان هویزه مدفون بوده است. افشین‌نوید که پیش‌تر در آثاری چون «بازگشت ماهی‌های پرنده» مهارت خود را در واکاوی تنش‌های انسان ایرانی نشان داده بود، در این رمان مانند باستان‌شناسی که از هندسه برای چیدمان واحدهای حفاری و اضلاع‌بندی مکان‌ مشخصه‌ها استفاده می‌کند، هندسه روانی شخصیت‌ها را ترسیم می‌کند تا کلنگِ حفاری را بر لایه‌های رسوب‌کرده روانِ شخصیت‌ها فرود ‌آورد و ما را نیز شریک این استخراج می‌سازد. با خواندنِ این اثر احساس نمی‌کنیم که در جایگاه قاضی نشسته‌ایم؛ بلکه با نوعی تشفی‌ خاطرِ عمیق، خود را در تک‌تکِ ترس‌ها، امیدها و پنهان‌کاری‌های شخصیت‌ها پیدا می‌کنیم.

هوشمندیِ استراتژیکِ نویسنده در مهندسیِ پلات و انتخابِ «نظرگاه»، عاملِ اصلیِ این هم‌ذات‌پنداری است. پیرنگِ داستان بر پایه‌ یک تعلیقِ هوشمندانه بنا شده است: توقفِ فروش یک خانه به دلیل ادعای محسن (خریدار و سازنده جوان) مبنی بر دفنِ یک جسد در حیاط آن. اما راویِ داستان، به‌جای آنکه مانند یک دانای کلِ مداخله‌گر و قضاوت‌کننده عمل کند، با فاصله‌ای انتقادی اما سرشار از شفقت، در ذهنِ شخصیت‌ها رسوب می‌کند. این نظرگاهِ سیال به ما اجازه می‌دهد تا منطقِ درونی و استیصالِ هر فرد را بی‌واسطه لمس کنیم و بفهمیم که چرا هرکدام از آن‌ها در دوراهی‌های زندگی به لغزش افتاده‌اند. فرخ بیات، با تمامِ حسِ بازندگی و دلتنگی‌اش برای عشقِ نافرجام به دختر موسیو آوانسیان، دیگر یک مردِ میانسالِ خسته‌کننده نیست؛ او شمایلی از خودِ ماست که در تقلای یافتنِ ردی از سرخوشی‌های گذشته در چهره‌ آدم‌های جدید (مانند آرمینه مستأجر ارمنی‌‌‌اش) هستیم.

یکی از نقاطِ قوتِ رمان، پرداختِ قدرتمندِ شخصیت‌های فرعی و خرده‌روایت‌هایی است که تنۀ اصلی داستان را تنومند می‌کنند. رمان پر از چهره‌هایی است که اگرچه حضور فیزیکی کوتاهی دارند، اما سایه‌شان بر تمامِ متن سنگینی می‌کند. بهجت، پیرزنِ مطرودی که دیوارِ خانه‌اش توالت عمومی بچه‌های محله بود، حضوری تکان‌دهنده دارد. رابطه‌ پنهانیِ او با محسن، دیالوگ‌های پیامبرگونه‌اش هنگام سپردنِ النگوها: «دیگه استخوان سبک کردم، داره عقوبتم تمام میشه» و در نهایت مرگِ سینمایی و دلخراشش با دهانی پرشده از جوراب نایلونی، تصاویری بدیع و فراموش‌نشدنی می‌سازند. حتی محسن که وصیتِ بهجت را نادیده می‌گیرد و النگوها را صرفِ تجارت می‌کند، در بسترِ این روایتِ چندصدایی، نه یک شرورِ مطلق، که انسانی گرفتار در چرخ‌دنده‌های بقا جلوه می‌کند. افشین‌نوید با آگاهی از اینکه همۀ ما در دوراهی‌های اخلاقی لغزیده‌ایم، به‌جای صدورِ بیانیه‌، به ما نشان می‌دهد که چگونه عقوبت، نه به شکلِ آتشی از آسمان، بلکه در قالبِ اضطرابِ فقدان و گسستِ روابط بروز می‌یابد.

نویسنده به هیچ‌ وجه از کلماتِ ثقیل و متصنع استفاده نکرده است. زبانِ رمان، زنده، امروزی و در عین حال واجدِ ظرایفِ ادبی است. ریتمِ جملات در خدمتِ مهندسیِ تعلیقِ درونیِ شخصیت‌هاست. برای مثال، دیالوگِ ساده‌ رایموند، مردی که ترومای ده سال جنگ در هویزه و اسارت را با خود حمل می‌کند، در صحنه‌ای که مشغول تعمیر میز شطرنج است، با لحنی که اضطراب را به جانِ سعید می‌اندازد، می‌گوید: «می‌خوام کل سربازا رو از نو بسازم آقاسعید... می‌دونی همه‌شون عین همه‌ن. ولی سربازا عین هم نیستن. هیچ دوتاشون عین هم نیستن».

این برشِ انضمامی، به زیبایی ترومای جنگِ رایموند در هویزه را با کنشِ نجاریِ او پیوند می‌زند. سربازانی که در جنگ به اعدادی بی‌هویت تقلیل یافته‌اند، حالا روی میز شطرنجِ او فردیت می‌یابند. همین درهم‌تنیدگیِ روان‌شناختی است که به متن غنا می‌بخشد. همچنین در حیاط پشتی، جایی که رایموند تانکی برای خود ساخته و در نامه‌های جانسوزش از سگی زخمی می‌نویسد که هم‌رزمش آن را همراه سه‌ توله‌اش خلاص کرده و او تأکید دارد که «باید با احترام دفنشان می‌کردند»، چون این کمترین کاری‌ است که در حق آنهایی که به جفا کشته‌ایم باید انجام دهیم. همین ظرافت در توصیفاتِ ذهنیِ فرخ نیز موج می‌زند: «پروین دوست دارد رد مرا از همه‌جای خانه پاک کند، فرورفتگی نشیمنم را از روی مبل، انگشتانم را از شیشه میز وسط پذیرایی، ته‌سیگارهایم را از جاسیگاری. اگر بمیرم کافی‌ است آن یک عدد مسواک و ریش‌تراش را هم داخل کمدم بگذارد و درش را ببندد تا این خانه فراموش کند اصلا من زمانی وجود داشته‌ام».

این جملات با ریتمی آرام اما نافذ چون تیک‌تاک ساعت، هراسِ انسانِ مدرن از «پاک‌شدگی» را به تصویر می‌کشند. با این حال، نویسنده مخاطب را در تاریکی رها نمی‌کند. در مقایسه با رمانِ «غول مدفون» اثر کازوئو ایشی‌گورو که فراموشی در آن همچون مهی غلیظ برای التیامِ زخم‌ها عمل می‌کند، در «ساعت نامعلوم بیداری»، این «به‌یادآوری» و مواجهه عریان با گذشته است که راه را برای عبور باز می‌کند. وقتی حیاط خانه کنده می‌شود و به‌جای جنازه‌ای پنهان، صندوقچۀ لوازمِ مالکانِ قدیمی رخ می‌نماید، گویی یک غده‌ چرکین از گلوی روایت باز می‌شود. این صحنه به‌شدت بصری و سینمایی، نقطه رهاییِ شخصیت‌هاست.

رمان با پرهیز از پایان‌بندی‌های کلیشه‌ای، ضربه نهایی خود را در آرام‌ترین شکلِ ممکن فرود می‌آورد. منصرف‌شدنِ فرخ از فروش خانه و تماس او با رایموند، در حالی که صدای بوقِ آزاد در تلفن می‌پیچد، حسِ یک فقدانِ تلخ اما بیدارکننده را به همراه دارد. آتوسا افشین‌نوید با این اثر نشان می‌دهد که ادبیات، فراتر از بازنماییِ رنج‌ها، پناهگاهی است برای درکِ متقابل؛ جایی که می‌توانیم بدون نقاب، رودرروی ضعف‌هایمان بایستیم و در نهایت، به‌جای ویرانی، به یک بیداریِ آرامش‌بخش برسیم.