مروری بر رمان «ساعت نامعلوم بیداری»
آوار خاطرات
دیوارها آخرین بازماندگان و تماشاگران جهان هر خانه‌ای‌اند که مناسباتش از بین رفته، ساکنانش از هم دور افتاده و خاطراتشان در گذشته مدفون شده‌اند. آتوسا افشین‌نوید در تازه‌ترین رمانش، «ساعت نامعلوم بیداری»، داستان خانه‌ای را روایت می‌کند که قرار است ویران شود، اما پیش از فروریختن دیوارهایش، گذشته آدم‌هایی که به نحوی با آن پیوند دارند، از زیر آوار بیرون کشیده می‌شود.
به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
الهه احسانی: دیوارها آخرین بازماندگان و تماشاگران جهان هر خانه‌ای‌اند که مناسباتش از بین رفته، ساکنانش از هم دور افتاده و خاطراتشان در گذشته مدفون شده‌اند. آتوسا افشین‌نوید در تازه‌ترین رمانش، «ساعت نامعلوم بیداری»، داستان خانه‌ای را روایت می‌کند که قرار است ویران شود، اما پیش از فروریختن دیوارهایش، گذشته آدم‌هایی که به نحوی با آن پیوند دارند، از زیر آوار بیرون کشیده می‌شود. افشین‌نوید در این اثر، با انتخاب موقعیتی ظاهراً ساده و درعین‌حال ابزورد، امکانی فراهم می‌کند تا مناسبات پیچیده انسانی، تناقض‌های اخلاقی و تنش‌های اجتماعی طبقه متوسط شهری را به نمایش بگذارد.
آتوسا افشین‌نوید، نویسنده‌ای که با آثاری مثل رمان «سرهنگ تمام»، مجموعه داستان «گچ و چای سردشده» و رمان «بازگشت ماهی‌های پرنده» شناخته می‌شود، نشان داده که در مسیر ادبی خود توجه ویژه‌ای به مفهوم هویت، رابطه، جنگ و تبعات آن، مناسبات اخلاقی و تجربه‌های اجتماعی نسل‌های مختلف دارد. در آثار او، قصه‌گویی راهی‌ست برای شناخت پیچیدگی آدم‌ها و بازنمایی مناسباتی که اغلب از نظر پنهان می‌مانند. با مقایسه رمان حاضر و رمان پیشین نویسنده- «ساعت نامعلوم بیداری» و «بازگشت ماهی‌های پرنده»- می‌توان به ساختار روایی و جهان‌بینی افشین‌نوید پی برد. در هر دو اثر، مرگ به‌عنوان رخدادی گشاینده، سکون ظاهری زمان حال را برهم می‌زند و شخصیت‌ها را به بازخوانی گذشته وا می‌دارد. خاطرات جنگ و تجربه زیسته آن دوره هم در هر دو رمان نقشی تعیین‌کننده دارند؛ انگار آن واقعه، حتی پس از پایان رسمی، همچنان در حافظه فردی و مناسبات خصوصی آدم‌ها به حیات خود ادامه می‌دهد. در اینجا گذشته نه یک برهه زمانیِ سپری‌شده، بلکه لایه‌ای رسوب‌کرده در اکنون است که فقدان‌های مختلف، آن را دوباره به سطح می‌آورد. با این‌همه، افشین‌نوید در رمان حاضر، دایره این بازگشت و بازخوانی گذشته را از تجربه فردی به تجربه جمعی گسترش داده است.
در «ساعت نامعلوم بیداری»، شخصیت اصلی که مردی میانسال است قصد فروش خانه‌اش را دارد، اما شایعاتی درباره وجود جسدی در آن، بهانه‌ای می‌شود تا خریدار، فروشنده، بنگاهی و دیگران برای کشف حقیقت، گوشه و کنار ساختمان را جستجو کنند. این موقعیت ابزورد، آدم‌هایی را کنار هم قرار می‌دهد که به‌طور معمول نسبتی با هم ندارند، اما خانه و رازهای مدفون در آن، به نقطه تلاقی زندگی‌های آنها بدل می‌شود. کندوکاو خانه به مرور از یک جستجوی ساده فراتر می‌رود و به مواجهه‌ای با گذشته، زخم‌ها و ناگفته‌های شخصیت‌ها بدل می‌شود. آنچه در نهایت کشف می‌شود صرفاً راز یک ماجرای مشکوک نیست؛ بلکه نمایش تصویر حقیقی زندگی‌هایی است که هرکدام به شکلی در معرض ویرانی قرار گرفته‌اند.
عنصر خانه در این رمان، نه‌فقط مکانی جغرافیایی، بلکه جایی‌ست که گذشته در آن در هیأت فضاهای ملموس و اشیای به‌جامانده استمرار می‌یابد و معنایی استعاری و نمادین دارد: تصویری از هویت آدم‌ها و جامعه امروز. خانه در اینجا پژواکی از خاطرات، و شمایلی از هویت و زندگی هر کدام از شخصیت‌های داستان است که با گذشته و زخم‌هایی متفاوت در این موقعیت مشترک حضور پیدا می‌کنند. یکی در حسرت زندگی نزیسته است، یکی به دنبال رهایی از تحقیرهای گذشته و دیگری در پی تطهیر وجدانش از بار گناهان دیروز. نویسنده با این بهانه، در طول داستان، طیفی از مسائل اجتماعی-اخلاقی را به تصویر می‌کشد: طمع، رانت، فرصت‌طلبی، شکاف طبقاتی، رقابت. با این‌حال آدم‌های داستانش را به کلیشه‌ها و تیپ‌های اجتماعی و اخلاقی تقلیل نمی‌دهد و ماجرای هر شخصیت، گذشته و منطق درونی خاص خود را دارد.
یکی از نقاط جالب توجه این است که نویسنده از قضاوت و داوری درباره شخصیت‌ها پرهیز می‌کند، بدون اینکه تبعات تصمیم‌ها و انتخاب‌های آنها را نادیده بگیرد؛ و به این ترتیب خواننده را به تأمل و داوری درباره آنها و تعامل با داستان وا می‌دارد و او را با روایت همراه می‌کند. ساختار چندصدایی رمان هم در خدمت همین رویکرد است. رفت‌وبرگشت‌های زمانی و تغییر زاویه دید، علاوه بر اینکه ریتم داستان را پویا می‌کند، به خواننده اجازه می‌دهد هر شخصیت را از منظری تازه ببیند. این ویژگی را می‌توان با مفهوم چندصدایی در نظریه باختین همسو دانست. باختین، از نظریه‌پردازان ادبی روس، معتقد است معنا از تعاملِ بین صداهای مختلف ظهور پیدا می‌کند و چندصدایی معنا را بسط می‌دهد. هر صدا و شخصیت، حقیقت خود را بیان می‌کند و تعامل دیالوژیک بین آنها تصویری بزرگ‌تر و واضح‌تر از وقایع می‌سازد. علاوه بر این، قصه هر شخصیت منطق و مسیر خود را دارد و استقلال نسبی این خرده‌روایت‌ها مانع از آن می‌شود که شخصیت‌ها صرفاً به ابزار انتقال پیام نویسنده تقلیل پیدا کنند.
رمان «ساعت نامعلوم بیداری» در نهایت این مسئله را مطرح می‌کند که در روزگاری که فساد اخلاقی و مناسبات از هم گسسته، اعتماد را به حاشیه رانده‌اند، چه چیزی ادامه حیات جمعی را میسر می‌کند. شاید بیداری از همین لحظه آغاز شود، لحظه‌ای که درمی‌یابیم برای نجات خانه، پیش از هر چیز باید در شیوه مواجهه با دیگری تجدیدنظر کرد. به این ترتیب، شاید فشرده‌ترین صورت‌بندی از دغدغه اصلی آتوسا افشین‌نوید در این اثر، جست‌وجوی امکان همدلی و مسئولیت‌پذیری در جهانی پرتلاطم باشد که مناسبات انسانی‌اش زیر فشار منفعت‌طلبی، تنهایی، فرسایش اخلاقی و دیگر مسائل در معرض فروپاشی‌اند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
