خبرنگاران در میدان جنگ؛ میان حق اطلاعرسانی و الزامات امنیتی
در زمان درگیریهای نظامی، جریان آزاد و دقیق اطلاعات اهمیت ویژهای پیدا میکند. افکار عمومی برای درک واقعیتهای جنگ، بیش از هر زمان دیگری به گزارشهای رسانهای وابسته است و خبرنگاران با حضور در مناطق بحرانزده نقش اصلی در انتقال این اطلاعات ایفا میکنند. با این حال فعالیت خبرنگاری در شرایط جنگی صرفاً یک مأموریت حرفهای نیست، بلکه در چارچوب قواعد مشخص حقوقی و اخلاقی قرار دارد. حقوق بینالملل بشردوستانه از خبرنگاران به عنوان غیرنظامیان حمایت میکند، اما در مقابل انتظار دارد آنان نیز اصول حرفهای و الزامات امنیتی را رعایت کنند. در واقع خبرنگاران در میدان جنگ در نقطهای حساس میان «حق اطلاعرسانی» و «حفظ امنیت عمومی» قرار دارند.
محمد مقصود . پژوهشگر حقوقی
در زمان درگیریهای نظامی، جریان آزاد و دقیق اطلاعات اهمیت ویژهای پیدا میکند. افکار عمومی برای درک واقعیتهای جنگ، بیش از هر زمان دیگری به گزارشهای رسانهای وابسته است و خبرنگاران با حضور در مناطق بحرانزده نقش اصلی در انتقال این اطلاعات ایفا میکنند. با این حال فعالیت خبرنگاری در شرایط جنگی صرفاً یک مأموریت حرفهای نیست، بلکه در چارچوب قواعد مشخص حقوقی و اخلاقی قرار دارد. حقوق بینالملل بشردوستانه از خبرنگاران به عنوان غیرنظامیان حمایت میکند، اما در مقابل انتظار دارد آنان نیز اصول حرفهای و الزامات امنیتی را رعایت کنند. در واقع خبرنگاران در میدان جنگ در نقطهای حساس میان «حق اطلاعرسانی» و «حفظ امنیت عمومی» قرار دارند.
حمایت حقوق بینالملل از خبرنگاران
یکی از مهمترین اسناد حقوقی در این زمینه، ماده ۷۹ پروتکل الحاقی اول کنوانسیونهای ژنو مصوب ۱۹۷۷ است. بر اساس این ماده، خبرنگارانی که در مناطق درگیری فعالیت میکنند، در صورتی که در عملیات نظامی مشارکت نداشته باشند، غیرنظامی محسوب میشوند و باید از حمایت کامل حقوق بشردوستانه برخوردار باشند. به همین دلیل حمله به خبرنگاران یا تجهیزات رسانهای میتواند نقض جدی قوانین جنگ تلقی شود.
نهادهای بینالمللی نیز بارها بر ضرورت حمایت از خبرنگاران تأکید کردهاند. کمیته بینالمللی صلیب سرخ، یونسکو و فدراسیون بینالمللی روزنامهنگاران همواره یادآور شدهاند که امنیت خبرنگاران شرط اساسی برای دسترسی جامعه به اطلاعات مستقل در زمان بحران است. علاوه بر این، در بسیاری از کشورها برای خبرنگارانی که قصد حضور در مناطق جنگی دارند کارتهای شناسایی ویژه صادر میشود تا هویت حرفهای آنان مشخص باشد و از حمایتهای قانونی بیشتری برخوردار شوند.
با این حال واقعیت میدان جنگ نشان میدهد که خبرنگاری در چنین شرایطی همچنان یکی از خطرناکترین حرفهها به شمار میآید. گزارشهای نهادهای بینالمللی حاکی از آن است که در بسیاری از درگیریهای معاصر، خبرنگاران در معرض تهدیدهای جدی جانی قرار گرفتهاند. همین مسئله ضرورت تقویت حمایتهای حقوقی و عملی از فعالان رسانهای را دوچندان میکند.
مسئولیت حرفهای رسانهها در شرایط جنگی
در کنار این حمایتها، فعالیت رسانهای در زمان جنگ با مسئولیتهای مهمی نیز همراه است. اصل آزادی بیان که در اسنادی مانند ماده ۱۹ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی به رسمیت شناخته شده، مطلق نیست و در شرایط خاص میتواند با محدودیتهایی برای حفظ امنیت ملی و نظم عمومی مواجه شود.
از جمله مهمترین این محدودیتها، خودداری از انتشار اطلاعاتی است که ممکن است موقعیت نیروها، تحرکات نظامی یا امنیت غیرنظامیان را به خطر اندازد. انتشار چنین اطلاعاتی میتواند پیامدهای جدی انسانی و حتی مسئولیت حقوقی برای رسانهها به همراه داشته باشد.
از سوی دیگر، اصول اخلاق حرفهای روزنامهنگاری نیز بر دقت، بیطرفی و مسئولیتپذیری در انتشار اخبار تأکید دارد. در شرایط جنگی، انتشار شایعات، اطلاعات تأییدنشده یا مطالب تحریکآمیز میتواند به تشدید تنشها و ایجاد هراس در جامعه منجر شود. به همین دلیل سازمانهایی مانند یونسکو و فدراسیون بینالمللی روزنامهنگاران همواره بر ضرورت راستیآزمایی اطلاعات، احترام به کرامت انسانی و پرهیز از نفرتپراکنی در گزارشهای جنگی تأکید کردهاند.
همچنین خبرنگاران باید در انتشار تصاویر و گزارشهایی که ممکن است به حریم خصوصی قربانیان یا خانوادهها آسیب بزند، نهایت دقت و حساسیت را به خرج دهند. رعایت این اصول نه تنها بخشی از اخلاق حرفهای رسانههاست، بلکه به حفظ اعتماد عمومی نسبت به رسانهها نیز کمک میکند.
جمعبندی
جنگ شرایطی است که بیش از هر زمان دیگر به اطلاعرسانی دقیق، مسئولانه و حرفهای نیاز دارد. خبرنگاران در چنین شرایطی نقشی حیاتی در انتقال واقعیتها و آگاهیبخشی به جامعه ایفا میکنند و به همین دلیل حقوق بینالملل برای حمایت از آنان مقررات مشخصی وضع کرده است. با این حال این حمایتها زمانی معنا پیدا میکند که رسانهها نیز اصول حرفهای، دقت در انتشار اخبار و توجه به امنیت عمومی را رعایت کنند. ایجاد توازن میان حق جامعه برای دانستن و ضرورت حفظ امنیت، مهمترین چالشی است که خبرنگاران در میدان جنگ با آن روبهرو هستند.
