دیدار با شرپاها در نپال
بخشی از چرخه زندگی کوهستان
سومین سفرم به نپال را با دیدن کانسا شرپا آغاز کردم؛ آخرین بازمانده تیم ادموند هیلاری، اولین فاتح اورست. قبل از سفر اولم، درباره شرپاها چیزهایی شنیده بودم. به نظرم میآمد شرپا نوعی شغل است؛ کسانی که به کوهنوردان در مسیر صعود کمک میکنند. انتظار هر چیزی را داشتم جز اینکه مردانی ببینم با سبدهایی به بلندی دو برابر قد خودشان که به بدویترین شکل، وسایل کوهنوردان را حمل میکنند. آنها جلوتر گام برمیدارند و آنقدر این مسیر را رفتهاند که جاده و همه خطراتش را از حفظ هستند و مرتب به کوهنوردان درباره چگونگی غلبه بر این دشواریها هشدار میدهند. گفتوگوها که بیشتر پیش رفت، دیدم میان آن سپیدی ناب، آن بکری شگفتانگیز صخره و یخ، چه سیاهیای نهفته است.
سوگل خلخالیان: سومین سفرم به نپال را با دیدن کانسا شرپا آغاز کردم؛ آخرین بازمانده تیم ادموند هیلاری، اولین فاتح اورست. قبل از سفر اولم، درباره شرپاها چیزهایی شنیده بودم. به نظرم میآمد شرپا نوعی شغل است؛ کسانی که به کوهنوردان در مسیر صعود کمک میکنند. انتظار هر چیزی را داشتم جز اینکه مردانی ببینم با سبدهایی به بلندی دو برابر قد خودشان که به بدویترین شکل، وسایل کوهنوردان را حمل میکنند. آنها جلوتر گام برمیدارند و آنقدر این مسیر را رفتهاند که جاده و همه خطراتش را از حفظ هستند و مرتب به کوهنوردان درباره چگونگی غلبه بر این دشواریها هشدار میدهند. گفتوگوها که بیشتر پیش رفت، دیدم میان آن سپیدی ناب، آن بکری شگفتانگیز صخره و یخ، چه سیاهیای نهفته است.
کانسا شرپا ما را بهراحتی پذیرفت، با روی گشادهای که در بیشتر نپالیها دیده میشود. درودیوار خانهاش پر از عکسهایی بود از صعود تاریخی اولین فتح قله اورست. خانهاش موزه کوچکی بود از اشیای اولیه کوهنوردی و صعودهایی که در نیمقرن انجام داده بود. صعود کانسا شرپا، در ایستگاه یکی مانده به آخر به دستور سرپرست گروه متوقف شده بود و ادموند هیلاری و تنزیگ نورگی به قله رسیده بودند. تا سالها اسمی از شرپا، همراه هیلاری، در تاریخ کوهنوردی نبوده است. پس از کارزارهایی که درباره دستمزد شرپاها علیه شرکتهای خدمات توریستی به راه افتاد، بحث ثبتشدن نام شرپاها در صعودها هم پیش کشیده شد و آنها از شمایل کاملا نامرئی بیرون آمدند.
دستمزد یک شرپا روزانه بین سه تا پنج دلار است. اگر با شرکتهای توریستی کار کنند، ممکن است دستمزد کمتر از این رقم هم دریافت کنند. قاعدهاش این است که دستمزدشان طبق قوانین بیمه باشد؛ اما قواعد این بیمهها چنان پیچیده است که عموما بعد از حادثهها پول ناچیزی دریافت میکنند و پس از مرگ، خانوادههایشان درگیر دادگاههای طولانی میشوند. به همین دلیل شرپاها ترجیح میدهند در صعودهای کوچک مستقیما با خود کوهنوردان طرف حساب شوند که عموما دستمزد بیشتری میدهند. آنها برای خواب و غذا، کوهنوردان را به خانههایشان دعوت میکنند که درآمدی از این ناحیه هم دارند. البته هر بار که من با شرپایی برخورد کردم، در خانهشان چون میهمان پذیرفته شدهام و گاهی به سختی برای غذا حاضر به گرفتن پول شدهاند.
در سومین کوهپیماییای که تا بِیسکمپ داشتم، با گالدن شرپا آشنا شدم. این کوهنورد نپالی همیشه در حال خواندن اوراد بود و مسیر برای او مقدس است. در تمام مسیر، سنگنوشتههایی با دعا قرار دارد. در وقفههایی که پیدا میشد، با او گفتوگو میکردم. گالدن شرپا اهل شکایت از دستمزد و وضعیت شرپاها نبود. به طرزی راهبانه خود را بخشی از چرخه زندگی کوهستان میدید. مرگ و زندگیاش در کوهستان را یک موهبت میدید. زندهبرگشتن از هر صعود، فرصت دوبارهای بود که به او داده شده بود؛ هرچند فقر کشنده و استثمار شرپاها را هم درک میکرد. شرپاها در کوهستان دو دستهاند؛ آنهایی که در برابر این بیعدالتیها به فکر رساندن صدای خود به گوش بقیه جهان هستند و آنها که مرگ در کوهستان را افتخارآمیز میدانند. خاطر گالدن شرپا هم مکدر بود از اینکه جنازه کوهنوردان کشته در مسیر علامتگذاری میشود تا در فصل آبشدن یخها به خانوادههایشان تحویل داده شود، اما جنازه شرپاها عموما ته درهها پرتاب میشود. گروههای صعود حتی خود را ملزم نمیبینند گزارش دقیقی از مرگ یک شرپا به خانوادهاش بدهند. بعضا برای امتحان کارایی پلهای موقتی که برای عبور از درهها زده میشود، شرپاها باید از آنها بگذرند. مرگ بسیاری از شرپاها در این آزمایشها رقم میخورد. آیا راه دیگری هم وجود داشت؟ گالدن شرپا مطلع نبود. وقتی برگشتم، در کاتماندو پرسوجو کردم. گیج و متحیر بودم. جوابها سربسته بود. شرپاها علاقهای به حرفزدن درباره آن نداشتند. احساس میکردم در این بیعلاقگی نوعی ترس وجود دارد. در سفر بعدیام با کوهنوردی هلندی حرف میزدم. صحبتمان از لاکپا شرپا شروع شد، زن شرپایی که 9 صعود به قله اورست را در کارنامه خود داشت. اصلا زنان چگونه از این حصار مردانه رد شدهاند؟ همینطور حرفها جلو رفت تا رسیدیم به موضوع پلهای موقت. جواب سادهای داشت؛ به دلیل وضعیت متغیر کوهستان همیشه نمیتوان به محاسبات ریاضی متکی بود، اما میتوان با همراهکردن تیمهای مهندسی و حمل تجهیزات پیشرفته، تا حدود زیادی از این مرگها جلوگیری کرد. اینها هزینههایی بودند که شرکتهای خدمات توریستی از آنها سر باز میزدند؛ چون راهحل کمهزینهتری دارند. یاد مقالهای افتادم با تیتر «شرپاها، مردانی قابل مصرف» یا مردانی مصرفشدنی! عبارت دقیق انگلیسیاش را به یاد نمیآورم، اما حقیقت هولناک برایم رمزگشایی شده بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.