روایتی از چهلوهفتمین سالگرد درگذشت آیتالله طالقانی؛ از «فنای جنگ» تا «ضرورت صلح»
سعید مدنی: همین امروز جنگ تمام شود ۱۰ تا ۱۵ سال زمان برای جبران خسارتها لازم است
مدنی گفت برآورد این است که حتی اگر جنگ همین امروزخاتمه پیدا کند، برای بازگشت ایران به وضعیت پیش از جنگ حدود ۱۰ تا ۱۵ سال زمان، سرمایهگذاری و صرف درآمدهای نفتی برای جبران خسارتها لازم است.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
چهل و هفتمین مراسم سالگرد درگذشت آیتالله سید محمود طالقانی روز پنجشنبه در کانون توحید و با محوریت خشونتپرهیزی و نسبت عدالت و دموکراسی با صلح برگزار شد؛ برنامهای که با پخش ویدیویی از سخنان طالقانی در سالگرد درگذشت محمد مصدق آغاز شد، با سخنان محمد مهدی جعفری و نمایش ویدیوی «ناجیان جنگ و حامیان صلح» ساخته مجتمع فرهنگی آیتالله طالقانی ادامهیافت و بخش اصلی آن به سخنرانی سعید مدنی درباره مفهوم صلح خشونت مستقیم، ساختاری و فرهنگی و ویژگیهای جریانهای صلحطلب اختصاص داشت. در پایان برنامه و در بخش پرسش و پاسخ مدنیبه پرسشهایی درباره مرز خشونتپرهیزی وضعیت کنونی جامعه ایران و نسبت صلح با عدالت پاسخ داد.
آغاز برنامه با صدای طالقانی؛ از مصدق تا فنای جنگ
برنامه چهلوهفتمین سالگرد درگذشت آیتالله طالقانی با پخش ویدیویی از سخنان او در سالگرد درگذشت محمد مصدق آغاز شد و پس از آن محمد مهدی جعفری سخن گفت.
جعفری در آغاز با گرامیداشت یاد «شهیدان راه حق»تأکید کرد که بنای سخنرانی ندارد و سخنان خود را به یادآوری بخشی از قصیده محمدتقی بهار درباره جنگ و بازگویی سخنانی از آیتالله طالقانی درباره سپاهیان نخستین اسلام و اخلاق انسانی پیامبر اسلام محدود میکند.
او بخشهایی از شعر بهار را خواند؛ شعری که در آن از «جغد جنگ»سخن گفته میشود و شاعر «فنای جنگ» را از خدا میخواهد، چراکه «بقای خلق«را در گرو نابودی جنگ میبیند.
جعفری سپس به نقل سخنانی از آیتالله طالقانی درباره شیوه مواجهه پیامبر اسلام و سپاهیان او با مردم پرداخت؛ سخنانی که در آن بر رحمت، وفاداری به پیمان، پذیرش صلح و پرهیز از تعرض به بیطرفان، سالخوردگان، خردسالان، زنان، بردگان و گیاهان تأکید شده بود.
جعفری همچنین ابیاتی از مولانا درباره محبت خواند و در توضیح چرایی اطلاق عنوان «پدر» به آیتالله طالقانی گفت که او نسبت به همه محبت داشت، همه را فرزندان خود میدانست و حتی کسانی را که در مسیر و خواست او نبودند دوست میداشت و میخواست در راه درست حرکت کنند.
ناجیان جنگ و حامیان صلح؛ مقدمهای برای سخنرانی سعید مدنی
پس از سخنان جعفری، ویدیوی تولیدشده در مجتمع فرهنگی طالقانی با عنوان «ناجیان جنگ و حامیان صلح»پخش شد؛ مجموعهای از مصاحبهها درباره مبارزات خشونتپرهیز و خشونتآمیز.
پس از نمایش این ویدیو، سعید مدنی سخنرانی خود را آغاز کرد. او در ابتدای سخنانش از حاضران خواست برای آمرزش روح «پدر طالقانی»، جانباختگان دو جنگ اخیر و جانباختگان جنبشهای اعتراضی دموکراتیک در ایران یک دقیقه بایستند و فاتحه بخوانند.
مدنی محور اصلی بحث خود را «صلح و خشونت»»اعلام کرد و در ابتدا به این پرسش پرداخت که چرا اساساً باید درباره صلح سخن گفت.
طالقانی و تلاش برای جلوگیری از جنگ و خونریزی
مدنی نخستین دلیل ضرورت پرداختن به صلح را «منش و روش آیتالله طالقانی»»دانست و به حضور او در سنندج در جریان اختلافات و کشمکشهای اسفند ۱۳۵۷ اشاره کرد. به گفته او، طالقانی با حضور در سنندج و تشکیل شورای سنندج توانست بهطور موقت به کشمکشهای آن مقطع خاتمه دهد.
او سپس به حوادث ترکمنصحرا اشاره کرد و گفت مردم آن منطقه نیز به دلیل اعتمادی که به آیتالله طالقانی داشتند، از او خواستند برای جلوگیری از جنگ و خونریزی به آنجا برود. طالقانی به دلیل بیماری و مشکلات ناشی از سن نتوانست شخصاً حاضر شود، اما در پیامی از مردم ترکمنصحرا خواست صلح و آرامش را در منطقه برقرار کنند.
مدنی در ادامه، نمونههایی از سنت اسلامی را نیز مطرح کرد؛ از صلح حدیبیه و انعطاف پیامبر برای جلوگیری از وقوع جنگ تا صلح امام حسن و رفتار امام علی پیش و در جریان جنگ جمل. او همچنین با اشاره به آیه ۲۵ سوره فتح، بر پرهیز از حمله در شرایطی تأکید کرد که ممکن است زنان، کودکان و مؤمنانی که شناختهشده نیستند، آسیب ببینند.
مدنی: حتی پایان جنگ، خسارتهای ایران را فوراً جبران نمیکند
بخش دیگری از سخنان مدنی به شرایط جنگی و پیامدهای آن برای ایران اختصاص داشت .او گفت جامعه ایران عملاً با وضعیتی جنگی مواجه شده که شرایط دشواری را بر مردم تحمیل کرده است.
مدنی گفت برآورد این است که حتی اگر جنگ همین امروزخاتمه پیدا کند، برای بازگشت ایران به وضعیت پیش از جنگ حدود ۱۰ تا ۱۵ سال زمان، سرمایهگذاری و صرف درآمدهای نفتی برای جبران خسارتها لازم است.
او در مقایسهای که در سخنرانی خود ارائه کرد، زمان بازگشت به وضعیت پیشین را برای قطر و عراق حدود دو سال، کویت دو سال، بحرین سه سال، امارات و عربستان یک سال، آمریکا چهار ماه و اروپا حدود شش ماه عنوان کرد و این وضعیت را بهتنهایی دلیلی برای ضرورت گفتوگو درباره صلح در جامعه ایران دانست.
از فقر و نابرابری تا خودکشی و نزاع؛ صورتهای مختلف خشونت
مدنی سپس دامنه بحث را از جنگ فراتر برد و گفت ابعاد و گستره خشونت در جامعه ایران بهشدت افزایش پیدا کرده است و این خشونت تنها به شکل مستقیم ظاهر نمیشود.
او فقر و نابرابری را از اشکال خشونت اقتصادی دانست و با استناد به آماری که در سخنرانی خود ارائه کرد، گفت بر اساس گزارش بانک جهانی در سال جاری سه میلیون نفر دیگر به جمعیت فقرا اضافه میشوند و در حال حاضر حدود نیمی از جمعیت ایران زیر خط فقر قرار دارند.
او همچنین تورم را حدود ۸۱ درصد عنوان کرد و گفت سهم ثروت یک درصد جمعیت معادل ۳۰ درصد کل ثروت ایران است و ۸۰ درصد ثروت کشور در اختیار ۲۰ درصد جمعیت قرار دارد.
به گفته مدنی، درآمد خالص ملی سرانه از سال ۱۳۹۷ تاکنون ۱۲ درصد کاهش یافته و سطح عمومی قیمتها در همین فاصله حدود ۱۹ برابر شده است. او افزایش قیمت دارو را نیز نمونهای از اثر این وضعیت بر سلامت مردم دانست و از جمله به افزایش قیمت آموکسیسیلین از ۳۲۰ هزار تومان به یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومان اشاره کرد.
مدنی در ادامه به خشونت اجتماعی پرداخت و آماری درباره خودکشی، مرگهای مشکوک قتل و نزاع و درگیری ارائه کرد. او گفت در سال ۱۳۹۹، پنجهزار و ۵۴۲ نفر بر اثر خودکشی جان باختند و این تعداد در سال ۱۴۰۰ به ششهزار و ۲۴۴ نفر رسید.
او همچنین گفت اغلب قربانیان خودکشی در گروه سنی ۱۸ تا ۳۹ سال قرار داشتهاند و تعداد پروندههای نزاع و درگیری نیز از حدود ۲۴۷ هزار مورد در سال ۱۳۸۵ به ۴۹۴ هزار و مورد در سال ۱۴۰۲ رسیده است.
مدنی پس از اشاره به خشونت اقتصادی و اجتماعی، از خشونت سیاسی نیز سخن گفت و با اشاره به اعتراضات دیماه، شمار جانباختگان را بر مبنای آنچه گزارش رسمی خواند دستکم سه هزار نفر عنوان کرد.
او همچنین نتایج یک نظرسنجی منتشرشده در اردیبهشتماه را بازگو کرد که بر اساس آن نزدیک به ۶۴ درصد پاسخدهندگان از خشم و عصبانیت بسیار زیاد، ۵۰ درصد از ناامیدی ، ۴۷.۷ درصد از غم و افسردگی و حدود ۴۵ درصد از ترس و اضطراب سخن گفته بودند.
صلح چیست؟ از صلح منفی تا صلح مثبت
مدنی پس از تشریح آنچه ضرورت گفتوگو درباره صلح میدانست، بحث اصلی خود را بر سه پرسش بنا کرد صلح چیست؟حامیان صلح چه ویژگیها و مختصات فکری دارند؟ و صلحطلبی چیست و صلحطلب کیست؟
او ابتدا از دو مفهوم صلح منفی وصلح مثبت سخن گفت. صلح منفی در توضیح او به نبود جنگ میان کشورها و ملتها اشاره دارد؛ وضعیتی که در آن آتشبس برقرار است و حفظ صلح معمولاً از مسیر دیپلماتیک دنبال میشود.
مدنی با این حال تأکید کرد که صرف نبود جنگ الزاماً به معنای وجود شرایط صلحآمیز نیست و جامعه ممکن است حتی بدون جنگ مستقیم، دائماً با نگرانی و تبعات احتمال وقوع جنگ زندگی کند.
در مقابل، او صلح مثبت را تلاش برای ایجاد جامعهای منظم، هماهنگ و عادلانه توصیف کرد که بر آرامش درونی، رضایت خاطر، یکپارچگی و ازخودگذشتگی تکیه دارد. به گفته او صلح پایدار یا مثبت بدون عدالت امکانپذیر نیست.
سه سطح صلح؛ مستقیم، ساختاری و فرهنگی
مدنی در ادامه سه شکل صلح مستقیم، صلح ساختاری و صلح فرهنگی را تشریح کرد.
در تعریف او، صلح مستقیم واکنشی فوری به خشونت مستقیم است؛ مانند مداخله برای پایان دادن به یک نزاع و درگیری. این نوع صلح را نمیتوان به آینده موکول کرد و باید در همان لحظه برای کاهش خشونت اقدام کرد.
در مقابل، خشونت ساختاری معمولاً پنهان و بلندمدت است و از نهادها و ساختارهایی ناشی میشود که قدرت و ثروت را به شکل نابرابر توزیع میکنند و مانع پاسخگویی به نیازهای جامعه میشوند.
مدنی کاهش ارزش پول ملی را نمونهای از این نوع خشونت دانست و گفت وقتی ارزش پول مردم کاهش پیدا میکند، بدون آنکه حمله مستقیمی به آنان صورت گرفته باشد، توان آنها برای تأمین سفره، آموزش و سلامت نیز کاهش مییابد.
او توضیح داد که صلح ساختاری در پی اصلاح، تغییر یا از میان بردن ساختارهایی است که نابرابری در قدرت و ثروت ایجاد میکنند. مبارزه با فقر، نابرابری و تبعیض، پاسداری از حقوق بشر، آموزش و حفظ محیط زیست از جمله مصادیقی بود که او برای صلح ساختاری برشمرد.
نوع سوم در تقسیمبندی مدنی، صلح فرهنگی در برابر خشونت فرهنگی بود. او خشونت فرهنگی را مجموعه اندیشهها، آرا و باورهایی دانست که خشونت مستقیم یا ساختاری را توجیه و برای آن مشروعیت ایجاد میکنند و با تولید نفرت، ترس، سوءظن، تعصب و تبعیض زمینه خشونت را گسترش میدهند.
در مقابل، صلح فرهنگی در سخنان او به معنای از میان بردن زمینههای فکری و فرهنگی نزاع و مشروعیتزدایی از ساختارهای ایجادکننده خشونت بود. مدنی آموزش صلح را یکی از مهمترین راههای تحقق صلح فرهنگی دانست و تأکید کرد که در این نگاه خشونت آموختنی است، نه ذاتی.
حامیان صلح چه کسانیاند؟
مدنی در بخش دیگری از سخنرانی خود ویژگیهای حامیان صلح را برشمرد. به گفته اوحامیان صلح عدالتطلباند و میان عدالت و صلح رابطهای نزدیک وجود دارد.
او همچنین حامیان صلح را طرفدار خیر عمومی توصیف کرد و گفت آنان تخصیص منابع به امور خیر عمومی را بر امور نظامی و جنگی مقدم میدانند.
از دیگر ویژگیهایی که مدنی برای صلحطلبان برشمرد، تقدم امر ملی و بقای سرزمینی بر امر حاکمیتی، دفاع از منافع و ثروت ملی، حمایت از گفتوگو و وفاق ملی میان گروههای مختلف اجتماعی و توجه به مصلحت جمعی بود.
او صلحطلبان را همچنین خشونتپرهیز، طرفدار دموکراسی و حق تعیین سرنوشت مردم و توسعه گرا توصیف کرد و گفت از دید صلحطلبی، توسعه ترکیبی از صلح، دموکراسی و توسعه اقتصادی است و این سه مؤلفه یکدیگر را تقویت میکنند.
صلحطلبی در ایران امروز؛ از مخالفت با جنگ تا مبارزه با تبعیض
مدنی در جمعبندی بخش اصلی سخنرانی خود، صلحطلبی در ایران امروز را ضرورتی انکارناپذیر توصیف کرد؛ هم به دلیل جنگ و خسارتهای ناشی از آن و هم به دلیل شرایط داخلی جامعه.
او صلحطلبی را تلاش برای تحقق صلح جامع و درازمدت دانست و گفت صلحطلبی به معنای محکوم کردن تهاجم خارجی و سلطهگری و در عین حال مخالفت با تخریب منابع و منافع ملی است.
در ادامه این تعریف، مدنی مخالفت با جنگی که به گفته او مردم بازنده قطعی آن هستند مخالفت با سیاستهایی که رفاه عمومی را قربانی میکنند، مقابله با تمرکز قدرت و ثروت در دست گروهی محدود، دفاع از حق تعیین سرنوشت مردم، مخالفت با رانت، رفاقتسالاری، فساد و سیاستهای مغایر با توسعه متوازن را از مؤلفههای صلحطلبی عنوان کرد.
او همچنین مخالفت با سرکوب و اعدام، مقابله با سیاستهای اقتصادی فقرزا، مخالفت با تبعیض جنسیتی، قومیتی، منطقهای، دینی و مذهبی و تلاش برای دموکراسی بیشتر، عدالت بیشتر، محیط زیست سالمتر، سلامت اجتماعی و جامعه مدنی قدرتمندتر را در همین چارچوب قرار داد. مدنی سخنان این بخش را با این پرسش پایان داد:آیا مردم ایران لایق چنین صلحی نیستند؟
پرسش و پاسخ؛ آیا خشونتپرهیزی مرزی دارد؟
پس از پایان سخنرانی، بخش پرسش و پاسخ برنامه آغاز شد. یکی از پرسشها درباره ضرورت شکلگیری یک گفتمان ملی برای صلح و همزیستی مسالمتآمیز و رسیدن به ائتلافی میان طیفهای مختلف مطرح شد.
مدنی در پاسخ گفت نیروهای سیاسی باید موضع خود را نسبت به صلح مشخص کنند و تأکید کرد نیرویی که به بمباران ایران دعوت میکند یا حوادث دیماه را تأیید و توجیه میکند در صف صلحطلبان قرار نمیگیرد. به گفته او، گفتوگو درباره صلح و خشونت باید ادامه پیدا کند تا چارچوبی مورد توافق شکل بگیرد.
پرسش دیگری به مرز خشونتپرهیزی و مسئله دفاع از خود اختصاص داشت. مدنی در پاسخ سه رویکرد به خشونتپرهیزی را توضیح داد: خشونتپرهیزی به مثابه تاکتیک، به مثابه استراتژی و به مثابه ایدئولوژی.
او گفت جمعبندی خودش، پذیرش خشونتپرهیزی هم به عنوان استراتژی و هم تاکتیک است؛ به این معنا که حتی اگر نیروهای منتقد و مخالف توان اعمال خشونت داشته باشند نباید به خشونت متوسل شوند، زیرا خشونت چرخهای از خشونت ایجاد میکند منابع و منافع ملی را در معرض تهدید قرار میدهد و هزینه تغییر را افزایش میدهد.
«ما در شرایط غیرصلح به سر میبریم»
در بخش دیگری از پرسش و پاسخ، از مدنی درباره وضعیت فعلی کشور بر اساس تعاریف ارائهشده از صلح و همچنین آینده صلح و خشونت در جامعه ایران سؤال شد.
او وضعیت کنونی را نامطلوب توصیف کرد و گفت جامعه در وضعیت نه جنگ، نه صلح و در عین حال هم جنگ، هم صلح قرار دارد؛ وضعیتی که در آن مشخص نیست دامنه درگیری در آینده چگونه گسترش پیدا خواهد کرد.
مدنی وضعیت صلح مثبت را نیز به دلیل آنچه خشونت ساختاری گسترده در ابعاد اقتصادی اجتماعی و فرهنگی خواند، نامطلوب ارزیابی کرد و گفت جامعه ایران از هر جهت در شرایط غیرصلح قرار دارد.
او آینده را تابع میزان قدرت جامعه مدنی صلحطلب دانست و گفت هر اندازه اندیشهها و ایدههای صلحطلبانه و خشونتپرهیزانه در جامعه و میان نیروهای سیاسی گسترش پیدا کند، امکان ساختن آیندهای بهتر برای ایران بیشتر خواهد شد.
توضیح درباره آمار جانباختگان دیماه
در ادامه جلسه، انتقادی درباره استناد مدنی به آمار رسمی جانباختگان اعتراضات دیماه مطرح و همزمان درباره منابع آماری سخنرانی او سؤال شد.
مدنی پاسخ داد که بخش عمده آمارهای ارائهشده از سالنامههای آماری یا گزارشهای رسمی منتشرشده گرفته شده است. او درباره اعتراضات دیماه نیز توضیح داد که به دلیل نبود منبع یا مستند دیگری که بتوان به آن استناد کرد، رقم حداقل سه هزار نفر را مبنا قرار داده است، هرچند ارزیابی و شنیدههای خود را بیش از این رقم دانست.
او در عین حال تأکید کرد که از نظر او اصل مسئله تعداد نیست و حتی کشتهشدن یک معترض نیز موضوعی اساسی است و نباید بحث را به اختلاف بر سر اعداد محدود کرد.
صلح یا عدالت؛ کدام مسئله امروز ایران است؟
آخرین پرسش شفاهی جلسه به نسبت صلح، عدالت و جنگ اختصاص داشت. پرسشکننده با اشاره به رابطه مستقیم عدالت و خشونت، این پرسش را مطرح کرد که آیا در شرایط فعلی بهتر نبود به جای تمرکز بر مفهوم صلح، بر عدالت در عرصه داخلی و جهانی و مقاومت خشونتپرهیز در برابر تجاوز تمرکز شود.
مدنی در پاسخ گفت موضوعات مختلفی برای بحث وجود دارد، اما از نظر او مسئله امروز جامعه ما صلح است. او تأکید کرد که عدالت، دموکراسی، توسعه و خشونتپرهیزی همگی ذیل همین مفهوم قابل بحثاند.
او همچنین توضیح داد که به دلیل محدودیت زمان، بخش مربوط به جنگ و ویژگیهای حامیان جنگ را از سخنرانی خود حذف کرده و تمرکز خود را بر حامیان صلح، مختصات فکری آنان و معنای صلحطلبی در شرایط امروز ایران گذاشته است.
مدنی در پایان، نقطه مقابل صلحطلبان را کسانی توصیف کرد که توسعهگرا، طرفدار دموکراسی و عدالت نیستند و ساختار موجودِ ناعادلانه، غیردموکراتیک، فاسد، رانتی و رفاقتسالار را میپذیرند.
در پایان این برنامه نیز از شهدای راه آزادی، زندانیان در بند و مهسا امینی که در شهریور ۱۴۰۱ کشته شد، یاد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
