|

محمدحسین ماهر از نمایشگاه اخیرش گفت:

بعضي از يادمان‌ها به آكسسوار تبديل شده‌اند

سحر آزاد

نقاش و مجسمه‌ساز آبادانی برخلاف برخی از همتایانش که روز افتتاحیه یا یک روز خاص را در نمایشگاه خود حاضر می‌شوند، از همان ساعت اولیه آغاز به کار روزانه گالری، در نمایشگاه حضور دارد. اگر از قبل آشنایی با محمدحسین ماهر، نقاش و مجسمه‌ساز، ندارید، اما رفتارش آن‌قدر گرم هست که حتی به‌عنوان یک بازدیدکننده عادی هم می‌توانید جلو بروید و درباره آثارش با او صحبت کنید. آثار او تا 19 مرداد در نمایشگاهی با عنوان «مانیومنت» در گالری ایرانشهر به نمایش گذاشته شده است. در این نمایشگاه علاوه بر تابلوهای نقاشی او که بیشتر آنها را برج‌ها تشکیل می‌دهند، یک مجسمه نیز به نمایش گذاشته شده است. محمود دولت‌آبادی، نویسنده شناخته‌شده ایرانی، در استیتمنت نمایشگاه چنین نوشته است: «حافظه موضوعی عمده در ذهنیت حسین ماهر است در طول سالیانی که سر در هنر نقاشی فرو برده است، این گنجینه چون روزنی به گشودن می‌یابد پای بر زمینی استوار دارد و نگرنده را در معنا شریک می‌کند و خود به دریچه‌ای می‌ماند برای یافتن‌هایی در اکنون ما؛ نیز بهانه تمرکز است بر کاوش در علل و انگیزه‌های دورشدن و خواب‌رفتن ذهن و پرسشی در چگونگی رخ‌باختگی. یادهای خیال‌انگیز بازمانده در آن، همچنان‌ نشانی از سالخوردگی ما دارد. تأملی در نگاه به گذشته و بازیابی حضور آن در اکنون». همان‌طور که در این متن نیز نوشته شده، یکی از دغدغه‌های ماهر حافظه است البته او در این کاوش به دنبال مسائل دیگری همچون مهاجرت هم بوده است. با او درباره این مسائل صحبت کردیم:

شما از برج‌ها به‌عنوان نمادی از دوران‌های مختلف یاد کرده و گفته‌اید آنها دیگر این کارکرد را ندارند و به شيء تبدیل شده‌اند. به نظرتان، این حافظه دچار اختلال شده و آیا این اتفاق مختص ایران است یا در دنیا هم اتفاق افتاده؟
کاملا همین‌طور است. فکر می‌کنم نه در همه دنیا، اما در بخشی از دنیا بخشی از حافظه، مکتوب و مکتوب‌بودن و یادآوری‌کردن معمول است، مثلا با اینکه از جنگ جهانی دوم حدود 70 سال می‌گذرد، اما اگر اشتباه نکنم، هر چهارشنبه تلویزیون‌ها، فیلم‌ها یا گزارش‌هایی دراین‌باره نشان می‌دهند که این حافظه یادآوری شود. همچنین وقتی در خیابان‌هایشان راه می‌روید، نشان‌هایی یا شناسنامه‌ای از ساختمان، خیابان یا اتفاقی که آنجا روی داده است را به شکل کتبی می‌بینید منتها در ایران این اتفاق بیشتر شفاهی است. سیستمی که یادمان‌ها به دلیلی برای آن ساخته شده بودند و برای حفظ حافظه و مراجعه شما به آن بوده است، وقتی تبدیل به آکسسوار می‌شوند، مسائل دیگری در کنار آن قرار می‌گیرد که فقط یک یادگاری از آنها می‌ماند و از محتوای آن حافظه خالی می‌شود. من هم به‌مرور دغدغه‌ام همین شد. الان چندین سال است که نقاشی می‌کنم و روی سوژه‌های مختلفی که کار می‌کنم، سعی می‌کنم به این موضوع اشاره کنم البته نه در مقام قضاوت و درس‌دادن، بلکه درگیری‌ها و مشاهداتم را مطرح می‌کنم شاید جایی به کار بیاید. من نه‌فقط در شکل حافظه جمعی با آن درگیر هستم، بلكه به شکل حافظه تاریخی و حتی حافظه کوتاه‌مدت هم به آن فکر می‌کنم مثلا نقاش‌ها یک دوره 10ساله می‌آیند و بعد تمام می‌شوند، یعنی درحقیقت خیلی از اتفاق‌ها شروع به قطع‌شدن می‌کنند. دلیل آن چیست؟ انسجام‌نداشتن یا نوع نبود تربیتی که بتواند پیوستگی را با همدیگر گره بزند و تا حال ادامه پیدا کند. در این میان، به مهاجرت هم فکر می‌کنم. گاهی رفتار بعضی از آدم‌هایی را که الان آن‌طرف آب هستند، دیگر نمی‌شناسی. مگر می‌شود؟ درست است که اقلیم، جامعه یا شرایط پیرامونی تأثیرگذار است، اما شما یک بک‌گراند یا شناسنامه داری و وقتی آن را نمی‌بینی، تعجب می‌کنی، انگار که بریده شده و دارای شکاف است.
اما خیلی از مواقع شاهد هستیم کسانی که مهاجرت کرده‌اند، بیشتر درگیر مسائل داخل ایران هستند تا ما... .
ببینید درگیر مسائل داخل هستند اما از یک منظر دیگر مثل اینکه شما یک‌سری اطلاعات را با خودتان ببرید و مدام آنها را با خودتان دوره کنید. اطلاعات زمانی به درد می‏‎خورد که کارایی داشته باشد و با آن در یک دادوستد باشید و بتوانید شکل‌های جدیدی از آن اطلاعات را تجربه کنید و در ارتباط با خودتان قرار دهید. البته من اصلا قصدم قضاوت‌کردن نیست اما آنچه می‌گویم، از یک آمار کلی است. شما به موضوع لباس یا ساختمان‌ها نگاه کنید. این اقلیم بنا بر خرد، بناهایی را ساخته است که انسان‌ها بتوانند در آن راحت‌تر زندگی کنند، شرایط آب‌وهوایی درک شده و خلوت‌ها و اندیشه‌هایی که لازم بوده، در نظر گرفته شده است، اما ناگهان یک موج زیبایی‌شناسی غربی آمده و دیکته شده و شما آپارتمان‌هایی را می‌بینید که بدون تغيير مکعب مستطیل‌هایی مسطح هستند که وقتی می‌خواهید در گوشه‌ای از آن استراحت و تمرکز کنید، جايي براي آن وجود ندارد. درباره لباس هم همین‌طور است. اینکه در مناطق مرطوب لباس نخی یا آزادتری بپوشید، از بین رفته است. خیلی از لباس‌ها نایلونی هستند، درست است که وجوه اقتصادی هم دخیل است، اما قبل از آن، این مسئله به از بین‌رفتن حافظه برمی‌گردد.
برج‌ها چگونه نمادی از یادمان‌های دوره خود شده‌اند؟
برج‌های دوره تیموری یا صفویه یادمان‌هایی بودند که بخشی از آن جنبه کاربردی هم داشته است برای مثال، برخی از این برج‌ها پست‌خانه، راهدارخانه، آب‌انبار یا کاروان‌سراهایی بوده است. معمولا این برج‌ها اسم داشتند و آنچه به‌عنوان وقف می‌گوییم، همان یادمان است و محتوا و عملکردی دارد حالا بخشی از آن وجه انسان‌دوستی بوده و بخشی از آن می‌تواند توجه به آینده باشد.
گفته‌اید این طرح‌ها ادامه دارد. آیا در روندی که در پیش دارید، قرار است یادمان‌ها به شکل برج تداوم داشته باشد یا نمادهای دیگری هم اضافه خواهند شد؟
من فقط برج‌ها را به‌عنوان نمادی در نظر گرفتم که بتوانم از آنجا شروع کنم و درگیری‌های ذهنی خودم را سامان دهم، طبیعتا انتظار نداریم گنبدکاووس ساخته شود چون ضرورت آن از بین رفته است. یادمان ما الان میدان آزادی یا برج میلاد است. حتی وقتی برج میلاد را با برج نادری مقایسه کنید، ممکن است کاربردهای مختلفی داشته باشد، اما به لحاظ زیبایی‌شناسی، می‌توانید نگاهی را جست‌وجو کنید که همچنان کارکردهای قبلی را نیز داشته باشد.
شما چند سال روی مدنیت در غرب مطالعه داشتید و یکی از دغدغه‌هایتان هم مهاجرت بوده است. در سال‌های اخیر به دلیل بحران‌های خاورمیانه و سوریه، با مهاجران زیادی روبه‌رو هستیم که به سمت اروپا می‌روند. مطالعاتی که داشته‏اید و اتفاق‌های اخیر، باعث شده است چگونه به پدیده مهاجرت نگاه کنید؟
انسان به وسیله جابه‌جاشدن توانست عرصه‌های گسترده‌ای را در زندگی‌اش به وجود بیاورد. این مهاجرت‌ها گاهی اوقات در شکل باستانی نیز همین‌طور بوده است. عده‌ای به نقطه‌ای کوچ و آنجا را آباد می‌کردند اما بخشی از شکلی که در قرن بیستم و بیست‌ویکم با آن روبه‌رو هستیم، کندن است یعنی فرد می‌خواهد یکدفعه از همه آن شرایط خودش را جدا کند گویی که دیگر به حافظه‌اش هم نیاز ندارد، می‌خواهد جای دیگری برود و جریان دیگری را بنا کند، غافل از اینکه هر کجا که بروی، هویتی داری و نمی‌توانی فاقد آن هویت باشی و آن را کنار بگذاری. هویت متعلق به یک زمان کوتاه نیست. بخشی از حافظه جمعی و حافظه تاریخی در ذهن همه ما وجود دارد. شاهد بخشی از این مهاجرت‌ها هستید که فرهنگ و سلیقه‏ای را حاکم می‎کند که شما نمی‌دانید چیست. همیشه به این فکر می‌کردم حاشیه‌نشینی که بر اثر یک ضرورت به دلیل فقدان شرایط درست اجتماعی به وجود آمده، افراد را از روستا به حاشیه شهرها کشانده و چون امکانی نداشتند به شهر برسند، فضای جدید و ناآرام و غیرمنطقی به وجود آمده است. وقتی این بخش فرصت پیدا کنند و اگر قدرت بگیرند، می‌توانند تأثیرگذار و مخرب شوند. درباره مهاجرت‌های خیلی بزرگ نیز همین‌طور است. تعدادی از سوری‌ها که به دلیل جنگ به کشورهای دیگر می‌روند و زنده می‌مانند، دیگر تابشان تمام شده و می‌خواهند بروند که زنده بمانند و زندگی آرام‌تری داشته باشند اما این زندگی آرام میسر نمی‌شود مگر بستر مناسبی برای آن وجود داشته باشد و این بستر ناگهان از جایی فرود نمی‌آید، بلکه باید از یک موقعیت فرهنگی برخوردار باشد که قاعدتا باید از قبل آماده می‌شد.
این مطالعات چه تأثیری روی خودتان داشت؟
سال‌هایی که درها در ایران باز شد، ما به‌عنوان دانشجو به کشورهای دیگر رفتیم، ویزا گرفتیم و دوست داشتیم ببینیم در کشورهای دیگر وضع چطور است. هرچند خیلی طولانی نبود اما کم هم نبود و آن‌قدر بود که تو به پرسش‌هایی از ذهنت پاسخ دهی. آنجا به دنبال این بودم که چرا ما در شرایط فعلی هستیم؟ پی بردم همان حافظه است. آنها سعی کرده‌اند حافظه خود را نگه دارند و از همین‌جا شروع شد. بنابراین من به ایران برگشتم و شروع به کندوکاو کردم. اولین جایی که رفتم همان‌جایی بود که متولد شده بودم یعنی جنوب. آداب و فرهنگ و باورهای آنها را بررسی کردم و نشان داد انسان‌ها در یک محدوده جغرافیایی چگونه زندگی می‌کرده‌اند و الان دستخوش چه تغییراتی شده‌اند. مجموعه جنوبی‌ها از همین‌جا شکل گرفت و به‌مرور کارهایم گسترده‌تر شد.

نقاش و مجسمه‌ساز آبادانی برخلاف برخی از همتایانش که روز افتتاحیه یا یک روز خاص را در نمایشگاه خود حاضر می‌شوند، از همان ساعت اولیه آغاز به کار روزانه گالری، در نمایشگاه حضور دارد. اگر از قبل آشنایی با محمدحسین ماهر، نقاش و مجسمه‌ساز، ندارید، اما رفتارش آن‌قدر گرم هست که حتی به‌عنوان یک بازدیدکننده عادی هم می‌توانید جلو بروید و درباره آثارش با او صحبت کنید. آثار او تا 19 مرداد در نمایشگاهی با عنوان «مانیومنت» در گالری ایرانشهر به نمایش گذاشته شده است. در این نمایشگاه علاوه بر تابلوهای نقاشی او که بیشتر آنها را برج‌ها تشکیل می‌دهند، یک مجسمه نیز به نمایش گذاشته شده است. محمود دولت‌آبادی، نویسنده شناخته‌شده ایرانی، در استیتمنت نمایشگاه چنین نوشته است: «حافظه موضوعی عمده در ذهنیت حسین ماهر است در طول سالیانی که سر در هنر نقاشی فرو برده است، این گنجینه چون روزنی به گشودن می‌یابد پای بر زمینی استوار دارد و نگرنده را در معنا شریک می‌کند و خود به دریچه‌ای می‌ماند برای یافتن‌هایی در اکنون ما؛ نیز بهانه تمرکز است بر کاوش در علل و انگیزه‌های دورشدن و خواب‌رفتن ذهن و پرسشی در چگونگی رخ‌باختگی. یادهای خیال‌انگیز بازمانده در آن، همچنان‌ نشانی از سالخوردگی ما دارد. تأملی در نگاه به گذشته و بازیابی حضور آن در اکنون». همان‌طور که در این متن نیز نوشته شده، یکی از دغدغه‌های ماهر حافظه است البته او در این کاوش به دنبال مسائل دیگری همچون مهاجرت هم بوده است. با او درباره این مسائل صحبت کردیم:

شما از برج‌ها به‌عنوان نمادی از دوران‌های مختلف یاد کرده و گفته‌اید آنها دیگر این کارکرد را ندارند و به شيء تبدیل شده‌اند. به نظرتان، این حافظه دچار اختلال شده و آیا این اتفاق مختص ایران است یا در دنیا هم اتفاق افتاده؟
کاملا همین‌طور است. فکر می‌کنم نه در همه دنیا، اما در بخشی از دنیا بخشی از حافظه، مکتوب و مکتوب‌بودن و یادآوری‌کردن معمول است، مثلا با اینکه از جنگ جهانی دوم حدود 70 سال می‌گذرد، اما اگر اشتباه نکنم، هر چهارشنبه تلویزیون‌ها، فیلم‌ها یا گزارش‌هایی دراین‌باره نشان می‌دهند که این حافظه یادآوری شود. همچنین وقتی در خیابان‌هایشان راه می‌روید، نشان‌هایی یا شناسنامه‌ای از ساختمان، خیابان یا اتفاقی که آنجا روی داده است را به شکل کتبی می‌بینید منتها در ایران این اتفاق بیشتر شفاهی است. سیستمی که یادمان‌ها به دلیلی برای آن ساخته شده بودند و برای حفظ حافظه و مراجعه شما به آن بوده است، وقتی تبدیل به آکسسوار می‌شوند، مسائل دیگری در کنار آن قرار می‌گیرد که فقط یک یادگاری از آنها می‌ماند و از محتوای آن حافظه خالی می‌شود. من هم به‌مرور دغدغه‌ام همین شد. الان چندین سال است که نقاشی می‌کنم و روی سوژه‌های مختلفی که کار می‌کنم، سعی می‌کنم به این موضوع اشاره کنم البته نه در مقام قضاوت و درس‌دادن، بلکه درگیری‌ها و مشاهداتم را مطرح می‌کنم شاید جایی به کار بیاید. من نه‌فقط در شکل حافظه جمعی با آن درگیر هستم، بلكه به شکل حافظه تاریخی و حتی حافظه کوتاه‌مدت هم به آن فکر می‌کنم مثلا نقاش‌ها یک دوره 10ساله می‌آیند و بعد تمام می‌شوند، یعنی درحقیقت خیلی از اتفاق‌ها شروع به قطع‌شدن می‌کنند. دلیل آن چیست؟ انسجام‌نداشتن یا نوع نبود تربیتی که بتواند پیوستگی را با همدیگر گره بزند و تا حال ادامه پیدا کند. در این میان، به مهاجرت هم فکر می‌کنم. گاهی رفتار بعضی از آدم‌هایی را که الان آن‌طرف آب هستند، دیگر نمی‌شناسی. مگر می‌شود؟ درست است که اقلیم، جامعه یا شرایط پیرامونی تأثیرگذار است، اما شما یک بک‌گراند یا شناسنامه داری و وقتی آن را نمی‌بینی، تعجب می‌کنی، انگار که بریده شده و دارای شکاف است.
اما خیلی از مواقع شاهد هستیم کسانی که مهاجرت کرده‌اند، بیشتر درگیر مسائل داخل ایران هستند تا ما... .
ببینید درگیر مسائل داخل هستند اما از یک منظر دیگر مثل اینکه شما یک‌سری اطلاعات را با خودتان ببرید و مدام آنها را با خودتان دوره کنید. اطلاعات زمانی به درد می‏‎خورد که کارایی داشته باشد و با آن در یک دادوستد باشید و بتوانید شکل‌های جدیدی از آن اطلاعات را تجربه کنید و در ارتباط با خودتان قرار دهید. البته من اصلا قصدم قضاوت‌کردن نیست اما آنچه می‌گویم، از یک آمار کلی است. شما به موضوع لباس یا ساختمان‌ها نگاه کنید. این اقلیم بنا بر خرد، بناهایی را ساخته است که انسان‌ها بتوانند در آن راحت‌تر زندگی کنند، شرایط آب‌وهوایی درک شده و خلوت‌ها و اندیشه‌هایی که لازم بوده، در نظر گرفته شده است، اما ناگهان یک موج زیبایی‌شناسی غربی آمده و دیکته شده و شما آپارتمان‌هایی را می‌بینید که بدون تغيير مکعب مستطیل‌هایی مسطح هستند که وقتی می‌خواهید در گوشه‌ای از آن استراحت و تمرکز کنید، جايي براي آن وجود ندارد. درباره لباس هم همین‌طور است. اینکه در مناطق مرطوب لباس نخی یا آزادتری بپوشید، از بین رفته است. خیلی از لباس‌ها نایلونی هستند، درست است که وجوه اقتصادی هم دخیل است، اما قبل از آن، این مسئله به از بین‌رفتن حافظه برمی‌گردد.
برج‌ها چگونه نمادی از یادمان‌های دوره خود شده‌اند؟
برج‌های دوره تیموری یا صفویه یادمان‌هایی بودند که بخشی از آن جنبه کاربردی هم داشته است برای مثال، برخی از این برج‌ها پست‌خانه، راهدارخانه، آب‌انبار یا کاروان‌سراهایی بوده است. معمولا این برج‌ها اسم داشتند و آنچه به‌عنوان وقف می‌گوییم، همان یادمان است و محتوا و عملکردی دارد حالا بخشی از آن وجه انسان‌دوستی بوده و بخشی از آن می‌تواند توجه به آینده باشد.
گفته‌اید این طرح‌ها ادامه دارد. آیا در روندی که در پیش دارید، قرار است یادمان‌ها به شکل برج تداوم داشته باشد یا نمادهای دیگری هم اضافه خواهند شد؟
من فقط برج‌ها را به‌عنوان نمادی در نظر گرفتم که بتوانم از آنجا شروع کنم و درگیری‌های ذهنی خودم را سامان دهم، طبیعتا انتظار نداریم گنبدکاووس ساخته شود چون ضرورت آن از بین رفته است. یادمان ما الان میدان آزادی یا برج میلاد است. حتی وقتی برج میلاد را با برج نادری مقایسه کنید، ممکن است کاربردهای مختلفی داشته باشد، اما به لحاظ زیبایی‌شناسی، می‌توانید نگاهی را جست‌وجو کنید که همچنان کارکردهای قبلی را نیز داشته باشد.
شما چند سال روی مدنیت در غرب مطالعه داشتید و یکی از دغدغه‌هایتان هم مهاجرت بوده است. در سال‌های اخیر به دلیل بحران‌های خاورمیانه و سوریه، با مهاجران زیادی روبه‌رو هستیم که به سمت اروپا می‌روند. مطالعاتی که داشته‏اید و اتفاق‌های اخیر، باعث شده است چگونه به پدیده مهاجرت نگاه کنید؟
انسان به وسیله جابه‌جاشدن توانست عرصه‌های گسترده‌ای را در زندگی‌اش به وجود بیاورد. این مهاجرت‌ها گاهی اوقات در شکل باستانی نیز همین‌طور بوده است. عده‌ای به نقطه‌ای کوچ و آنجا را آباد می‌کردند اما بخشی از شکلی که در قرن بیستم و بیست‌ویکم با آن روبه‌رو هستیم، کندن است یعنی فرد می‌خواهد یکدفعه از همه آن شرایط خودش را جدا کند گویی که دیگر به حافظه‌اش هم نیاز ندارد، می‌خواهد جای دیگری برود و جریان دیگری را بنا کند، غافل از اینکه هر کجا که بروی، هویتی داری و نمی‌توانی فاقد آن هویت باشی و آن را کنار بگذاری. هویت متعلق به یک زمان کوتاه نیست. بخشی از حافظه جمعی و حافظه تاریخی در ذهن همه ما وجود دارد. شاهد بخشی از این مهاجرت‌ها هستید که فرهنگ و سلیقه‏ای را حاکم می‎کند که شما نمی‌دانید چیست. همیشه به این فکر می‌کردم حاشیه‌نشینی که بر اثر یک ضرورت به دلیل فقدان شرایط درست اجتماعی به وجود آمده، افراد را از روستا به حاشیه شهرها کشانده و چون امکانی نداشتند به شهر برسند، فضای جدید و ناآرام و غیرمنطقی به وجود آمده است. وقتی این بخش فرصت پیدا کنند و اگر قدرت بگیرند، می‌توانند تأثیرگذار و مخرب شوند. درباره مهاجرت‌های خیلی بزرگ نیز همین‌طور است. تعدادی از سوری‌ها که به دلیل جنگ به کشورهای دیگر می‌روند و زنده می‌مانند، دیگر تابشان تمام شده و می‌خواهند بروند که زنده بمانند و زندگی آرام‌تری داشته باشند اما این زندگی آرام میسر نمی‌شود مگر بستر مناسبی برای آن وجود داشته باشد و این بستر ناگهان از جایی فرود نمی‌آید، بلکه باید از یک موقعیت فرهنگی برخوردار باشد که قاعدتا باید از قبل آماده می‌شد.
این مطالعات چه تأثیری روی خودتان داشت؟
سال‌هایی که درها در ایران باز شد، ما به‌عنوان دانشجو به کشورهای دیگر رفتیم، ویزا گرفتیم و دوست داشتیم ببینیم در کشورهای دیگر وضع چطور است. هرچند خیلی طولانی نبود اما کم هم نبود و آن‌قدر بود که تو به پرسش‌هایی از ذهنت پاسخ دهی. آنجا به دنبال این بودم که چرا ما در شرایط فعلی هستیم؟ پی بردم همان حافظه است. آنها سعی کرده‌اند حافظه خود را نگه دارند و از همین‌جا شروع شد. بنابراین من به ایران برگشتم و شروع به کندوکاو کردم. اولین جایی که رفتم همان‌جایی بود که متولد شده بودم یعنی جنوب. آداب و فرهنگ و باورهای آنها را بررسی کردم و نشان داد انسان‌ها در یک محدوده جغرافیایی چگونه زندگی می‌کرده‌اند و الان دستخوش چه تغییراتی شده‌اند. مجموعه جنوبی‌ها از همین‌جا شکل گرفت و به‌مرور کارهایم گسترده‌تر شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.