روانكاوي و «آرامسايشگاه»
مرض قرن ما
شيما بهرهمند
«همهجا تاريك ميشود. ده نفر از بازيگران، در تاريكي، از اعماق صحنه، اعداد از صفر تا نُه را فرياد ميزنند. با هر عدد نور عمومي صحنه اندكي بيشتر ميشود. پس از آنكه عدد نُه گفته شد يكي از بازيگران به مركز ديوار چهارم صحنه ميآيد. ميايستد و فرياد ميزند «نودونُه.» حوت 1299. يك كودتا در تاريخ معاصر ايران. اين بازيِ يك از پرده اول نمايشنامه دوپردهاي «آرامسايشگاه» بهمن فرسي است. بعد هفت بازيگر بهترتيب، از زن و مرد پشتسر هم روي صحنه ميآيند و اعدادي را فرياد ميزنند كه تاريخ رويدادهاي مهمي در تاريخ سرزمين ماست. «هيس! سسس...» صداي ماشين تحرير از عمق سكوت برميآيد. بازيگران نخست آهسته، سپس با صداي بلندتر و بعد به فرياد كلمه «نُه» را ذكروار ادا ميكنند. تاريخِ آدمهاي آرامسايشگاه گويا از همين نُه حوت نطفه بسته است تا برسد به بيستوهشت مرداد 32 و ابسورديسمِ حاد و بيحدوحصر متنهايي كه از پس اين شكست بزرگ پيكره يافتند. فضاي «آرامسايشگاه» (1356) آنطور كه از نام آن برميآيد، آسايشگاه است. اما كلمه خودساخته فرسي جز اين، شق ديگري دارد كه در طول روايت پديدار ميشود: سايشگاه. آرامـ-سايشگاه. نرمنرم ساييدهشدن.
مردمانِ بازي فرسي اينجا بهجاي آنكه به آرامش برسند، ساييده ميشوند. اما آدمهاي بازي: دكتر سليمان توما، پرستاري موسوم به خانومبزرگ با نام واقعيِ مستانه رهايي، خوشه و خسرو شهرياري. دختر و مرد ماشين ديگر شخصيتهاي اين بازياند و دو مرد سفيدپوش و بيماران زن و مرد و پرستاران ديگر ساكنان اين آسايشگاه. پيكره نمايشنامه فرسي طبعا از كلمات شكل ميبندد، اما زبانْ اينجا بهطرزي ديگر بهكار گرفته ميشود. جز شرح صحنهها -كه ازقضا در آثار نمايشي فرسي جايگاهي اساسي و مفهومي دارند- بحثها و نقلها در دو فُرم آمده است. يكي ديالوگها كه بناست بار مفهومي كار را بكشد و ديگري منولوگهايي بهظاهر بيربط كه بيماران بدون ترتيب و ارتباط يا اتصالي، مسخشده بر زبان ميآورند. در بسياري از صحنهها، خطِ فارق ايندو نيز برهم ميخورد و به اينترتيب با منولوگهايي مواجهيم كه منطق درونيشان آنها را روي يك خط مفهومي مينشاند و ايماژي از واقعيت دوران ميسازد و برعكس، ديالوگهايي كه گاه به واگويههايي خطاب به خود ميماند. زبان اينجا خاصيت ارتباطي خود را رفتهرفته پَس ميزند و ديگر ابزار بازنمايي واقعيت و نشاندادن چيزي در بيرون نيست. از
اينرو زبان بايد از فرمول متداول «زبان-نظم» پرتاب شود به جايي كه بتواند از وظيفه خود سر باز زند. اين اتفاق نيازمند نوعي انحراف است. طرد زبانِ معيار با كاركردهاي متعارف. درست اينجاست كه زبان، به ماهيت واقعي خود بهعنوان پديدهاي سياسي بازميگردد. در نمايشنامه «آرامسايشگاه» نيز زبان گاه از وظايف عرفي خود تن ميزند، تا با طردِ احكام وارده بر زبان، زباني تازه و بهتبع آن شايد فرم زندگي تازه بسازد. تلاش فرسي در جهت تكهتكهشدن زبان و در جاهايي به لكنتافتادن آن در همين روند معنا مييابد. ايندست نمايشها تا سرحد افراطيِ بيارزشكردن زبان پيش ميروند و گرچه زبان هنوز يكي از نقشگردانان مهم صحنه است اما آنچه روي صحنه اتفاق ميافتد از كلماتي كه شخصيتها بر زبان ميآورند، فراتر ميرود.
اگر «آرامسايشگاه» را نه يك متن/جزء از كليت تاريخ ادبياتنمايشي، كه تاريخِ متنشده بدانيم، ميتوان مدار نيروهاي موجود در جامعه آن دوره را در متن شناسايي كرد. در خوانش سردستي از «آرامسايشگاه»، منتقد و مخاطب به نظاره وضعيت پس از كودتا مينشينند. وضعيتي كه مردمان آن همارز با فروپاشي سلسلههاي حاكم، با فروپاشي روان خود مواجهند. هر كدام از ساكنان آسايشگاه، حتا دكتر توما كه بايد نمادِ رستگاري و رستن بيماران باشد و خانومبزرگ هم، خودْ مبتلا به گمگشتگياند. خانومبزرگ با اخلاقيات درگير است و دكتر توما دچار نوعي يأس فلسفي است، اما از پا ننشسته و در پي ايدهاي براي رهايي است. از اينجاست كه لايه ديگري از متن بروز ميكند كه معاصر ما است و نمايشنامه را از يك متن بازتابدهنده صرف فراتر ميبرد. شايد بتوان گفت نمايش «آرامسايشگاه» بهنوعي از بازي دومِ پرده اول آغاز ميشود. بازي اول تنها كُد ورود به نمايش است با اعداد و حضور و غيبت، سكوت و فرياد بازيگران. در صحنه يا بازي دوم خوشه بر صحنه ميآيد. مرد ماشين هم هست كه كنار موتور برهنه اتومبيل نشسته و با آچارها و ابزارهاي متعدد مهرههاي موتور را شلوسفت ميكند. بعد سروكله
خانومبزرگ، دختر و ديگران پيدا ميشود. از خصيصههاي مهمِ متن يكي اين است كه اساس ايده نمايش در تاريكروشناي صحنه شكل ميگيرد، نه در آنچه زير نور و در لابهلاي صداها و حرفهاي بازيگران ديده و شنيده ميشود. انگار تمام بازيها، منولوگها، ديالوگها نوشته شدهاند و نور بر تمام صحنه تا خط فرضي ديوار چهارم افتاده، تا چند چيزِ حاشيهاي تقدير متن را دست بگيرد. همان چيزها كه با خاصيت تمثيلي اثر همبستهاند: «موتور برهنه اتومبيل» و «تلفن»ي كه گوشه صحنه زنگ ميخورد و به خوشه ناسزا ميگويد. دكتر توما خطاب به مرد ماشين ميگويد هفت ماه است كه دارد موتور را تعمير ميكند. هفت ماه و هفت روز. بحث به «وظيفه» ميكشد. «مرد ماشين: استارتش خرابه. استارتش به وظيفهش عمل نميكنه. دكتر توما: اما از قرار استارتش اشكالي نداره، درواقع اين موتوره كه به وظيفهش عمل نميكنه.» وظيفه. آنچه در ميان هذيانها و پريشانگوييهاي خسرو هم به آن اشاره ميشود. «اينجا كجاست؟ تكرار تكرار! چيكارهاي؟ كار! مأموريت؟ گفتم وظيفه!» موتور، استعاره از نيروي محرك جامعه از كارافتاده است. استارتزدن به خودي خود راه به جايي نميبرد. جامعه براي رستگاري و
رهايي به چيزي بيش از استارت، به نيروي محرك جامعه وابسته است و وظيفه، همان چيزي است كه فرد را در وضعيت بيمعناي دورانش به ورطه فروپاشي كشانده. جملات بيمعناي بيماران كه كلماتي مرتبط با وضعيت را بر زبان ميآورند، نشان از همين بيمعنايي وضعيت دارند: اُبژه لوكال... مصرف، دودمان مصرف... از ماركوزيسم به ماركسيسم... چندتا مقاومت؟ چقدر مقاومت؟ همهش مقاومت...كاپيتاليسم...» و بعد صداي خسرو ميآيد از پسِ اين كلمات بيربط: «در يك جهنم آبادي، در يك بهشتزار زار زاري! يك كليد!» خسرو، تنها شايد در دوصحنه به عنوان يكي از بازيگران اصلي حاضر ميشود اما حجم بيشتر نمايشنامه درباره او، بيمارياش و طرز درمان او است. خسرو مدتهاست كه بهدنبال كليد ميگردد، كليدي حامل حقيقتي است و در نظر دكتر توما از يك كليد راستراستكي شروع شده، يك كليد واقعي. طرح درماني دكتر توما هم از همينجا پيريزي ميشود. كليدهاي واقعي، كليد دَر خانه خسرو و خوشه، كليد كشوي مخفي كتابخانه خسرو، كليد كشوها با اشياء معمولي، كه هر روزه در اتاق خسرو جابهجا ميشوند تا شايد نشانهاي باشند و او را به نقطه آغاز بيماري برسانند. اما توما از وسط كار به طرح درمانياش
شك ميكند. «طرح درماني من فقط يه دروغ بوده. ادامهدادن به اين شعبدهبازي يعني ايمانداشتن به دروغ.» ايده رهايي در ذهن توما از همين بازي شكل ميبندد: راست، حقيقت، راستي. اين است وظيفه ما. «ما بايد بتونيم خودمونو آزاد بكنيم. ما داريم پرت ميشيم تو دره يه زندگي دروني. حدس ميزنيم، پيش خودمون تحليل ميكنيم، قضاوت ميكنيم، بعد همهچيزو بيسروصدا تو مغزمون دفن ميكنيم. تدفين نامريي صامت. مرض قرن ما همينه. زندونيكردن حس و شعورت بهوسيله خودت... اينه كه خواستهها و نشده و نكردههاي خودمونو ميريزيم تو يه تصوير ذهني. تو يه كلمه، كلمه كليد! كلمهاي كه تو تركيبي كه ما قرارش داديم هيچكاره و بيمعنييه.» اگر ادبيات موازي تاريخ نباشد و اگر با برهمزدن قواعد مسلط افق شناختي را كنار بزند، خواهد توانست مدار نيروهاي جامعه را شناسايي كند و آنگاه شايد از زمانه خود پيشتر رود. دستكم در خوانش امروز از نمايشنامه «آرامسايشگاه» فرسي شايد بتوان صداي نيروهاي آينده را شنيد. توما راه رستگاري و رهايي را در راستي و رستن از زندگي دروني و ذهني ميداند. اينك وظيفه نخست هر كس رهايي از ناراستي است. فرديت هم اينجا مواجهه با خويشتن براي
پيوستن به كليتي است كه توان تحركبخشيدن به جامعهاي است كه خبرهاي روزنامهاش همه «فوقالعاده»اند و حامل خبرهاي پرتنش و هول. «روزنامه يعني جنجال». شايد هم يعني راستي. شكست گفتمان روانكاوي نزد توما، كه خود روانپزشك است همان خبري است كه ادبيات به آينده ميدهد. همان گفتماني كه بعدها، يكي دو دهه بعد از چاپِ «آرامسايشگاه»، فضاي ادبي را به تسخير خود درآورده و سعي در فرديكردن همهچيز دارد. اين در حالي است كه «نوشتن»، هر آينه در برابر روانكاوي و درونگرايي قرار دارد.
آرامسايشگاه / بهمن فرسي/ نشر بيدگل
«همهجا تاريك ميشود. ده نفر از بازيگران، در تاريكي، از اعماق صحنه، اعداد از صفر تا نُه را فرياد ميزنند. با هر عدد نور عمومي صحنه اندكي بيشتر ميشود. پس از آنكه عدد نُه گفته شد يكي از بازيگران به مركز ديوار چهارم صحنه ميآيد. ميايستد و فرياد ميزند «نودونُه.» حوت 1299. يك كودتا در تاريخ معاصر ايران. اين بازيِ يك از پرده اول نمايشنامه دوپردهاي «آرامسايشگاه» بهمن فرسي است. بعد هفت بازيگر بهترتيب، از زن و مرد پشتسر هم روي صحنه ميآيند و اعدادي را فرياد ميزنند كه تاريخ رويدادهاي مهمي در تاريخ سرزمين ماست. «هيس! سسس...» صداي ماشين تحرير از عمق سكوت برميآيد. بازيگران نخست آهسته، سپس با صداي بلندتر و بعد به فرياد كلمه «نُه» را ذكروار ادا ميكنند. تاريخِ آدمهاي آرامسايشگاه گويا از همين نُه حوت نطفه بسته است تا برسد به بيستوهشت مرداد 32 و ابسورديسمِ حاد و بيحدوحصر متنهايي كه از پس اين شكست بزرگ پيكره يافتند. فضاي «آرامسايشگاه» (1356) آنطور كه از نام آن برميآيد، آسايشگاه است. اما كلمه خودساخته فرسي جز اين، شق ديگري دارد كه در طول روايت پديدار ميشود: سايشگاه. آرامـ-سايشگاه. نرمنرم ساييدهشدن.
مردمانِ بازي فرسي اينجا بهجاي آنكه به آرامش برسند، ساييده ميشوند. اما آدمهاي بازي: دكتر سليمان توما، پرستاري موسوم به خانومبزرگ با نام واقعيِ مستانه رهايي، خوشه و خسرو شهرياري. دختر و مرد ماشين ديگر شخصيتهاي اين بازياند و دو مرد سفيدپوش و بيماران زن و مرد و پرستاران ديگر ساكنان اين آسايشگاه. پيكره نمايشنامه فرسي طبعا از كلمات شكل ميبندد، اما زبانْ اينجا بهطرزي ديگر بهكار گرفته ميشود. جز شرح صحنهها -كه ازقضا در آثار نمايشي فرسي جايگاهي اساسي و مفهومي دارند- بحثها و نقلها در دو فُرم آمده است. يكي ديالوگها كه بناست بار مفهومي كار را بكشد و ديگري منولوگهايي بهظاهر بيربط كه بيماران بدون ترتيب و ارتباط يا اتصالي، مسخشده بر زبان ميآورند. در بسياري از صحنهها، خطِ فارق ايندو نيز برهم ميخورد و به اينترتيب با منولوگهايي مواجهيم كه منطق درونيشان آنها را روي يك خط مفهومي مينشاند و ايماژي از واقعيت دوران ميسازد و برعكس، ديالوگهايي كه گاه به واگويههايي خطاب به خود ميماند. زبان اينجا خاصيت ارتباطي خود را رفتهرفته پَس ميزند و ديگر ابزار بازنمايي واقعيت و نشاندادن چيزي در بيرون نيست. از
اينرو زبان بايد از فرمول متداول «زبان-نظم» پرتاب شود به جايي كه بتواند از وظيفه خود سر باز زند. اين اتفاق نيازمند نوعي انحراف است. طرد زبانِ معيار با كاركردهاي متعارف. درست اينجاست كه زبان، به ماهيت واقعي خود بهعنوان پديدهاي سياسي بازميگردد. در نمايشنامه «آرامسايشگاه» نيز زبان گاه از وظايف عرفي خود تن ميزند، تا با طردِ احكام وارده بر زبان، زباني تازه و بهتبع آن شايد فرم زندگي تازه بسازد. تلاش فرسي در جهت تكهتكهشدن زبان و در جاهايي به لكنتافتادن آن در همين روند معنا مييابد. ايندست نمايشها تا سرحد افراطيِ بيارزشكردن زبان پيش ميروند و گرچه زبان هنوز يكي از نقشگردانان مهم صحنه است اما آنچه روي صحنه اتفاق ميافتد از كلماتي كه شخصيتها بر زبان ميآورند، فراتر ميرود.
اگر «آرامسايشگاه» را نه يك متن/جزء از كليت تاريخ ادبياتنمايشي، كه تاريخِ متنشده بدانيم، ميتوان مدار نيروهاي موجود در جامعه آن دوره را در متن شناسايي كرد. در خوانش سردستي از «آرامسايشگاه»، منتقد و مخاطب به نظاره وضعيت پس از كودتا مينشينند. وضعيتي كه مردمان آن همارز با فروپاشي سلسلههاي حاكم، با فروپاشي روان خود مواجهند. هر كدام از ساكنان آسايشگاه، حتا دكتر توما كه بايد نمادِ رستگاري و رستن بيماران باشد و خانومبزرگ هم، خودْ مبتلا به گمگشتگياند. خانومبزرگ با اخلاقيات درگير است و دكتر توما دچار نوعي يأس فلسفي است، اما از پا ننشسته و در پي ايدهاي براي رهايي است. از اينجاست كه لايه ديگري از متن بروز ميكند كه معاصر ما است و نمايشنامه را از يك متن بازتابدهنده صرف فراتر ميبرد. شايد بتوان گفت نمايش «آرامسايشگاه» بهنوعي از بازي دومِ پرده اول آغاز ميشود. بازي اول تنها كُد ورود به نمايش است با اعداد و حضور و غيبت، سكوت و فرياد بازيگران. در صحنه يا بازي دوم خوشه بر صحنه ميآيد. مرد ماشين هم هست كه كنار موتور برهنه اتومبيل نشسته و با آچارها و ابزارهاي متعدد مهرههاي موتور را شلوسفت ميكند. بعد سروكله
خانومبزرگ، دختر و ديگران پيدا ميشود. از خصيصههاي مهمِ متن يكي اين است كه اساس ايده نمايش در تاريكروشناي صحنه شكل ميگيرد، نه در آنچه زير نور و در لابهلاي صداها و حرفهاي بازيگران ديده و شنيده ميشود. انگار تمام بازيها، منولوگها، ديالوگها نوشته شدهاند و نور بر تمام صحنه تا خط فرضي ديوار چهارم افتاده، تا چند چيزِ حاشيهاي تقدير متن را دست بگيرد. همان چيزها كه با خاصيت تمثيلي اثر همبستهاند: «موتور برهنه اتومبيل» و «تلفن»ي كه گوشه صحنه زنگ ميخورد و به خوشه ناسزا ميگويد. دكتر توما خطاب به مرد ماشين ميگويد هفت ماه است كه دارد موتور را تعمير ميكند. هفت ماه و هفت روز. بحث به «وظيفه» ميكشد. «مرد ماشين: استارتش خرابه. استارتش به وظيفهش عمل نميكنه. دكتر توما: اما از قرار استارتش اشكالي نداره، درواقع اين موتوره كه به وظيفهش عمل نميكنه.» وظيفه. آنچه در ميان هذيانها و پريشانگوييهاي خسرو هم به آن اشاره ميشود. «اينجا كجاست؟ تكرار تكرار! چيكارهاي؟ كار! مأموريت؟ گفتم وظيفه!» موتور، استعاره از نيروي محرك جامعه از كارافتاده است. استارتزدن به خودي خود راه به جايي نميبرد. جامعه براي رستگاري و
رهايي به چيزي بيش از استارت، به نيروي محرك جامعه وابسته است و وظيفه، همان چيزي است كه فرد را در وضعيت بيمعناي دورانش به ورطه فروپاشي كشانده. جملات بيمعناي بيماران كه كلماتي مرتبط با وضعيت را بر زبان ميآورند، نشان از همين بيمعنايي وضعيت دارند: اُبژه لوكال... مصرف، دودمان مصرف... از ماركوزيسم به ماركسيسم... چندتا مقاومت؟ چقدر مقاومت؟ همهش مقاومت...كاپيتاليسم...» و بعد صداي خسرو ميآيد از پسِ اين كلمات بيربط: «در يك جهنم آبادي، در يك بهشتزار زار زاري! يك كليد!» خسرو، تنها شايد در دوصحنه به عنوان يكي از بازيگران اصلي حاضر ميشود اما حجم بيشتر نمايشنامه درباره او، بيمارياش و طرز درمان او است. خسرو مدتهاست كه بهدنبال كليد ميگردد، كليدي حامل حقيقتي است و در نظر دكتر توما از يك كليد راستراستكي شروع شده، يك كليد واقعي. طرح درماني دكتر توما هم از همينجا پيريزي ميشود. كليدهاي واقعي، كليد دَر خانه خسرو و خوشه، كليد كشوي مخفي كتابخانه خسرو، كليد كشوها با اشياء معمولي، كه هر روزه در اتاق خسرو جابهجا ميشوند تا شايد نشانهاي باشند و او را به نقطه آغاز بيماري برسانند. اما توما از وسط كار به طرح درمانياش
شك ميكند. «طرح درماني من فقط يه دروغ بوده. ادامهدادن به اين شعبدهبازي يعني ايمانداشتن به دروغ.» ايده رهايي در ذهن توما از همين بازي شكل ميبندد: راست، حقيقت، راستي. اين است وظيفه ما. «ما بايد بتونيم خودمونو آزاد بكنيم. ما داريم پرت ميشيم تو دره يه زندگي دروني. حدس ميزنيم، پيش خودمون تحليل ميكنيم، قضاوت ميكنيم، بعد همهچيزو بيسروصدا تو مغزمون دفن ميكنيم. تدفين نامريي صامت. مرض قرن ما همينه. زندونيكردن حس و شعورت بهوسيله خودت... اينه كه خواستهها و نشده و نكردههاي خودمونو ميريزيم تو يه تصوير ذهني. تو يه كلمه، كلمه كليد! كلمهاي كه تو تركيبي كه ما قرارش داديم هيچكاره و بيمعنييه.» اگر ادبيات موازي تاريخ نباشد و اگر با برهمزدن قواعد مسلط افق شناختي را كنار بزند، خواهد توانست مدار نيروهاي جامعه را شناسايي كند و آنگاه شايد از زمانه خود پيشتر رود. دستكم در خوانش امروز از نمايشنامه «آرامسايشگاه» فرسي شايد بتوان صداي نيروهاي آينده را شنيد. توما راه رستگاري و رهايي را در راستي و رستن از زندگي دروني و ذهني ميداند. اينك وظيفه نخست هر كس رهايي از ناراستي است. فرديت هم اينجا مواجهه با خويشتن براي
پيوستن به كليتي است كه توان تحركبخشيدن به جامعهاي است كه خبرهاي روزنامهاش همه «فوقالعاده»اند و حامل خبرهاي پرتنش و هول. «روزنامه يعني جنجال». شايد هم يعني راستي. شكست گفتمان روانكاوي نزد توما، كه خود روانپزشك است همان خبري است كه ادبيات به آينده ميدهد. همان گفتماني كه بعدها، يكي دو دهه بعد از چاپِ «آرامسايشگاه»، فضاي ادبي را به تسخير خود درآورده و سعي در فرديكردن همهچيز دارد. اين در حالي است كه «نوشتن»، هر آينه در برابر روانكاوي و درونگرايي قرار دارد.
آرامسايشگاه / بهمن فرسي/ نشر بيدگل
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.