نگاهی به «صدای شکستن»
چیزی هست که میشکند
پیام حیدرقزوینی
«صدای شکستن»، این نمایشنامه دوپردهای سرشار از تمثیل و استعاره، از آن دست متنهای نمایشی است که بخشی مهم از ویژگیاش در اجرا و روی صحنه دیده میشود و گرچه متن اثر فینفسه ویژگیهایی قابلتوجه دارد اما بسیاری از نکات ظریفی که بهمن فرسی برای این نمایشنامه درنظر داشته در اجرا و برای بینندگان نمایش تحقق مییابد و این خصوصیات اجرائی در خواندن متن اثر از دست میرود. بازیهای نور و صدا که فرسی با وسواس و آگاهی در متن اثرش جای داده را میتوان مهمترین ویژگی اجرائی دانست که در خواندن متن اثر بهدرستی دریافت نمیشود.
«صدای شکستن»، بازیای سرشار از صداها و نورهاست که یکدیگر و نیز دیالوگهای متن را تکمیل میکنند و در سیر اجرا نقشی حیاتی دارند و بخشی از مقصود نویسنده در صداها و نورها یا خاموشیها و بیصداییها نهفته است. «صدای شکستن» با صدای شخص اول نمایشنامه آغاز میشود و با صدای او به آخر میرسد. اگرچه فرهاد، شخصیت اصلی «صدای شکستن»، خودکشی میکند و میمیرد اما او به واسطه صدایش تا پایان نمایشنامه حضور دارد و بهاینترتیب میتوان او را «اول شخص غایب» این نمایشنامه نامید. فرهاد به دلایلی معلوم و نامعلوم به زندگیاش پایان داده و در صحنهِ اجرا حضوری جسمانی ندارد اما صدای ضبطشده او تا آخر شنیده میشود و بخش اصلی بازی را پیش میبرد. صدایی که در آن شیهه اسب و صدای نوزاد و تفنگها و شیشهها و چوبسای شنیده میشود. در نمایش شناخت دقیقی از فرهاد وجود ندارد و باید او را به واسطه حرفهای دیگران و صحبتهای ضبطشده خودش شناخت.
پرده اول نمایشنامه، از بیست تابلوی کوتاه تشکیل شده که میتوان گفت بیارتباط باهماند و گسیختگی آنها از یکدیگر در ابتدا خواننده را گیج میکند و بهعبارتی با هر پرده ایدهها و تصویرهای جدیدی پیشِروی خواننده قرار میگیرد. عدم ارتباط میان این تابلوها بهنوعی در پیوند با وضعیتی است که آدمهای نمایش به آن دچارند. آدمهایی که بیارتباط با هم هریک در جهان خود زندگی میکنند؛ درست مثل تابلوهای نمایش که انگار هرکدام حیاتی جداگانه دارند و درظاهر ارتباط منطقی مشخصی میان آنها برقرار نیست. ازاینرو «صدای شکستن» سیر داستانی مشخص و سرراستی را دنبال نمیکند و از داستاننویسی مرسوم فاصله دارد و ضمنا سرشار از حرفها و اندیشههای فلسفی است.
آدمهای «صدای شکستن»، آدمهایی سرگرداناند که در چرخ زندگی گیر افتادهاند: «بدون و آگاه باش که مقدر نشده تو سر از این معما دربیاری. سوار یهچیز گردونت کرده، خودتم واداشته پابهپاش میگردونه. میچرخه و میچرخی. یه مشت تیله گوشتی سرگردون رو یه تیله خاکی سرگردون. مقدر شده که غافل کار هم باشین. تو این معامله قدرت دست غفلته و بس». در این زندگی، آدمها به کارهایی مشغولاند که زندگی آنها را به پذیرفتن و انجام آنها واداشته و هرکس برای روح خودش جانشینی تعیین کرده و ذاتش را تسلیم ذات زندگی کرده است. بحران رابطه، آدمهای نمایش را به موجوداتی جدا از هم تبدیل کرده و هر تلاشی از سوی آنها برای برقراری ارتباط از پیش شکست خورده است: «دره! من از زندگی چیزی میفهمم که تو نمیفهمی. و از همینجاست که بین من و تو، بین همه ما درههای دور و دراز دهن باز میکنه. از من تا تو، از تو تا مردم، این فاصلهها رو نگاه کن. اینا درهس، پرتگاهه، و ما همهمون موندهایم لب پرتگاه. هیچ دونفرییم جربزهشو ندارن که خودشونو پرت کنن، تا لااقل، شاید جنازههاشون اون ته کنار هم بیفته و معنی نزدیکی رو درک کنن». بحران روابط حتی در رابطه عاشقانه فرهاد و
توتیا هم وجود دارد و امکان تصاحب و یکیشدن میان این دو وجود ندارد. فرهاد که به عشقی افلاطونی دچار است، توتیا را پرندهای میداند که در رگهایش خون پرنده جریان دارد و مدام از شاخهای به شاخه دیگر میپرد و روی هیچ درختی برای همیشه نمیتواند بند شود. آدمهای «صدای شکستن» ازخود بیگانهاند و روابط میانشان نیز براساس همین ازخودبیگانگی شکل میگیرد. رامین، یکی از مردهای نمایشنامه، آدمها را قلابهایی میداند که برای اسیرکردن، کشتن، و بعد مصرفکردن هم به آب افتادهاند. فرهاد دیگر نمیتواند در برابر زندگی موجود جانسختی به خرج دهد و از این وضعیت وحشت دارد اما از آن فرار نمیکند بلکه میخواهد هرچه هست را بالا بیاورد و زندگیاش را تمام کند. جرم او جرم مقاومت است، مقاومتی که درواقع «خردشدن و فساد تدریجی» است. او فکر میکند که هیچکس نسبت به محرزترین جرمهای خودش قضاوتی نمیکند اما «تو هر صورتی با پررویی تمام، به قاضی سمج بهتخت نشسته» است. انگار آدمها با هر نفسی که میکشند یکدیگر را قضاوت میکنند و درنهایت خود زندگی نیز بیرحمانه آدمها را قضاوت میکند.
از سویی دیگر، همه آدمهای «صدای شکستن» گرفتار بازیاند. بازیای معماگونه که امکان شناخت قواعد آن وجود ندارد و هرکس در این بازی نقشی تحمیلشده به خود گرفته است. در شکلی کلیتر نهفقط این آدمها، بلکه کل زندگی بازی است و آدمها نمیتوانند در این بازی نقشهایشان را انتخاب کنند. اما در خود نمایش هم بازی دیگری جریان دارد و این بازی دیگر، بازی است که فرهاد با صدایش ترتیب داده است. او وصیت کرده بعد از مرگش صدای ضبطشدهاش برای دیگران پخش شود و در اینجاست که آدمهای نمایش از سویی هم مورد خطاب و اتهام قرار میگیرند و هم مبهوت این بازی میشوند. صدای فرهاد بعد از مرگش، صدایی است که وضعیت اطرافش را متهم میکند و میتوان بخشی از دلایل خودکشی او را در همین حرفهای او جستوجو کرد. فرهاد گرچه مرده است اما در صدایش زنده است و صدایش شبیه به وجدان یا ناظری بیرونی است که آدمها را خطاب قرار میدهد: «من حالا دیگه پسر عاقلیام. این فرهاد یه فرهاد ماشینییه. این روزگار میخواد از تو هم یه همچین آدمی بسازه. یعنی از همه. میخواد شخصیت تو رشد نکنه، شعورت محدود باشه. قابل کنترل باشی، به اختیار خودش خاموش و روشنت کنه. فقط حرف باشی.
عمل ازت نیاد. و در این صورت به تو اجازه میده که با کمال سربلندی زندگی کنی و به فکر آیندهت باشی...».
«صدای شکستن» اگرچه تصویری از دورهای مشخص با آدمهایش را به دست میدهد، اما بیش از آن تأملی است در معنای زندگی و بیهودگی مناسبات میان آدمها و قضاوت آنها درباره یکدیگر. زندگی در وضعیتی که نمایشنامه تصویر میکند، جریانی بیمنطق و بیهوده است که شرایط خودش را به آدمها تحمیل کرده و آدمها را در مقابل هم قرار داده و اگر در این بین رابطهای میان آنها شکل گیرد رابطهای غیرانسانی است: «دو تا فرفره رو بچرخون ول کن تو یه سینی، چی میبینی؟ میبینی فرفرهها بیاینکه قصد کنن و بخوان بههم نزدیک میشن، بههم تنه میزنن، همدیگهرو پرت میکنن. بشر نادون! چشم دلتو واکن که این تنهزدنا بهجا آوردن نیس، آشنایی نیس، دوستی و عشق نیس، خویشی نیس، رابطه نیس. تو درست وختی به دنیا میآی که از این دار غدار جدا میشی. وقتی فرفرهت افتاد، همچین که وایسادی، اونوقت همه میبینن که ئه، یه چیزی کم دارن. در و دیوار سراغ تو رو میده، هوا بوی تورو میده، کوچه و بازار تورو میپرسه».
«صدای شکستن» را ذهنیت آدمها پیش میبرد و این موضوع باعث شده که نمایش شکلی استعاری و تمثیلی به خود بگیرد و در نتیجه زبان نمایش نیز زبانی استعاری و شعرگونه است و البته در جاهایی دیالوگها شکلی تصنعی به خود گرفتهاند. در «صدای شکستن» ما بیش از آنکه با آدمهای نمایش سروکار داشته باشیم با ذهنیت آنها مواجهیم و البته این ویژگی باعث شده تا شناخت دقیقی از آدمها و سیر زندگیشان وجود نداشته باشد.
صدای شکستن/ بهمن فرسی/ نشر بیدگل
«صدای شکستن»، این نمایشنامه دوپردهای سرشار از تمثیل و استعاره، از آن دست متنهای نمایشی است که بخشی مهم از ویژگیاش در اجرا و روی صحنه دیده میشود و گرچه متن اثر فینفسه ویژگیهایی قابلتوجه دارد اما بسیاری از نکات ظریفی که بهمن فرسی برای این نمایشنامه درنظر داشته در اجرا و برای بینندگان نمایش تحقق مییابد و این خصوصیات اجرائی در خواندن متن اثر از دست میرود. بازیهای نور و صدا که فرسی با وسواس و آگاهی در متن اثرش جای داده را میتوان مهمترین ویژگی اجرائی دانست که در خواندن متن اثر بهدرستی دریافت نمیشود.
«صدای شکستن»، بازیای سرشار از صداها و نورهاست که یکدیگر و نیز دیالوگهای متن را تکمیل میکنند و در سیر اجرا نقشی حیاتی دارند و بخشی از مقصود نویسنده در صداها و نورها یا خاموشیها و بیصداییها نهفته است. «صدای شکستن» با صدای شخص اول نمایشنامه آغاز میشود و با صدای او به آخر میرسد. اگرچه فرهاد، شخصیت اصلی «صدای شکستن»، خودکشی میکند و میمیرد اما او به واسطه صدایش تا پایان نمایشنامه حضور دارد و بهاینترتیب میتوان او را «اول شخص غایب» این نمایشنامه نامید. فرهاد به دلایلی معلوم و نامعلوم به زندگیاش پایان داده و در صحنهِ اجرا حضوری جسمانی ندارد اما صدای ضبطشده او تا آخر شنیده میشود و بخش اصلی بازی را پیش میبرد. صدایی که در آن شیهه اسب و صدای نوزاد و تفنگها و شیشهها و چوبسای شنیده میشود. در نمایش شناخت دقیقی از فرهاد وجود ندارد و باید او را به واسطه حرفهای دیگران و صحبتهای ضبطشده خودش شناخت.
پرده اول نمایشنامه، از بیست تابلوی کوتاه تشکیل شده که میتوان گفت بیارتباط باهماند و گسیختگی آنها از یکدیگر در ابتدا خواننده را گیج میکند و بهعبارتی با هر پرده ایدهها و تصویرهای جدیدی پیشِروی خواننده قرار میگیرد. عدم ارتباط میان این تابلوها بهنوعی در پیوند با وضعیتی است که آدمهای نمایش به آن دچارند. آدمهایی که بیارتباط با هم هریک در جهان خود زندگی میکنند؛ درست مثل تابلوهای نمایش که انگار هرکدام حیاتی جداگانه دارند و درظاهر ارتباط منطقی مشخصی میان آنها برقرار نیست. ازاینرو «صدای شکستن» سیر داستانی مشخص و سرراستی را دنبال نمیکند و از داستاننویسی مرسوم فاصله دارد و ضمنا سرشار از حرفها و اندیشههای فلسفی است.
آدمهای «صدای شکستن»، آدمهایی سرگرداناند که در چرخ زندگی گیر افتادهاند: «بدون و آگاه باش که مقدر نشده تو سر از این معما دربیاری. سوار یهچیز گردونت کرده، خودتم واداشته پابهپاش میگردونه. میچرخه و میچرخی. یه مشت تیله گوشتی سرگردون رو یه تیله خاکی سرگردون. مقدر شده که غافل کار هم باشین. تو این معامله قدرت دست غفلته و بس». در این زندگی، آدمها به کارهایی مشغولاند که زندگی آنها را به پذیرفتن و انجام آنها واداشته و هرکس برای روح خودش جانشینی تعیین کرده و ذاتش را تسلیم ذات زندگی کرده است. بحران رابطه، آدمهای نمایش را به موجوداتی جدا از هم تبدیل کرده و هر تلاشی از سوی آنها برای برقراری ارتباط از پیش شکست خورده است: «دره! من از زندگی چیزی میفهمم که تو نمیفهمی. و از همینجاست که بین من و تو، بین همه ما درههای دور و دراز دهن باز میکنه. از من تا تو، از تو تا مردم، این فاصلهها رو نگاه کن. اینا درهس، پرتگاهه، و ما همهمون موندهایم لب پرتگاه. هیچ دونفرییم جربزهشو ندارن که خودشونو پرت کنن، تا لااقل، شاید جنازههاشون اون ته کنار هم بیفته و معنی نزدیکی رو درک کنن». بحران روابط حتی در رابطه عاشقانه فرهاد و
توتیا هم وجود دارد و امکان تصاحب و یکیشدن میان این دو وجود ندارد. فرهاد که به عشقی افلاطونی دچار است، توتیا را پرندهای میداند که در رگهایش خون پرنده جریان دارد و مدام از شاخهای به شاخه دیگر میپرد و روی هیچ درختی برای همیشه نمیتواند بند شود. آدمهای «صدای شکستن» ازخود بیگانهاند و روابط میانشان نیز براساس همین ازخودبیگانگی شکل میگیرد. رامین، یکی از مردهای نمایشنامه، آدمها را قلابهایی میداند که برای اسیرکردن، کشتن، و بعد مصرفکردن هم به آب افتادهاند. فرهاد دیگر نمیتواند در برابر زندگی موجود جانسختی به خرج دهد و از این وضعیت وحشت دارد اما از آن فرار نمیکند بلکه میخواهد هرچه هست را بالا بیاورد و زندگیاش را تمام کند. جرم او جرم مقاومت است، مقاومتی که درواقع «خردشدن و فساد تدریجی» است. او فکر میکند که هیچکس نسبت به محرزترین جرمهای خودش قضاوتی نمیکند اما «تو هر صورتی با پررویی تمام، به قاضی سمج بهتخت نشسته» است. انگار آدمها با هر نفسی که میکشند یکدیگر را قضاوت میکنند و درنهایت خود زندگی نیز بیرحمانه آدمها را قضاوت میکند.
از سویی دیگر، همه آدمهای «صدای شکستن» گرفتار بازیاند. بازیای معماگونه که امکان شناخت قواعد آن وجود ندارد و هرکس در این بازی نقشی تحمیلشده به خود گرفته است. در شکلی کلیتر نهفقط این آدمها، بلکه کل زندگی بازی است و آدمها نمیتوانند در این بازی نقشهایشان را انتخاب کنند. اما در خود نمایش هم بازی دیگری جریان دارد و این بازی دیگر، بازی است که فرهاد با صدایش ترتیب داده است. او وصیت کرده بعد از مرگش صدای ضبطشدهاش برای دیگران پخش شود و در اینجاست که آدمهای نمایش از سویی هم مورد خطاب و اتهام قرار میگیرند و هم مبهوت این بازی میشوند. صدای فرهاد بعد از مرگش، صدایی است که وضعیت اطرافش را متهم میکند و میتوان بخشی از دلایل خودکشی او را در همین حرفهای او جستوجو کرد. فرهاد گرچه مرده است اما در صدایش زنده است و صدایش شبیه به وجدان یا ناظری بیرونی است که آدمها را خطاب قرار میدهد: «من حالا دیگه پسر عاقلیام. این فرهاد یه فرهاد ماشینییه. این روزگار میخواد از تو هم یه همچین آدمی بسازه. یعنی از همه. میخواد شخصیت تو رشد نکنه، شعورت محدود باشه. قابل کنترل باشی، به اختیار خودش خاموش و روشنت کنه. فقط حرف باشی.
عمل ازت نیاد. و در این صورت به تو اجازه میده که با کمال سربلندی زندگی کنی و به فکر آیندهت باشی...».
«صدای شکستن» اگرچه تصویری از دورهای مشخص با آدمهایش را به دست میدهد، اما بیش از آن تأملی است در معنای زندگی و بیهودگی مناسبات میان آدمها و قضاوت آنها درباره یکدیگر. زندگی در وضعیتی که نمایشنامه تصویر میکند، جریانی بیمنطق و بیهوده است که شرایط خودش را به آدمها تحمیل کرده و آدمها را در مقابل هم قرار داده و اگر در این بین رابطهای میان آنها شکل گیرد رابطهای غیرانسانی است: «دو تا فرفره رو بچرخون ول کن تو یه سینی، چی میبینی؟ میبینی فرفرهها بیاینکه قصد کنن و بخوان بههم نزدیک میشن، بههم تنه میزنن، همدیگهرو پرت میکنن. بشر نادون! چشم دلتو واکن که این تنهزدنا بهجا آوردن نیس، آشنایی نیس، دوستی و عشق نیس، خویشی نیس، رابطه نیس. تو درست وختی به دنیا میآی که از این دار غدار جدا میشی. وقتی فرفرهت افتاد، همچین که وایسادی، اونوقت همه میبینن که ئه، یه چیزی کم دارن. در و دیوار سراغ تو رو میده، هوا بوی تورو میده، کوچه و بازار تورو میپرسه».
«صدای شکستن» را ذهنیت آدمها پیش میبرد و این موضوع باعث شده که نمایش شکلی استعاری و تمثیلی به خود بگیرد و در نتیجه زبان نمایش نیز زبانی استعاری و شعرگونه است و البته در جاهایی دیالوگها شکلی تصنعی به خود گرفتهاند. در «صدای شکستن» ما بیش از آنکه با آدمهای نمایش سروکار داشته باشیم با ذهنیت آنها مواجهیم و البته این ویژگی باعث شده تا شناخت دقیقی از آدمها و سیر زندگیشان وجود نداشته باشد.
صدای شکستن/ بهمن فرسی/ نشر بیدگل
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.