|

کتاب‌ها و روایت فاجعه

امیر کمالی

«ای اهل کتاب:
طایفه تخریب در بلای نوشتن!»
(هفتاد سنگ قبر / یدالله رویایی)
کتاب‌ها از زمان‌های متمادی روی کاغذها نوشته شده‌اند، نوشته می‌شوند و این کار همچنان ادامه خواهد داشت. البته اگر آرزوی «بیل گیتس» و خیل حامیان نرم‌افزارهای کامپیوتری مبنی بر نابودی همیشگی کاغذ برآورده نشود. کتاب‌ها صرف‌نظر از محتواهایشان، عقلی یا شهودی، همگی حاصل استنتاج‌اند و از این منظر هرکتابی، کتابی تاریخی است. همه آنها آشکار و نهان مُهر تاریخمندی را بر پیشانی دارند و از لابه‌لای شناسنامه‌شان، تاریکی‌های تاریخ‌فاتحانه را می‌توان رویت کرد. تاریخ علم، تاریخ هنر و اندیشه، تاریخ مذاهب، تاریخ احساس و... و اتفاقا به همین دلیل کتاب‌ها بیش از هرشی یا ابژه دیگری بسترهای فاجعه را پیموده‌اند.کتاب‌ها عمدتا در گوشه‌گوشه سطور درهم، ریز و درشت و گاه عبارات کژتابشان، از فاجعه‌ای مکتوب روایت می‌کنند؛ فاجعه‌ای که مفهوم پیشرفت از پسِ‌گرده تازیانه‌خورده‌اش درخشان می‌شود. کتاب‌ها زمان رهایی‌بخش را در درونه خود کپسوله می‌کنند. اما چگونه؟ برای نزدیک شدن به این ایده، کلکسیونرهای کتاب نمونه‌های جالبی هستند. مهم‌ترین کلکسیونرهای کتاب، آنهایی هستند که کتاب‌های چاپ اول را جمع می‌کنند. هرکدام از این اشیای نفیس، جهان را دو قطبی کرده‌اند: جهان پیش از خود و جهان پس از تجربه آنها. بسی بیش از رنگ جلد، جنس مواد به کار رفته در نشر، چند جلدی بودن، محتواهای به ظاهر همسان، متعلّق به فلان نویسنده یا فلان سبک بودن و حتی گذشته از اَشکال عجیب و غریب و بیهوده کتاب‌های خاص، چنین کلکسیونرهایی برای تاریخ تولد کتاب‌ها ارزش قائل‌اند. تاریخی که کتاب‌ها نه توی آن آمده باشند بلکه بر آن فرود آمده‌اند از توی خود تاریخ کلی. یعنی همان زمانی که کتاب‌ها در آن آمده‌اند تا توامان شاهد، متحمل و راوی فاجعه باشند. با این وصف میزان این روایت، در کتاب‌هایی که برای گفتمان غالب بی‌خطرند، بیشتر معطوف به ناگفته‌هایش باقی می‌ماند. در عصر ما، که تبادل تجربه، دیگر از ارتباط‌های انسانی به مغاک تصویرگرایی الکترونیک سقوط کرده، تنها کتاب‌ها هستند که در همین شکل مادیشان، با نوشته‌هایشان یا با آنچه نمی‌نویسند، می‌توانند تجربه فاجعه را بلیغ‌تر از هر چیز دیگری، روایت کنند.کلکسیون کتاب‌های چاپ اول، پیش از هر چیز همین روایت سازمان‌یافته از تاریخ را یک‌جا گرد می‌آورند. این کلکسیون‌ها بیش از محتوایشان، سطوح خواندنی دارند. هویتی که در درونشان پاره‌پاره می‌شود، همان وجه‌ زرکوب و پررنگ و لعابی است که می‌داند تنها در صلحی پایدار نیازی به ورق خوردنش نیست. این کتاب‌ها اشیایی تکین‌اند. همان میزان که شبیه کپی‌های خود در چاپ‌های دوم، سوم و... هستند (صرف نظر از پاره‌ای اصلاحات، یادداشت‌های مولف یا مترجم بر چاپ‌های بعدی یا شجاعت اقرار به اشتباهی در چاپ اول که این روزها از فرط نادر بودن، لباس اخلاق مسیحایی را بر تن می‌کند)، به همان اندازه نیز از مجموعه دربرگیرنده‌شان به دور افتاده‌اند. جایی در کنار ایستاده و تاریخ خود را می‌نگرند. در حقیقت تکینگی این کتاب‌هاست که محتوای آنها را اعتبار می‌بخشد. اما مگر محتوای کتاب‌های چاپ اول چیزی است جز آنچه در چاپ‌های بعدی وجود دارد؟ صرف‌نظر از مواردی که بیان شد (و البته در تأملی جداگانه، خود این موارد می‌تواند استثنای کلیت‌ساز نوینی به شمار آید) کلمات دست‌نخورده‌اند، جملات همان آرایش پیشین را دارند. همه چیز سر جای خودش قرار گرفته است.«تنها یک تفاوت کوچک.»
چاپ‌های بعدی نشان از اقبال خریداران دارد. این اقبال با چاپ دوم زاده می‌شود و با عددهای بالاتر اعتبار بیشتری می‌یابد. آن‌قدر که عنوان و محتوا را تصاحب می‌کند و کتاب، بیرون از خودش راوی خالی‌کردن اریکه قدسی‌اش به نفع اعتباری موهوم، ناشناخته و تا حدودی وصف‌ناپذیر از سوی اجتماع می‌شود. چاپ‌های بعدی کتاب‌ها، روایتگران پیشرفت در عرصه آگاهی‌اند. افسانه‌ای که در کتاب چاپ اول آمده بود تا خرافه آن را آشکار کند. شاید به همین دلیل محتوای چاپ اول، بیشتر به تاریخ خودش و به روایتش از فاجعه وفادار است. زمانی «والتر بنیامین» نوشته بود «وقتی که آرامش کتاب بیشتر و بیشتر وسوسه‌ات می‌کند، محتوایش دیگر برایت ارزشی نخواهد داشت.» این عبارت آشکارا خصلتی را برجسته می‌سازد که شاخصه تمام کتاب‌هاست. آرامشی که حاصل بدل ساختنِ زمان کِشدار و ملال‌آور تقویمی به یک فضاست. شاید به همین دلیل هنگامی که بنیامین اثر مهم «مارسل پروست» را ترجمه می‌کرد، بی اندازه دوست می‌داشت، نام آن را «در جستجوی فضای از دست رفته» بگذارد.در یادداشت بنیامین ذیل عدد 13 خصلتی از کتاب رونمایی می‌شود که ایده همین آرامش را از نو متبلور می‌کند: «کتاب‌ها زمان را در هم می‌بافند بر شب مانند روز و بر روز مانند شب حکم می‌کنند.» در این معنی کتاب‌ها نه سازنده آگاهی بلکه تحشیه‌ای بر آنند. و این آگاهی ضرورتا مضمون تجربه نیست، بلکه فضایی است که با خوانش رو به عقب از تاریخ فاجعه حاصل می‌شود. تنها در این معنی است که فهم محتوای کتاب‌ها، بسی بیش از آنکه وابسته به خود زمان، در مقام دربرگیرنده غایی تمام عرصه‌های تولید آگاهی باشد، عجین شده با فضایی است که فهم آن جز با فهمیدن مکان‌نگاری آن حاصل نمی‌شود. این یعنی درک اندیشه به مثابه یک ویرانه که نمی‌توان آن را در خلال زمانِ تقویمی کشف و ضبط کرد بلکه تنها به واسطه بدل ساختن آن به فضایی ممکن می‌شود که قابلیت ضبطِ مکان نگاری‌اش در لحظه اکنون یک‌باره و برق‌آسا ظاهر می‌شود.سنکا، فیلسوف رواقی، می‌گفت: «کسی که آخرین اصلاحات را در زندگی‌اش ایجاد کند، هیچ‌گاه به زمان بیشتری نیاز نخواهد داشت.» اصلاحی که ممکن نمی‌شود مگر با قرائتی رو به عقب از تاریخ حیاتی که امروزه به شکل فزاینده‌ای در انقیاد زیست سیاست درآمده است و نهایتا چیزی که کتاب‌ها از آن رنج می‌برند، همین انقیاد است، گریختن قدرت رهایی‌بخش تمام ایده‌هایی که عنصر درونی، حقیقی و معطوف به پراکسیس خود را وانهاده‌اند. این می‌تواند به همان سکوت بالقوه کتاب‌های چاپ اول تعبیر شود، سکوتی که دروازه‌ای از تفسیر و آزادی را می‌گشاید، سکوت آدمی هنگام خواندن کتاب، همان سکوت او هنگام خوابیدن است. صدایی ممتد از نفس‌های آرام شنیده می‌شود. تو گویی مبهوت تصاویری از رویا یا کابوس‌اند. این سکوت، یگانه ژستی است که با تخریب خویش، حضور خود کتاب را معنا می‌کند. عنصری که خاموشی‌اش، تمام چیزهای گویایی را که با آن در تماس‌اند، خاموش می‌کند. آیا این خاموشی در همان بلند خواندن کتاب یا در خر و پف‌ها، یعنی در همان زمانی که بدل به فضایی مرموز شده، بیشتر شنیده نمی‌شود؟
«ای اهل کتاب:
طایفه تخریب در بلای نوشتن!»
(هفتاد سنگ قبر / یدالله رویایی)
کتاب‌ها از زمان‌های متمادی روی کاغذها نوشته شده‌اند، نوشته می‌شوند و این کار همچنان ادامه خواهد داشت. البته اگر آرزوی «بیل گیتس» و خیل حامیان نرم‌افزارهای کامپیوتری مبنی بر نابودی همیشگی کاغذ برآورده نشود. کتاب‌ها صرف‌نظر از محتواهایشان، عقلی یا شهودی، همگی حاصل استنتاج‌اند و از این منظر هرکتابی، کتابی تاریخی است. همه آنها آشکار و نهان مُهر تاریخمندی را بر پیشانی دارند و از لابه‌لای شناسنامه‌شان، تاریکی‌های تاریخ‌فاتحانه را می‌توان رویت کرد. تاریخ علم، تاریخ هنر و اندیشه، تاریخ مذاهب، تاریخ احساس و... و اتفاقا به همین دلیل کتاب‌ها بیش از هرشی یا ابژه دیگری بسترهای فاجعه را پیموده‌اند.کتاب‌ها عمدتا در گوشه‌گوشه سطور درهم، ریز و درشت و گاه عبارات کژتابشان، از فاجعه‌ای مکتوب روایت می‌کنند؛ فاجعه‌ای که مفهوم پیشرفت از پسِ‌گرده تازیانه‌خورده‌اش درخشان می‌شود. کتاب‌ها زمان رهایی‌بخش را در درونه خود کپسوله می‌کنند. اما چگونه؟ برای نزدیک شدن به این ایده، کلکسیونرهای کتاب نمونه‌های جالبی هستند. مهم‌ترین کلکسیونرهای کتاب، آنهایی هستند که کتاب‌های چاپ اول را جمع می‌کنند. هرکدام از این اشیای نفیس، جهان را دو قطبی کرده‌اند: جهان پیش از خود و جهان پس از تجربه آنها. بسی بیش از رنگ جلد، جنس مواد به کار رفته در نشر، چند جلدی بودن، محتواهای به ظاهر همسان، متعلّق به فلان نویسنده یا فلان سبک بودن و حتی گذشته از اَشکال عجیب و غریب و بیهوده کتاب‌های خاص، چنین کلکسیونرهایی برای تاریخ تولد کتاب‌ها ارزش قائل‌اند. تاریخی که کتاب‌ها نه توی آن آمده باشند بلکه بر آن فرود آمده‌اند از توی خود تاریخ کلی. یعنی همان زمانی که کتاب‌ها در آن آمده‌اند تا توامان شاهد، متحمل و راوی فاجعه باشند. با این وصف میزان این روایت، در کتاب‌هایی که برای گفتمان غالب بی‌خطرند، بیشتر معطوف به ناگفته‌هایش باقی می‌ماند. در عصر ما، که تبادل تجربه، دیگر از ارتباط‌های انسانی به مغاک تصویرگرایی الکترونیک سقوط کرده، تنها کتاب‌ها هستند که در همین شکل مادیشان، با نوشته‌هایشان یا با آنچه نمی‌نویسند، می‌توانند تجربه فاجعه را بلیغ‌تر از هر چیز دیگری، روایت کنند.کلکسیون کتاب‌های چاپ اول، پیش از هر چیز همین روایت سازمان‌یافته از تاریخ را یک‌جا گرد می‌آورند. این کلکسیون‌ها بیش از محتوایشان، سطوح خواندنی دارند. هویتی که در درونشان پاره‌پاره می‌شود، همان وجه‌ زرکوب و پررنگ و لعابی است که می‌داند تنها در صلحی پایدار نیازی به ورق خوردنش نیست. این کتاب‌ها اشیایی تکین‌اند. همان میزان که شبیه کپی‌های خود در چاپ‌های دوم، سوم و... هستند (صرف نظر از پاره‌ای اصلاحات، یادداشت‌های مولف یا مترجم بر چاپ‌های بعدی یا شجاعت اقرار به اشتباهی در چاپ اول که این روزها از فرط نادر بودن، لباس اخلاق مسیحایی را بر تن می‌کند)، به همان اندازه نیز از مجموعه دربرگیرنده‌شان به دور افتاده‌اند. جایی در کنار ایستاده و تاریخ خود را می‌نگرند. در حقیقت تکینگی این کتاب‌هاست که محتوای آنها را اعتبار می‌بخشد. اما مگر محتوای کتاب‌های چاپ اول چیزی است جز آنچه در چاپ‌های بعدی وجود دارد؟ صرف‌نظر از مواردی که بیان شد (و البته در تأملی جداگانه، خود این موارد می‌تواند استثنای کلیت‌ساز نوینی به شمار آید) کلمات دست‌نخورده‌اند، جملات همان آرایش پیشین را دارند. همه چیز سر جای خودش قرار گرفته است.«تنها یک تفاوت کوچک.»
چاپ‌های بعدی نشان از اقبال خریداران دارد. این اقبال با چاپ دوم زاده می‌شود و با عددهای بالاتر اعتبار بیشتری می‌یابد. آن‌قدر که عنوان و محتوا را تصاحب می‌کند و کتاب، بیرون از خودش راوی خالی‌کردن اریکه قدسی‌اش به نفع اعتباری موهوم، ناشناخته و تا حدودی وصف‌ناپذیر از سوی اجتماع می‌شود. چاپ‌های بعدی کتاب‌ها، روایتگران پیشرفت در عرصه آگاهی‌اند. افسانه‌ای که در کتاب چاپ اول آمده بود تا خرافه آن را آشکار کند. شاید به همین دلیل محتوای چاپ اول، بیشتر به تاریخ خودش و به روایتش از فاجعه وفادار است. زمانی «والتر بنیامین» نوشته بود «وقتی که آرامش کتاب بیشتر و بیشتر وسوسه‌ات می‌کند، محتوایش دیگر برایت ارزشی نخواهد داشت.» این عبارت آشکارا خصلتی را برجسته می‌سازد که شاخصه تمام کتاب‌هاست. آرامشی که حاصل بدل ساختنِ زمان کِشدار و ملال‌آور تقویمی به یک فضاست. شاید به همین دلیل هنگامی که بنیامین اثر مهم «مارسل پروست» را ترجمه می‌کرد، بی اندازه دوست می‌داشت، نام آن را «در جستجوی فضای از دست رفته» بگذارد.در یادداشت بنیامین ذیل عدد 13 خصلتی از کتاب رونمایی می‌شود که ایده همین آرامش را از نو متبلور می‌کند: «کتاب‌ها زمان را در هم می‌بافند بر شب مانند روز و بر روز مانند شب حکم می‌کنند.» در این معنی کتاب‌ها نه سازنده آگاهی بلکه تحشیه‌ای بر آنند. و این آگاهی ضرورتا مضمون تجربه نیست، بلکه فضایی است که با خوانش رو به عقب از تاریخ فاجعه حاصل می‌شود. تنها در این معنی است که فهم محتوای کتاب‌ها، بسی بیش از آنکه وابسته به خود زمان، در مقام دربرگیرنده غایی تمام عرصه‌های تولید آگاهی باشد، عجین شده با فضایی است که فهم آن جز با فهمیدن مکان‌نگاری آن حاصل نمی‌شود. این یعنی درک اندیشه به مثابه یک ویرانه که نمی‌توان آن را در خلال زمانِ تقویمی کشف و ضبط کرد بلکه تنها به واسطه بدل ساختن آن به فضایی ممکن می‌شود که قابلیت ضبطِ مکان نگاری‌اش در لحظه اکنون یک‌باره و برق‌آسا ظاهر می‌شود.سنکا، فیلسوف رواقی، می‌گفت: «کسی که آخرین اصلاحات را در زندگی‌اش ایجاد کند، هیچ‌گاه به زمان بیشتری نیاز نخواهد داشت.» اصلاحی که ممکن نمی‌شود مگر با قرائتی رو به عقب از تاریخ حیاتی که امروزه به شکل فزاینده‌ای در انقیاد زیست سیاست درآمده است و نهایتا چیزی که کتاب‌ها از آن رنج می‌برند، همین انقیاد است، گریختن قدرت رهایی‌بخش تمام ایده‌هایی که عنصر درونی، حقیقی و معطوف به پراکسیس خود را وانهاده‌اند. این می‌تواند به همان سکوت بالقوه کتاب‌های چاپ اول تعبیر شود، سکوتی که دروازه‌ای از تفسیر و آزادی را می‌گشاید، سکوت آدمی هنگام خواندن کتاب، همان سکوت او هنگام خوابیدن است. صدایی ممتد از نفس‌های آرام شنیده می‌شود. تو گویی مبهوت تصاویری از رویا یا کابوس‌اند. این سکوت، یگانه ژستی است که با تخریب خویش، حضور خود کتاب را معنا می‌کند. عنصری که خاموشی‌اش، تمام چیزهای گویایی را که با آن در تماس‌اند، خاموش می‌کند. آیا این خاموشی در همان بلند خواندن کتاب یا در خر و پف‌ها، یعنی در همان زمانی که بدل به فضایی مرموز شده، بیشتر شنیده نمی‌شود؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.