|

روايتي ديگر از «فاوست»

«تنها چيزي كه مي‌دانست اين بود كه سخت‌ترين روزها فرا رسيده است. سه‌ساعتي مي‌شد كه كنار آسانسور ايستاده بود. داشت سيگار پنجمش را مي‌كشيد و افكار در ذهنش جست‌و‌خيز مي‌كردند. چهره‌‌ها، نام‌ها، خاطره‌ها. زغال‌سنگ‌هاي نارس در دست‌هايش سنگيني مي‌كرد. پرندگان دريايي سوئدي بالاي سرش مي‌چرخيدند. مزارع آفتابگردان. بوي روغن ميخك. بوي گرم و شيرين نيتا، وقتي از زمين تنيس مي‌آمد. عرقي كه از سر و روي يك بيوه جاري است، چهره‌ها، نام‌ها. همين‌طور چهره‌ها و نام‌هاي مردگان. مي‌توانست از داخل آپارتمان يك صندلي بياورد، ولي به‌هرحال اعصابش اجازه نشستن به او نمي‌داد. تازه نشستن روي صندلي به انتظار آسانسور هم بي‌ترديد كاري نامتعارف است.» «هياهوي زمان» جولين بارنز با اين سطور آغاز مي‌شود. رماني كه به ادبيات آرمانشهري انگليسي تعلق دارد و البته برخلاف مسير ادبياتي كه مدينه فاضله را ترسيم مي‌كند حركت مي‌كند. «هياهوي زمان» به‌تازگي با ترجمه سپاس ريوندي در نشر ماهي منتشر شده و مترجم در بخشي از مقدمه‌اش، با اشاره به سنت ادبيات آرمانشهري، به گرايش ديگري اشاره كرده كه از دل همين سنت برخاسته اما مسيري عكس را طي مي‌كند و به ترسيم «مدينه فاسده» به‌جاي مدينه فاضله مي‌پردازد. نويسندگاني كه آثارشان را در اين ژانر مي‌نويسند، منتقدان جدي وضع موجودند كه گاه آثارشان را با ترسيم مدينه فاضله خلق كرده‌اند و گاه با ترسيم خلاف آن و گاه با درآميختن اين دو. مترجم رمان در جايي از مقدمه‌اش درباره اين اثر بارنز نوشته: «شايد بتوان گفت «هياهوي زمان» در امتداد همين سنت ادبيات انگليسي قرار مي‌گيرد، با اين تفاوت كه اگر نخستين ژانر ادبيات آرمانشهري انگليسي، در ابتداي عصر استعمار و اكتشافات دريايي، جزاير دورافتاده و غريب را دستمايه كار خويش قرار مي‌داد، جولين بارنز شورويِ عصر استالين را به اين منظور انتخاب مي‌كند؛ يعني، به تعبير فريش، تنها نقطه ناشناخته باقي‌مانده را.» بارنز در «هياهوي زمان» به نويسندگان قديم ادبيات آرمانشهري اداي دين كرده و فضاهاي داستانش يادآور تعدادي از آثار قديمي اين ژانر هستند و به‌نوشته مترجم كتاب، مي‌توان شباهت‌هايي ميان «هياهوي زمان» با آثاري مثل «سفرهاي گاليور» و «1984» يافت. جز اين، بارنز در اين رمان به دو اثر روسي هم توجه داشته است: «ما» از يوگني زامياتين و «مرشد و مارگريتا»ي بولگاكف: «بارنز اين‌جا ضمنا به مسئله ظريف وضعيت شاعران(مجازا هنرمندان) در مدينه فاضله /فاسده مي‌پردازد. در مدينه فاضله اتحاد شوروي، زير آفتاب نظامنامه‌ استالين، مسئله ديگر اين نيست كه شاعران به جرم دروغ‌پردازي بايد تبعيد شوند. اين‌جا راستگويان را تبعيد مي‌كنند؛ اما نه، تبعيد هم نمي‌كنند، برعكس، حتي فراريان را به لطائف‌الحيل برمي‌گردانند (پراكفيف، آيزنشتاين و...) و آنان را سر ميز مذاكره با شيطان مي‌نشانند. هياهوي زمان، مانند مرشد و مارگريتا، روايت ديگري است از داستان فاوست، داستان معامله يك نابغه با شيطان.

«تنها چيزي كه مي‌دانست اين بود كه سخت‌ترين روزها فرا رسيده است. سه‌ساعتي مي‌شد كه كنار آسانسور ايستاده بود. داشت سيگار پنجمش را مي‌كشيد و افكار در ذهنش جست‌و‌خيز مي‌كردند. چهره‌‌ها، نام‌ها، خاطره‌ها. زغال‌سنگ‌هاي نارس در دست‌هايش سنگيني مي‌كرد. پرندگان دريايي سوئدي بالاي سرش مي‌چرخيدند. مزارع آفتابگردان. بوي روغن ميخك. بوي گرم و شيرين نيتا، وقتي از زمين تنيس مي‌آمد. عرقي كه از سر و روي يك بيوه جاري است، چهره‌ها، نام‌ها. همين‌طور چهره‌ها و نام‌هاي مردگان. مي‌توانست از داخل آپارتمان يك صندلي بياورد، ولي به‌هرحال اعصابش اجازه نشستن به او نمي‌داد. تازه نشستن روي صندلي به انتظار آسانسور هم بي‌ترديد كاري نامتعارف است.» «هياهوي زمان» جولين بارنز با اين سطور آغاز مي‌شود. رماني كه به ادبيات آرمانشهري انگليسي تعلق دارد و البته برخلاف مسير ادبياتي كه مدينه فاضله را ترسيم مي‌كند حركت مي‌كند. «هياهوي زمان» به‌تازگي با ترجمه سپاس ريوندي در نشر ماهي منتشر شده و مترجم در بخشي از مقدمه‌اش، با اشاره به سنت ادبيات آرمانشهري، به گرايش ديگري اشاره كرده كه از دل همين سنت برخاسته اما مسيري عكس را طي مي‌كند و به ترسيم «مدينه فاسده» به‌جاي مدينه فاضله مي‌پردازد. نويسندگاني كه آثارشان را در اين ژانر مي‌نويسند، منتقدان جدي وضع موجودند كه گاه آثارشان را با ترسيم مدينه فاضله خلق كرده‌اند و گاه با ترسيم خلاف آن و گاه با درآميختن اين دو. مترجم رمان در جايي از مقدمه‌اش درباره اين اثر بارنز نوشته: «شايد بتوان گفت «هياهوي زمان» در امتداد همين سنت ادبيات انگليسي قرار مي‌گيرد، با اين تفاوت كه اگر نخستين ژانر ادبيات آرمانشهري انگليسي، در ابتداي عصر استعمار و اكتشافات دريايي، جزاير دورافتاده و غريب را دستمايه كار خويش قرار مي‌داد، جولين بارنز شورويِ عصر استالين را به اين منظور انتخاب مي‌كند؛ يعني، به تعبير فريش، تنها نقطه ناشناخته باقي‌مانده را.» بارنز در «هياهوي زمان» به نويسندگان قديم ادبيات آرمانشهري اداي دين كرده و فضاهاي داستانش يادآور تعدادي از آثار قديمي اين ژانر هستند و به‌نوشته مترجم كتاب، مي‌توان شباهت‌هايي ميان «هياهوي زمان» با آثاري مثل «سفرهاي گاليور» و «1984» يافت. جز اين، بارنز در اين رمان به دو اثر روسي هم توجه داشته است: «ما» از يوگني زامياتين و «مرشد و مارگريتا»ي بولگاكف: «بارنز اين‌جا ضمنا به مسئله ظريف وضعيت شاعران(مجازا هنرمندان) در مدينه فاضله /فاسده مي‌پردازد. در مدينه فاضله اتحاد شوروي، زير آفتاب نظامنامه‌ استالين، مسئله ديگر اين نيست كه شاعران به جرم دروغ‌پردازي بايد تبعيد شوند. اين‌جا راستگويان را تبعيد مي‌كنند؛ اما نه، تبعيد هم نمي‌كنند، برعكس، حتي فراريان را به لطائف‌الحيل برمي‌گردانند (پراكفيف، آيزنشتاين و...) و آنان را سر ميز مذاكره با شيطان مي‌نشانند. هياهوي زمان، مانند مرشد و مارگريتا، روايت ديگري است از داستان فاوست، داستان معامله يك نابغه با شيطان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.