|

جنگ تمام شد، ما بي‌شناسنامه مانديم

مهسا علي‌بيگي : «زهرا» در اردوگاه به دنیا آمده و بزرگ شده. شاید به‌همین‌دلیل است که وقتی از سختی‌های زندگی در اردوگاه از او می‌پرسم، با متانت می‌گوید: «جنگ بود و اردوگاه. اینکه شرایط سخت باشد، قابل درک بود». اما او وقتی می‌خواهد از زندگی فعلی‌اش بگوید، متانت از لحنش رنگ می‌بازد: «من فارغ‌التحصیل حقوق هستم اما نمی‌توانم به‌صورت قانونی و رسمی کار کنم چون شناسنامه ندارم. بارها دنبال این رفته‌ام که شناسنامه بگیرم اما تنها جوابی که شنیده‌ام این بوده که: شما میهمان هستید و قرار نیست میهمان‌ها صاحب‌خانه شوند. من در ایران به دنیا آمده‌ام. پدرومادرم هم کرد ایلام و ساکن بصره بودند. اما حالا 30 سال است که در ایران زندگی می‌کنند». به‌جز زهرا همه ساکنان سابق و فعلی اردوگاه «اباذر» واقع در شهرستان ازنا از توابع استان لرستان، از داشتن مدارک هویت ایرانی بی‌بهره هستند. اباذر یکی از اردوگاه‌هایی بود که در کنار اردوگاه جنگ‌زدگان خوی، زنجان، جهرم و... عراقی‌های رانده‌شده از سوی صدام‌حسین را می‌پذیرفت؛ عراقی‌هایی با اصالت کرد و لر یا آنهایی که عضو احزاب مخالف رژیم بودند. زهرا تعریف می‌کند: «والدین و دو برادر هشت و 10‌ساله من سال 1363 به اباذر آمدند. من یک سال بعد در همین اردوگاه به دنیا آمدم. قبل از اینکه ایران خانواده‌ام را بپذیرد، پدر و عمویم دو سال زندانی بودند و بعد هم مادر و برادرانم یک سال و نیم را در زندان گذراندند. بعد هم که در کنار مرز رها شدند و به ایران آمدند». اما در اردوگاه کسان دیگری هم ساکن بودند. در میان خانه‌هایی که با بلوک‌های سیمانی و با دو اتاق ساخته شده بود، دیواری قرار داشت که در آن سویش آبادانی‌ها زندگی می‌کردند. این سوی دیوار به‌جز کردهای عراقی، لرها و همچنین زنان و کودکان عرب زندگی می‌کردند. زنان و کودکانی که مردان و پدرانشان را به دلیل مخالفت با صدام از دست داده و از سوی رژیم از کشور رانده شده بودند. زهرا خاطراتش را از آن دوران مرور می‌کند: «خانه‌ها براساس ردیف و قطعه، مشخص می‌شد. به‌جز زمستان‌های سرد لرستان، خاطره تلخی از آن دوران در ذهنم نیست چون دولت همان‌طور که به ایرانی‌ها کوپن می‌داد، به ساکنان اردوگاه هم رسیدگی می‌کرد. در همان اردوگاه دبستان رفتم. مدرسه راهنمایی آن سوی دیوار و در بخش آبادانی‌ها بود. برای دبیرستان‌رفتن هم به شهرستان ازنا می‌رفتیم. البته نمی‌توانستیم از اردوگاه خارج شویم بدون آنکه جایی ثبت شود». اما جنگ روزی به پایان رسید و زندگی به روال عادی برگشت. آن روزها را زهرا این‌طور به‌خاطر می‌آورد: «پس از جنگ آبادانی‌ها به شهرشان برگشتند. اما ما به دلیل شرایط سیاسی عراق نمی‌توانستیم برگردیم. از طرفی زندگی در اردوگاه دیگر سخت شده بود. تنها مشاغلی که در ازنا برای مردان پیدا می‌شد، سنگ‌بری یا کارهای یدی سخت و باربری بود. به‌همین‌دلیل کم‌کم معاودان تصمیم گرفتند به شهرهای دیگر بروند. بخشی از آنها به اصفهان آمدند و در منطقه زینبیه ساکن شدند. ما هم سال 1374 آمدیم ولی بعضی‌ها که از نظر مالی توان پرداخت هزینه سفر و کرایه خانه در یک شهر دیگر را نداشتند، ماندند. البته عرب‌ها بعد از سقوط صدام به عراق برگشتند». درحال‌حاضر 50 خانواده هنوز در اباذر زندگی می‌کنند. این خانواده‌ها به‌گفته زهرا، همان زمان ورود به اردوگاه کارت‌های اقامت دریافت کردند؛ کارت‌هایی که حالا دیگر منسوخ شده است. زهرا توضیح می‌دهد: «من برای رفتن به دانشگاه دچار مشکل بودم چون کارت اقامتم دیگر اعتبار نداشت. به‌همین‌دلیل مجبور شدم به عراق بروم و پاسپورت و تابعیت عراقی بگیرم. ولی مسئله اینجاست که ما ساکن ایران هستیم و خودمان را ایرانی می‌دانیم و دیگر نمی‌توانیم به عراق بگردیم». وضع آنها که در اردوگاه مانده‌اند حتی از این هم بدتر است. آنها نه مدارک معتبر اقامتی و شناسنامه دارند و نه امکانات رفاهی در اردوگاه برایشان باقی‌مانده است. اباذری‌های باقی مانده مصداق این ضرب‌المثل هستند: «نه راه پیش دارند، نه راه پس!».

مهسا علي‌بيگي : «زهرا» در اردوگاه به دنیا آمده و بزرگ شده. شاید به‌همین‌دلیل است که وقتی از سختی‌های زندگی در اردوگاه از او می‌پرسم، با متانت می‌گوید: «جنگ بود و اردوگاه. اینکه شرایط سخت باشد، قابل درک بود». اما او وقتی می‌خواهد از زندگی فعلی‌اش بگوید، متانت از لحنش رنگ می‌بازد: «من فارغ‌التحصیل حقوق هستم اما نمی‌توانم به‌صورت قانونی و رسمی کار کنم چون شناسنامه ندارم. بارها دنبال این رفته‌ام که شناسنامه بگیرم اما تنها جوابی که شنیده‌ام این بوده که: شما میهمان هستید و قرار نیست میهمان‌ها صاحب‌خانه شوند. من در ایران به دنیا آمده‌ام. پدرومادرم هم کرد ایلام و ساکن بصره بودند. اما حالا 30 سال است که در ایران زندگی می‌کنند». به‌جز زهرا همه ساکنان سابق و فعلی اردوگاه «اباذر» واقع در شهرستان ازنا از توابع استان لرستان، از داشتن مدارک هویت ایرانی بی‌بهره هستند. اباذر یکی از اردوگاه‌هایی بود که در کنار اردوگاه جنگ‌زدگان خوی، زنجان، جهرم و... عراقی‌های رانده‌شده از سوی صدام‌حسین را می‌پذیرفت؛ عراقی‌هایی با اصالت کرد و لر یا آنهایی که عضو احزاب مخالف رژیم بودند. زهرا تعریف می‌کند: «والدین و دو برادر هشت و 10‌ساله من سال 1363 به اباذر آمدند. من یک سال بعد در همین اردوگاه به دنیا آمدم. قبل از اینکه ایران خانواده‌ام را بپذیرد، پدر و عمویم دو سال زندانی بودند و بعد هم مادر و برادرانم یک سال و نیم را در زندان گذراندند. بعد هم که در کنار مرز رها شدند و به ایران آمدند». اما در اردوگاه کسان دیگری هم ساکن بودند. در میان خانه‌هایی که با بلوک‌های سیمانی و با دو اتاق ساخته شده بود، دیواری قرار داشت که در آن سویش آبادانی‌ها زندگی می‌کردند. این سوی دیوار به‌جز کردهای عراقی، لرها و همچنین زنان و کودکان عرب زندگی می‌کردند. زنان و کودکانی که مردان و پدرانشان را به دلیل مخالفت با صدام از دست داده و از سوی رژیم از کشور رانده شده بودند. زهرا خاطراتش را از آن دوران مرور می‌کند: «خانه‌ها براساس ردیف و قطعه، مشخص می‌شد. به‌جز زمستان‌های سرد لرستان، خاطره تلخی از آن دوران در ذهنم نیست چون دولت همان‌طور که به ایرانی‌ها کوپن می‌داد، به ساکنان اردوگاه هم رسیدگی می‌کرد. در همان اردوگاه دبستان رفتم. مدرسه راهنمایی آن سوی دیوار و در بخش آبادانی‌ها بود. برای دبیرستان‌رفتن هم به شهرستان ازنا می‌رفتیم. البته نمی‌توانستیم از اردوگاه خارج شویم بدون آنکه جایی ثبت شود». اما جنگ روزی به پایان رسید و زندگی به روال عادی برگشت. آن روزها را زهرا این‌طور به‌خاطر می‌آورد: «پس از جنگ آبادانی‌ها به شهرشان برگشتند. اما ما به دلیل شرایط سیاسی عراق نمی‌توانستیم برگردیم. از طرفی زندگی در اردوگاه دیگر سخت شده بود. تنها مشاغلی که در ازنا برای مردان پیدا می‌شد، سنگ‌بری یا کارهای یدی سخت و باربری بود. به‌همین‌دلیل کم‌کم معاودان تصمیم گرفتند به شهرهای دیگر بروند. بخشی از آنها به اصفهان آمدند و در منطقه زینبیه ساکن شدند. ما هم سال 1374 آمدیم ولی بعضی‌ها که از نظر مالی توان پرداخت هزینه سفر و کرایه خانه در یک شهر دیگر را نداشتند، ماندند. البته عرب‌ها بعد از سقوط صدام به عراق برگشتند». درحال‌حاضر 50 خانواده هنوز در اباذر زندگی می‌کنند. این خانواده‌ها به‌گفته زهرا، همان زمان ورود به اردوگاه کارت‌های اقامت دریافت کردند؛ کارت‌هایی که حالا دیگر منسوخ شده است. زهرا توضیح می‌دهد: «من برای رفتن به دانشگاه دچار مشکل بودم چون کارت اقامتم دیگر اعتبار نداشت. به‌همین‌دلیل مجبور شدم به عراق بروم و پاسپورت و تابعیت عراقی بگیرم. ولی مسئله اینجاست که ما ساکن ایران هستیم و خودمان را ایرانی می‌دانیم و دیگر نمی‌توانیم به عراق بگردیم». وضع آنها که در اردوگاه مانده‌اند حتی از این هم بدتر است. آنها نه مدارک معتبر اقامتی و شناسنامه دارند و نه امکانات رفاهی در اردوگاه برایشان باقی‌مانده است. اباذری‌های باقی مانده مصداق این ضرب‌المثل هستند: «نه راه پیش دارند، نه راه پس!».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.