3 نمایش و چند حاشیه
دنيا مقدمراد: از مواهب فرهنگِ سهرابکشی و ادیپ است که جامعهای، یا پیش از خود را انکار میکند یا پس از خود را نقض. رستمها و شهریارهای گلدرشتیم ما امروزه. ما همگی با هم، دست به دست هم میدهیم تا قدرندانستن را به بهترین وجه بهجا بیاوریم. چطور وقتی کسی که انسانی بزرگ میخوانیمش زنده است، از او یاد نمیکنیم، به او افتخار نمیکنیم، مدام تقدیرش نمیکنیم و مثل عزیزی که از خونمان باشد، مدام نقل مجلس و قربانصدقهاش نمیکنیم؟ وقتی او را میبینیم، اشک شوق نداریم و البته همه اینها به کنار، اجازه کارکردن را هم از او سلب میکنیم.اما به محض رفتنش صفحه کاملا برمیگردد؛ یکباره؟!
این یک واقعیت است که باور جهان امروز از ایران مدیون کیارستمی و مجیدی و فرهادیهاست. از این واقعیت واقعیتر، این است که درست در همین لحظه، شجریان زنده است و اگر مثلا زنگ بزنیم به او بگوییم از شبکه سراسری سیما، به نیابت از یک ملت داریم حالت را میپرسیم؛ خوبی؟ احتمالا خواهد گفت اگر تابهحال بد بودم هم الان خیلی بهترم! همین! و قطعا اتفاق بعدی آنقدر ساده و حتی مسخره خواهد بود که آدم خجالت بکشد بگوید؛ اینکه خداحافظی میکنیم و تلفن را قطع میکنیم. همین! تمام!
هیچ تکانه سیاسیای هم به هیچجای جهان وارد نخواهد شد، پایههای هیچ سامانهای هم سست نمیشود که هیچ، مثل پیام محتوایی بسیاری از آثار برتر جهان، پیام ادب میدهیم. به کوچکترها یاد میدهیم قدردان زحمتی باشند که گذشتگان کشیدهاند. اما نمیکنیم!
مسنآزاری یکی از تبحرات امروز فرهنگ ایرانی است. چرا؟ چون میدانیم که پیر گشت و تغیر در او نمیآید؟ این ویژگی جهان بیرحمی است که در آن زندهایم. حال همدیگر را گرفتن. اینکه بروز فجایع انسانی، در دوره تاریخی معاصر، آستانه تحمل در برابر شناعت را برای آدمیان تغییر داده و هرروز هم در حال جابهجاکردن آستانه بیرحمی است، یک امر مسلم است و شاید بهتبع آن است که بهراحتی به ساحتِ پیشکسوتانمان جسارت میشود و ما تکان نمیخوریم که نوبت خودمان هم خواهد شد.
پیرمرد، میگوید آن چیزی که در بساط دستفروشان میبینید، کتاب من نیست. دستکاری شده. آن را نخوانید. نخرید. ما تکان نمیخوریم. درحالیکه با کتابهایش بزرگ شدهایم. ما در یک حرکت جمعی کتابهای کپیشده را یکجا نمیخریم و دور نمیریزیم. آن یکی با موی سپید و دست کم چندده دیالوگ مشهور که در زبان محاوره یک نسل وارد کرده، مجبور میشود بگوید قاچاق فیلمم حلالتان نیست اگر ببینید و ما تکان نمیخوریم. ما در یک حرکت هماهنگ، روزه ندیدنش را نمیگیریم. این زن حق منه، عشق منه، سهم منه. هست کسی که این جمله را هرچند به تمسخر در لحظهای از زندگیاش به کار نبرده باشد؟
ما حرکت جمعی مناسب در ناخودآگاه جمعیمان برای همراهی با هم نداریم. ما یک بهاصطلاح والس جمعی یا ریتم یا هماهنگی برای کاستن از آلام زندگی نداریم. کوکبودن میخواهد. بچه با پدر خانواده، کارمند با رئیس، مدیر با وزرا و الی آخر، نه مورد عنایت قراردادنهای هر روزه که در رانندگی شاهدش هستیم یا در ارقام فساد مالی. عطف به تیتر بزرگ خبرگزاری مهر؛ 10میلیون پرونده فحاشی خیابانی در سال برای تهرانیها. اینه وضعیت اعصابمون! به بیان ساده، ما همدیگر را قبول نداریم.عطف به؛ رحمانیان در گفتوگو با ایلنا: «فکر میکنید آن موقعی که من برای بازجویی نمایش «روز حسین» میرفتم، نامهها از طرف کجا بود؟ از طرف نهاد ریاستجمهوری یا قوه قضائیه؟ نه! هیچکدام اینها نبود. همه از طرف دوستان خودمان بودند و بازجو اسامیشان را به من گفت. این تئاتری است که برای همکاران خودش هم تره خرد نمیکند و علاقهمند است که عدهای پایشان از این تئاتر بریده شود و گورشان از این مملکت گم شود تا راحتتر کار کنند. من تا ته این داستان رفتم و زمانی اگر کسی اعتراضی کرد مجبورم اسامی کسانی که گزارش داده بودند را بگویم. بازجوی من اصلا «روز حسین» را نخوانده بود و
نمیدانست من چه کسی هستم و نمیدانست موضوع چیست. خود بازجو به من گفت باور کنید ما با شما مشکلی نداریم و راست هم میگفت. گفت اینها همه گزارشها و راپورتهایی است که دوستان خودتان دادهاند. اینها شرایطی است که من را به سویی برد که دیدم بهتر است کمتر با بدنه تئاتر که نقش قاضی و بازجو را همه، خود بهتنهایی ایفا میکند در ارتباط باشم. شکر خدا تریبونهایی هم دارند؛ از روزنامههای اصلاحطلب گرفته تا غیراصلاحطلب».موضوع انسان علیه انسان، دستمایه متن جدیدی از ماتئی ویسنی یک و ترجمه و کارگردانی اصغر نوری، در تالار مولوی، پاییز روی صحنه خواهد رفت با نام «ریچارد سوم اجرا نمیشود».ارادت محصول دیدن است. باید دید، تربیت شد تا ارادت یافت. تصویر نیکو را باید نشان داد، الگو را باید تصویرسازی کرد تا بشود از آن پیروی کرد. عین اینکه بگوییم مادر را، پدر را، خانواده را، تربیت خانوادگی را باید داشت، باید دید، باید تجربه کرد و چشید تا فهمید و توان انتقالش را پیدا کرد. عطف به نمایش مجلس ضربتزدن که دارد مدام میپرسد اگر تصویرِ الگوترین انسان، تصویر معیار در آموزههای دینی ما به دلیل تقدس حذف است، پس چه داریم که نشان دهیم؟نمایش
سزارین به این سؤال پاسخ میدهد. ما یک عدهای هستیم که اتفاقی در همان سالنی نشستهایم که آدم قصه با کتکزنش قرار دارد! کتکزن! این آغاز ماجرای نمایش سزارین است. یک نفر در دنیای اشباع از قشقرقِ امروز به این راهحل رسیده؛ شغلش کتکخوردن از کسانی باشد که میخواهند بزنند، بلکه زندگی تحملپذیر شود.
که خب اگه اونا اینطوری آروم میشن، بذار بزنن-
خسته شده اما. حالا یک اسلحه پر آورده بدهد به کتکزنش و خلاص شود، که او هم نمیآید و قرار به فردا موکول میشود. به همین سادگی؛ طرح تکخطی داستان نمایش سزارین. ساده و کافی تا درکش کنیم و البته پرسشگر. ورود به دنیای سزارینشده امروزیهایی که محصول دهه مشخصی هستند؛ دهه 60 با کارتونهای خاص که به محصولش داشتن رسالت را تزریق کرده است.حالا آدم قصه روبهروی ما میایستد، قوطی کبریتی از جیب درمیآورد، باز میکند و جلو ما میگذارد، داخلش یک سوسک مرده را نشان میدهد و ادعا میکند که فلرتیشیای کارتون لیلیپوتیهاست و همانگونهای تلف شده که همنوعانش یعنی تمام لیلیپوتیها، در اتاقخواب کودکیهایش قتلعام شدهاند توسط کسی که او را در اتاق حبس کرده بوده.بازآفرینیِ شخصیت دهه 60 در دهه 90. اینجا، در این متن دارد حق مطلب درباره یک ویژگیِ بارز از انسان ایرانی دهه 60 ادا میشود؛ ویژگیای که شامل یک پروسه دلبستگی به یک باور و انقراض آن و جستوجوی باورهای جایگزین است؛ پروسهای که یک نمود بیرونی ساده دارد.
بلاهت
وقتی منطقی برای اعتنای یک نسل باقی نمیماند، شخصیت مدام در حال تعویض بنیانهای ابتدایی باورها، دستوپای دائم میزند. در اطرافش مدام در حال تغییر رویه هستند و او هنوز دلمشغول رسالت خودش و اصطلاحا ایستادن روی باورهایش در چالش مدام است و اینگونه میشود که اگر در کودکی دوره شکوفایی و آفرینش در آدمهای پیر به نظرش دوره منقرضی میرسیده، حالا با چالش انقراض خود درگیر است در میانه راهِ نرسیده و حتی نپیموده. دنیای کامنگرفته یک دهه شصتیِ باورمند را در سزارین میتوان به عینه شاهد بود.
سزارین مقابلنشینِ واژه طبیعی است در وضع حمل و اوضاع این روایت!!! زن همسایه را میرسانند بیمارستان، زن و کودک هر دو تلف میشوند، در بازگشت از بیمارستان، لکلکی بقچهای را از دودکش فرو میکرده که همین آدم قصهای است که ایستاده روبهروی ما و لیلایش یک جالباسی است. این ماجرای ازکجاآمدن و آمدنش بحر چه بودِ آدم سزارین است؛ نمایشی نه طولانی و نه خستهکننده. بیقصه پیچیده و القصه، صریح. با بازی جذاب، بدون نیاز به گشتن دنبال چهره آشنای سینمایی.و از همه مهمتر، با معصومیت تمام دارد تقصیرها را گردن میگیرد، کتکهایش را میخورد. این تصویر انسان امروزی است که در ممنوعیت تصویرسازیِ انسان معیار، مؤلف دست به ساختن آن میبرد. به بیان ساده، میتوان برعهده تماشاچی گذاشت و از او پرسید با دیدن این دو سؤال که بهرام بیضایی و آرین لطفعلیان دارند مطرح میکنند، پاسخ و جمعبندی خود او به سؤال «تصویر انسان معیار» چه خواهد بود؟
چرا و چگونه تئاتر دانشجویی ببینیم؟
در جهان در میان اقشار کتابخوان یا بهرهمند از تحصیل که قشر سیاسیون را هم شامل میشود، به دانشجو نگاهی از سر ارادت هست. از سر اعتماد. چون میدانند اگر قصاب گوشت میفروشد و معمار ساختمان میسازد، دانشجو هم فعلش این است که برای تمام بنبستها راهحل بیابد و نمره بگیرد که نهایت این چرخه، به داشتن قوانین جدید و بازخوانی مدام از حقوق انسانی ختم میشود؛ همانچیزی که در نبود ارادت، دست انسان را برای خروج از دایره انسانیت نسبت به دیگری میبندد؛ همانچیزی که در جغرافیای بیسامانش بهسر میبرده و میبریم. تئاتردیدن حال عمومیتان را بهتر میکند. اگر هم شما را به فکر فرو برد، قدر بدانید. چون اگر حال بد دارید، اگر در زندگی خانوادگیتان با مشکل مواجهید، اگر با نسل پیش یا پس از خود تفاوت احساس میکنید، اگر در دنیای امروز، عدمی یا جای خالیای فکر شما را مشغول کرده، آنجا در تئاتر پیدایش میکنید. زندگی در تئاتر جاری است.
دنيا مقدمراد: از مواهب فرهنگِ سهرابکشی و ادیپ است که جامعهای، یا پیش از خود را انکار میکند یا پس از خود را نقض. رستمها و شهریارهای گلدرشتیم ما امروزه. ما همگی با هم، دست به دست هم میدهیم تا قدرندانستن را به بهترین وجه بهجا بیاوریم. چطور وقتی کسی که انسانی بزرگ میخوانیمش زنده است، از او یاد نمیکنیم، به او افتخار نمیکنیم، مدام تقدیرش نمیکنیم و مثل عزیزی که از خونمان باشد، مدام نقل مجلس و قربانصدقهاش نمیکنیم؟ وقتی او را میبینیم، اشک شوق نداریم و البته همه اینها به کنار، اجازه کارکردن را هم از او سلب میکنیم.اما به محض رفتنش صفحه کاملا برمیگردد؛ یکباره؟!
این یک واقعیت است که باور جهان امروز از ایران مدیون کیارستمی و مجیدی و فرهادیهاست. از این واقعیت واقعیتر، این است که درست در همین لحظه، شجریان زنده است و اگر مثلا زنگ بزنیم به او بگوییم از شبکه سراسری سیما، به نیابت از یک ملت داریم حالت را میپرسیم؛ خوبی؟ احتمالا خواهد گفت اگر تابهحال بد بودم هم الان خیلی بهترم! همین! و قطعا اتفاق بعدی آنقدر ساده و حتی مسخره خواهد بود که آدم خجالت بکشد بگوید؛ اینکه خداحافظی میکنیم و تلفن را قطع میکنیم. همین! تمام!
هیچ تکانه سیاسیای هم به هیچجای جهان وارد نخواهد شد، پایههای هیچ سامانهای هم سست نمیشود که هیچ، مثل پیام محتوایی بسیاری از آثار برتر جهان، پیام ادب میدهیم. به کوچکترها یاد میدهیم قدردان زحمتی باشند که گذشتگان کشیدهاند. اما نمیکنیم!
مسنآزاری یکی از تبحرات امروز فرهنگ ایرانی است. چرا؟ چون میدانیم که پیر گشت و تغیر در او نمیآید؟ این ویژگی جهان بیرحمی است که در آن زندهایم. حال همدیگر را گرفتن. اینکه بروز فجایع انسانی، در دوره تاریخی معاصر، آستانه تحمل در برابر شناعت را برای آدمیان تغییر داده و هرروز هم در حال جابهجاکردن آستانه بیرحمی است، یک امر مسلم است و شاید بهتبع آن است که بهراحتی به ساحتِ پیشکسوتانمان جسارت میشود و ما تکان نمیخوریم که نوبت خودمان هم خواهد شد.
پیرمرد، میگوید آن چیزی که در بساط دستفروشان میبینید، کتاب من نیست. دستکاری شده. آن را نخوانید. نخرید. ما تکان نمیخوریم. درحالیکه با کتابهایش بزرگ شدهایم. ما در یک حرکت جمعی کتابهای کپیشده را یکجا نمیخریم و دور نمیریزیم. آن یکی با موی سپید و دست کم چندده دیالوگ مشهور که در زبان محاوره یک نسل وارد کرده، مجبور میشود بگوید قاچاق فیلمم حلالتان نیست اگر ببینید و ما تکان نمیخوریم. ما در یک حرکت هماهنگ، روزه ندیدنش را نمیگیریم. این زن حق منه، عشق منه، سهم منه. هست کسی که این جمله را هرچند به تمسخر در لحظهای از زندگیاش به کار نبرده باشد؟
ما حرکت جمعی مناسب در ناخودآگاه جمعیمان برای همراهی با هم نداریم. ما یک بهاصطلاح والس جمعی یا ریتم یا هماهنگی برای کاستن از آلام زندگی نداریم. کوکبودن میخواهد. بچه با پدر خانواده، کارمند با رئیس، مدیر با وزرا و الی آخر، نه مورد عنایت قراردادنهای هر روزه که در رانندگی شاهدش هستیم یا در ارقام فساد مالی. عطف به تیتر بزرگ خبرگزاری مهر؛ 10میلیون پرونده فحاشی خیابانی در سال برای تهرانیها. اینه وضعیت اعصابمون! به بیان ساده، ما همدیگر را قبول نداریم.عطف به؛ رحمانیان در گفتوگو با ایلنا: «فکر میکنید آن موقعی که من برای بازجویی نمایش «روز حسین» میرفتم، نامهها از طرف کجا بود؟ از طرف نهاد ریاستجمهوری یا قوه قضائیه؟ نه! هیچکدام اینها نبود. همه از طرف دوستان خودمان بودند و بازجو اسامیشان را به من گفت. این تئاتری است که برای همکاران خودش هم تره خرد نمیکند و علاقهمند است که عدهای پایشان از این تئاتر بریده شود و گورشان از این مملکت گم شود تا راحتتر کار کنند. من تا ته این داستان رفتم و زمانی اگر کسی اعتراضی کرد مجبورم اسامی کسانی که گزارش داده بودند را بگویم. بازجوی من اصلا «روز حسین» را نخوانده بود و
نمیدانست من چه کسی هستم و نمیدانست موضوع چیست. خود بازجو به من گفت باور کنید ما با شما مشکلی نداریم و راست هم میگفت. گفت اینها همه گزارشها و راپورتهایی است که دوستان خودتان دادهاند. اینها شرایطی است که من را به سویی برد که دیدم بهتر است کمتر با بدنه تئاتر که نقش قاضی و بازجو را همه، خود بهتنهایی ایفا میکند در ارتباط باشم. شکر خدا تریبونهایی هم دارند؛ از روزنامههای اصلاحطلب گرفته تا غیراصلاحطلب».موضوع انسان علیه انسان، دستمایه متن جدیدی از ماتئی ویسنی یک و ترجمه و کارگردانی اصغر نوری، در تالار مولوی، پاییز روی صحنه خواهد رفت با نام «ریچارد سوم اجرا نمیشود».ارادت محصول دیدن است. باید دید، تربیت شد تا ارادت یافت. تصویر نیکو را باید نشان داد، الگو را باید تصویرسازی کرد تا بشود از آن پیروی کرد. عین اینکه بگوییم مادر را، پدر را، خانواده را، تربیت خانوادگی را باید داشت، باید دید، باید تجربه کرد و چشید تا فهمید و توان انتقالش را پیدا کرد. عطف به نمایش مجلس ضربتزدن که دارد مدام میپرسد اگر تصویرِ الگوترین انسان، تصویر معیار در آموزههای دینی ما به دلیل تقدس حذف است، پس چه داریم که نشان دهیم؟نمایش
سزارین به این سؤال پاسخ میدهد. ما یک عدهای هستیم که اتفاقی در همان سالنی نشستهایم که آدم قصه با کتکزنش قرار دارد! کتکزن! این آغاز ماجرای نمایش سزارین است. یک نفر در دنیای اشباع از قشقرقِ امروز به این راهحل رسیده؛ شغلش کتکخوردن از کسانی باشد که میخواهند بزنند، بلکه زندگی تحملپذیر شود.
که خب اگه اونا اینطوری آروم میشن، بذار بزنن-
خسته شده اما. حالا یک اسلحه پر آورده بدهد به کتکزنش و خلاص شود، که او هم نمیآید و قرار به فردا موکول میشود. به همین سادگی؛ طرح تکخطی داستان نمایش سزارین. ساده و کافی تا درکش کنیم و البته پرسشگر. ورود به دنیای سزارینشده امروزیهایی که محصول دهه مشخصی هستند؛ دهه 60 با کارتونهای خاص که به محصولش داشتن رسالت را تزریق کرده است.حالا آدم قصه روبهروی ما میایستد، قوطی کبریتی از جیب درمیآورد، باز میکند و جلو ما میگذارد، داخلش یک سوسک مرده را نشان میدهد و ادعا میکند که فلرتیشیای کارتون لیلیپوتیهاست و همانگونهای تلف شده که همنوعانش یعنی تمام لیلیپوتیها، در اتاقخواب کودکیهایش قتلعام شدهاند توسط کسی که او را در اتاق حبس کرده بوده.بازآفرینیِ شخصیت دهه 60 در دهه 90. اینجا، در این متن دارد حق مطلب درباره یک ویژگیِ بارز از انسان ایرانی دهه 60 ادا میشود؛ ویژگیای که شامل یک پروسه دلبستگی به یک باور و انقراض آن و جستوجوی باورهای جایگزین است؛ پروسهای که یک نمود بیرونی ساده دارد.
بلاهت
وقتی منطقی برای اعتنای یک نسل باقی نمیماند، شخصیت مدام در حال تعویض بنیانهای ابتدایی باورها، دستوپای دائم میزند. در اطرافش مدام در حال تغییر رویه هستند و او هنوز دلمشغول رسالت خودش و اصطلاحا ایستادن روی باورهایش در چالش مدام است و اینگونه میشود که اگر در کودکی دوره شکوفایی و آفرینش در آدمهای پیر به نظرش دوره منقرضی میرسیده، حالا با چالش انقراض خود درگیر است در میانه راهِ نرسیده و حتی نپیموده. دنیای کامنگرفته یک دهه شصتیِ باورمند را در سزارین میتوان به عینه شاهد بود.
سزارین مقابلنشینِ واژه طبیعی است در وضع حمل و اوضاع این روایت!!! زن همسایه را میرسانند بیمارستان، زن و کودک هر دو تلف میشوند، در بازگشت از بیمارستان، لکلکی بقچهای را از دودکش فرو میکرده که همین آدم قصهای است که ایستاده روبهروی ما و لیلایش یک جالباسی است. این ماجرای ازکجاآمدن و آمدنش بحر چه بودِ آدم سزارین است؛ نمایشی نه طولانی و نه خستهکننده. بیقصه پیچیده و القصه، صریح. با بازی جذاب، بدون نیاز به گشتن دنبال چهره آشنای سینمایی.و از همه مهمتر، با معصومیت تمام دارد تقصیرها را گردن میگیرد، کتکهایش را میخورد. این تصویر انسان امروزی است که در ممنوعیت تصویرسازیِ انسان معیار، مؤلف دست به ساختن آن میبرد. به بیان ساده، میتوان برعهده تماشاچی گذاشت و از او پرسید با دیدن این دو سؤال که بهرام بیضایی و آرین لطفعلیان دارند مطرح میکنند، پاسخ و جمعبندی خود او به سؤال «تصویر انسان معیار» چه خواهد بود؟
چرا و چگونه تئاتر دانشجویی ببینیم؟
در جهان در میان اقشار کتابخوان یا بهرهمند از تحصیل که قشر سیاسیون را هم شامل میشود، به دانشجو نگاهی از سر ارادت هست. از سر اعتماد. چون میدانند اگر قصاب گوشت میفروشد و معمار ساختمان میسازد، دانشجو هم فعلش این است که برای تمام بنبستها راهحل بیابد و نمره بگیرد که نهایت این چرخه، به داشتن قوانین جدید و بازخوانی مدام از حقوق انسانی ختم میشود؛ همانچیزی که در نبود ارادت، دست انسان را برای خروج از دایره انسانیت نسبت به دیگری میبندد؛ همانچیزی که در جغرافیای بیسامانش بهسر میبرده و میبریم. تئاتردیدن حال عمومیتان را بهتر میکند. اگر هم شما را به فکر فرو برد، قدر بدانید. چون اگر حال بد دارید، اگر در زندگی خانوادگیتان با مشکل مواجهید، اگر با نسل پیش یا پس از خود تفاوت احساس میکنید، اگر در دنیای امروز، عدمی یا جای خالیای فکر شما را مشغول کرده، آنجا در تئاتر پیدایش میکنید. زندگی در تئاتر جاری است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.