|

سینمای کوبریک و فلسفه وجودی

استنلی کوبریک یکی از بزرگ‌ترین کارگردان‌های سینمای آمریکاست. مجموعه فیلم‌های او که اغلب اقتباسات ادبی‌اند، تمام وجوه حیات اجتماعی و فردی انسان را دربر می‌گیرد: از فرهنگ پست و والا تا عشق و جنسیت، تاریخ، جنگ، جرم و جنایت، جنون، سفر فضایی، تربیت اجتماعی، هوش مصنوعی و تکنولوژی. از این نظر فیلم‌های او بازنمایی ابعاد متمایز واقعیت است که آنها را در انگاره‌‌ای فلسفی‌ ترکیب می‌کند؛ انگاره‌ای که قرابت و شباهت زیادی با فلسفه وجودی دارد. این ادعای کتاب «جهان فلسفی استنلی کوبریک» است که اخیرا به فارسی منتشر شده است؛ یکی از معدود آثاری که سینمای کوبریک را به دقت در پس‌زمینه فلسفه‌اش بررسی کرده است. کتاب حاضر می‌کوشد نشان دهد «در قلب سینمای کوبریک، فلسفه اگزیستانسیالیستی قرار دارد که تصویرگر سوژه منفردی است که با زندگی و مرگ به‌تنهایی مواجه شده و می‌کوشد معنایی در یک جهان سرد و بی‌احساس خلق کند». در جهان کوبریک فیلم برای فلسفه ساخته می‌شود و بر هرآنچه فلسفه درباره واقعیت و بازنمایی، درباره هنر و محاکات، درباره زبان و بیان، درباره بازیگران و کاراکترها، درباره شکاکیت و جزم‌گرایی و درباره حضور و غیاب گفته پرتو تازه‌ای می‌افکند. جری گودیناف، نظریه‌پرداز فیلم، در یکی از مقالاتش این پرسش را مطرح می‌کند که فیلسوف چه دلیلی برای رفتن به سینما می‌تواند داشته باشد؟ او به چهار دلیل عمده اشاره می‌کند که طبق آنها فیلسوف از آن حیث که فیلسوف است ممکن است پایش به سالن سینما و تماشای فیلم باز شود؛ از تفریح و سرگرمی تا آنچه ذیل بحث کلی فلسفه فیلم مطرح می‌شود. به این اعتبار که اگر شاخه‌هایی مثل فلسفه علم یا فلسفه زبان به مبنایی‌ترین مفروضات و پیش‌فرض‌های مفهومی و غیرمفهومی علم و زبان می‌پردازند، فلسفه فیلم نیز به پرسش‌هایی کلیدی درباره تکنیک‌ها، منابع و پیش‌فرض‌های پایه سینما پاسخ می‌دهد. در نظر او فیلسوف «فلسفه فیلم» را به‌منزله رهیافتش انتخاب می‌کند و فیلم می‌تواند برای پاره‌ای مضامین و مسائل بغرنج فلسفی «تمثیل» یا «آزمایش فکری» فراهم آورد؛ یعنی سناریویی تخیلی درباره یک مبحث پیچیده فلسفی. نگاهی که شاید نقطه آغاز مناسبی برای مطالعه کتاب حاضر باشد. کتاب حاضر شامل مجموعه‌مقالاتی است درباره کوبریک که جرالد جی‌آبرامز جمع‌آوری کرده است. این کتاب در پنج بخش همراه تصاویری از استنلی کوبریک و آثارش نگاهی دارد به جهان‌بینی و اندیشه‌های او. در بخش اول باعنوان «سوژه و جنگ»، چهار فیلم جنگی «ترس و هوس»، «راه‌های افتخار»، «دکتر استرنجلاو» و «غلاف تمام‌فلزی» را در سه مقاله بررسی می‌کند. بخش دوم، باعنوان «سوژه و عشق» به سه داستان عاشقانه کوبریک «بوسه قاتل»، «لولیتا» و «چشمان باز- بسته» اختصاص دارد. بخش سوم معطوف است به «سوژه و معنای زندگی» با دو مقاله‌ای که به نگرش کوبریک درباره معنای زندگی و بی‌معنایی می‌پردازد. بخش چهارم تحت عنوان «سوژه و تاریخ» به سه فیلم «اسپارتاکوس»، «بری لیندون» و «درخشش» اختصاص دارد و در بخش آخر باعنوان «سوژه و آینده» درباره نهیلیسم و اراده آزاد در فیلم‌های کوبریک بحث می‌شود.

استنلی کوبریک یکی از بزرگ‌ترین کارگردان‌های سینمای آمریکاست. مجموعه فیلم‌های او که اغلب اقتباسات ادبی‌اند، تمام وجوه حیات اجتماعی و فردی انسان را دربر می‌گیرد: از فرهنگ پست و والا تا عشق و جنسیت، تاریخ، جنگ، جرم و جنایت، جنون، سفر فضایی، تربیت اجتماعی، هوش مصنوعی و تکنولوژی. از این نظر فیلم‌های او بازنمایی ابعاد متمایز واقعیت است که آنها را در انگاره‌‌ای فلسفی‌ ترکیب می‌کند؛ انگاره‌ای که قرابت و شباهت زیادی با فلسفه وجودی دارد. این ادعای کتاب «جهان فلسفی استنلی کوبریک» است که اخیرا به فارسی منتشر شده است؛ یکی از معدود آثاری که سینمای کوبریک را به دقت در پس‌زمینه فلسفه‌اش بررسی کرده است. کتاب حاضر می‌کوشد نشان دهد «در قلب سینمای کوبریک، فلسفه اگزیستانسیالیستی قرار دارد که تصویرگر سوژه منفردی است که با زندگی و مرگ به‌تنهایی مواجه شده و می‌کوشد معنایی در یک جهان سرد و بی‌احساس خلق کند». در جهان کوبریک فیلم برای فلسفه ساخته می‌شود و بر هرآنچه فلسفه درباره واقعیت و بازنمایی، درباره هنر و محاکات، درباره زبان و بیان، درباره بازیگران و کاراکترها، درباره شکاکیت و جزم‌گرایی و درباره حضور و غیاب گفته پرتو تازه‌ای می‌افکند. جری گودیناف، نظریه‌پرداز فیلم، در یکی از مقالاتش این پرسش را مطرح می‌کند که فیلسوف چه دلیلی برای رفتن به سینما می‌تواند داشته باشد؟ او به چهار دلیل عمده اشاره می‌کند که طبق آنها فیلسوف از آن حیث که فیلسوف است ممکن است پایش به سالن سینما و تماشای فیلم باز شود؛ از تفریح و سرگرمی تا آنچه ذیل بحث کلی فلسفه فیلم مطرح می‌شود. به این اعتبار که اگر شاخه‌هایی مثل فلسفه علم یا فلسفه زبان به مبنایی‌ترین مفروضات و پیش‌فرض‌های مفهومی و غیرمفهومی علم و زبان می‌پردازند، فلسفه فیلم نیز به پرسش‌هایی کلیدی درباره تکنیک‌ها، منابع و پیش‌فرض‌های پایه سینما پاسخ می‌دهد. در نظر او فیلسوف «فلسفه فیلم» را به‌منزله رهیافتش انتخاب می‌کند و فیلم می‌تواند برای پاره‌ای مضامین و مسائل بغرنج فلسفی «تمثیل» یا «آزمایش فکری» فراهم آورد؛ یعنی سناریویی تخیلی درباره یک مبحث پیچیده فلسفی. نگاهی که شاید نقطه آغاز مناسبی برای مطالعه کتاب حاضر باشد. کتاب حاضر شامل مجموعه‌مقالاتی است درباره کوبریک که جرالد جی‌آبرامز جمع‌آوری کرده است. این کتاب در پنج بخش همراه تصاویری از استنلی کوبریک و آثارش نگاهی دارد به جهان‌بینی و اندیشه‌های او. در بخش اول باعنوان «سوژه و جنگ»، چهار فیلم جنگی «ترس و هوس»، «راه‌های افتخار»، «دکتر استرنجلاو» و «غلاف تمام‌فلزی» را در سه مقاله بررسی می‌کند. بخش دوم، باعنوان «سوژه و عشق» به سه داستان عاشقانه کوبریک «بوسه قاتل»، «لولیتا» و «چشمان باز- بسته» اختصاص دارد. بخش سوم معطوف است به «سوژه و معنای زندگی» با دو مقاله‌ای که به نگرش کوبریک درباره معنای زندگی و بی‌معنایی می‌پردازد. بخش چهارم تحت عنوان «سوژه و تاریخ» به سه فیلم «اسپارتاکوس»، «بری لیندون» و «درخشش» اختصاص دارد و در بخش آخر باعنوان «سوژه و آینده» درباره نهیلیسم و اراده آزاد در فیلم‌های کوبریک بحث می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.