|

زندگي روزمره و بحران معرفت‌شناختی

معنا و مفهوم «بحران معرفت‌شناختی» چیست؟ براي درك اين موضوع شايد بهتر است پيش از هر چيز زندگي عادي انسان‌هايي را در نظر بگیریم که در چنین بحران‌هایی گرفتارند؛ مثلا فردي را در نظر بگیرید که گمان مي‌كرده اعتباري و جايگاهي نزد کارفرما و همکارانش داشته؛ اما ناگهان از کار اخراج می‌شود؛ یا کسی که قبل از ورود به جمعي تصور مي‌كرده همه اعضا از دوستانش هستند؛ اما ناباورانه اجازه ورود به آن جمع را پيدا نمي‌كند؛ یا کسی که عاشق می‌شود و نیاز دارد بفهمد معشوق واقعا چه احساسی نسبت به او دارد؛ یا کسی که عشق خود را به دیگری از دست داده و می‌خواهد بداند چگونه می‌توانسته در‌این‌باره چنین به اشتباه افتاده باشد. در همه اين موارد نسبت «آنچه به نظر می‌رسد وجود دارد» با «آنچه واقعا وجود دارد»، چگونه تعيين مي‌شود، چگونه به فهم ما در مي‌آيد و چه اهميتي دارد؟ چگونه است كه افراد در موقعيت‌هايي مشابه دچار شك و ترديد عميقي مي‌شوند و چگونه مي‌كوشند از شرشان رها شوند و بر اين بحران‌ها فائق آيند؟
السدیر مک‌‌اینتایر در کتاب «بحران معرفت‌شناختی (روایت دراماتیک و فلسفه علم)» در چند بخش کوتاه مي‌كوشد به اين پرسش‌ها‌ پاسخ دهد. او در كتاب حاضر به بررسی «راهی برای شناخت زمانه» پرداخته و در ادامه نیز به تشريح «بحران‌های معرفت‌شناختی» مي‌پردازد. مک‌‌اینتایر در اين كتاب تلاش دارد دسته‌ای از روابط مفهومی را مطرح كند که مفاهیم ديگري مانند بحران معرفت‌شناختی، روایت، سنت، علوم طبیعی، شک‌گرایی و جنون را به یکدیگر پیوند می‌زند. او تأكيد دارد «در دسته‌ای از مناقشات اخیر، پیوندهای بین این مفاهیم، خود به صورت یکی از مسائل محوری درآمده است». منظور او مباحثه‌هایی است که از مواجهه میان فلسفه علم و توماس کوهن و دیدگاه‌های آن دسته از فلاسفه علم شکل گرفته است که به نحوی میراث‌داران کارل پوپر به حساب مي‌آيند.
حيات فکری مک‌اینتایر، خود نشان‌دهنده بحران‌های معرفت‌شناختی مهمی است که پشت سر گذاشته است. او که در دوران دانشجویی و سال‌ها پس از آن به مارکسیسم گرایش داشت، بعد از 50‌سالگي به مذهب کاتولیک روی آورد و از آن پس، اندیشه‌ورزی‌هایش از منظر نوارسطویی-آکویناسی شکل گرفت و دنبال شد. از‌اين‌رو، مک‌اینتایر از مدافعان جدی ارسطوگرایی شناخته مي‌شود. بسياري او را برجسته‌ترین متفكر منتقد فلسفه اخلاق متجدد و نهضت روشنگری مي‌دانند. او فيلسوفي است كه در زمره جماعت‌گرايان قرار مي‌گيرد و اهمیتش به خاطر مساهمتش در فلسفه اخلاق و فلسفه سیاسی است؛ با‌این‌حال، برخلاف گفته‌ها، بازگشت او به سنت، همراه با تجدید‌نظرهایي است که از تجربه تجددخواهی غرب ناشي مي‌شود. مک‌اینتایر را از برجسته‌ترین فيلسوفاني مي‌دانند که در برابر جریانات مدرنیسم ایستاده و عمیق‌ترین نقد را متوجه آن کرده است. او غالبا در آثارش با رویکردی انتقادی موضوعات رايج در فرهنگ غرب را بررسي مي‌كند. از‌این‌میان مي‌توان به نقد منفعت‌طلبی، لیبرالیسم و مدرنیسم در اخلاق و سیاست اشاره كرد.

معنا و مفهوم «بحران معرفت‌شناختی» چیست؟ براي درك اين موضوع شايد بهتر است پيش از هر چيز زندگي عادي انسان‌هايي را در نظر بگیریم که در چنین بحران‌هایی گرفتارند؛ مثلا فردي را در نظر بگیرید که گمان مي‌كرده اعتباري و جايگاهي نزد کارفرما و همکارانش داشته؛ اما ناگهان از کار اخراج می‌شود؛ یا کسی که قبل از ورود به جمعي تصور مي‌كرده همه اعضا از دوستانش هستند؛ اما ناباورانه اجازه ورود به آن جمع را پيدا نمي‌كند؛ یا کسی که عاشق می‌شود و نیاز دارد بفهمد معشوق واقعا چه احساسی نسبت به او دارد؛ یا کسی که عشق خود را به دیگری از دست داده و می‌خواهد بداند چگونه می‌توانسته در‌این‌باره چنین به اشتباه افتاده باشد. در همه اين موارد نسبت «آنچه به نظر می‌رسد وجود دارد» با «آنچه واقعا وجود دارد»، چگونه تعيين مي‌شود، چگونه به فهم ما در مي‌آيد و چه اهميتي دارد؟ چگونه است كه افراد در موقعيت‌هايي مشابه دچار شك و ترديد عميقي مي‌شوند و چگونه مي‌كوشند از شرشان رها شوند و بر اين بحران‌ها فائق آيند؟
السدیر مک‌‌اینتایر در کتاب «بحران معرفت‌شناختی (روایت دراماتیک و فلسفه علم)» در چند بخش کوتاه مي‌كوشد به اين پرسش‌ها‌ پاسخ دهد. او در كتاب حاضر به بررسی «راهی برای شناخت زمانه» پرداخته و در ادامه نیز به تشريح «بحران‌های معرفت‌شناختی» مي‌پردازد. مک‌‌اینتایر در اين كتاب تلاش دارد دسته‌ای از روابط مفهومی را مطرح كند که مفاهیم ديگري مانند بحران معرفت‌شناختی، روایت، سنت، علوم طبیعی، شک‌گرایی و جنون را به یکدیگر پیوند می‌زند. او تأكيد دارد «در دسته‌ای از مناقشات اخیر، پیوندهای بین این مفاهیم، خود به صورت یکی از مسائل محوری درآمده است». منظور او مباحثه‌هایی است که از مواجهه میان فلسفه علم و توماس کوهن و دیدگاه‌های آن دسته از فلاسفه علم شکل گرفته است که به نحوی میراث‌داران کارل پوپر به حساب مي‌آيند.
حيات فکری مک‌اینتایر، خود نشان‌دهنده بحران‌های معرفت‌شناختی مهمی است که پشت سر گذاشته است. او که در دوران دانشجویی و سال‌ها پس از آن به مارکسیسم گرایش داشت، بعد از 50‌سالگي به مذهب کاتولیک روی آورد و از آن پس، اندیشه‌ورزی‌هایش از منظر نوارسطویی-آکویناسی شکل گرفت و دنبال شد. از‌اين‌رو، مک‌اینتایر از مدافعان جدی ارسطوگرایی شناخته مي‌شود. بسياري او را برجسته‌ترین متفكر منتقد فلسفه اخلاق متجدد و نهضت روشنگری مي‌دانند. او فيلسوفي است كه در زمره جماعت‌گرايان قرار مي‌گيرد و اهمیتش به خاطر مساهمتش در فلسفه اخلاق و فلسفه سیاسی است؛ با‌این‌حال، برخلاف گفته‌ها، بازگشت او به سنت، همراه با تجدید‌نظرهایي است که از تجربه تجددخواهی غرب ناشي مي‌شود. مک‌اینتایر را از برجسته‌ترین فيلسوفاني مي‌دانند که در برابر جریانات مدرنیسم ایستاده و عمیق‌ترین نقد را متوجه آن کرده است. او غالبا در آثارش با رویکردی انتقادی موضوعات رايج در فرهنگ غرب را بررسي مي‌كند. از‌این‌میان مي‌توان به نقد منفعت‌طلبی، لیبرالیسم و مدرنیسم در اخلاق و سیاست اشاره كرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.