کودتای ارتش در ترکیه از 2 نگاه
جواد جهانگیری
ترکیه بعد از رویکارآمدن جمهوری آتاتورک در سال 1923 بهعنوان کشوری لائیک شناخته میشود و اصول ششگانه آتاتورک بر آن حاکم است. دراینبین ارتش حافظ منافع لائیسیته و اصول ششگانه، مدافع نظام سیاسی و ثبات کشور است و در صورت احساس خطر برای نظام لائیک دستبهکار شده و به میدان میآید. ارتش ترکیه از سال 1923 بهبعد چهار بار برای حفظ نظام علیه دولتهای منتخب غیرنظامی وارد عمل شده است.
کودتایی که برای برداشتن حزب عدالت و توسعه و رجب طیب اردوغان از قدرت در پانزدهم جولای انجام گرفت به نظر میرسد به تحکیم بیشتر جایگاه آنها بینجامد و اعتمادبهنفس اردوغان را برای اجرائیکردن سیاستهایش برای تغییر ساختار سیاسی کشور و قدرتنمایی بیشتر افزایش دهد. در تبیین این موضوع باید به دلایل دستداشتن خود اردوغان در کودتا اشاره کنیم و نشان دهیم چرا باید اردوغان اینچنین هزینهای برای درقدرتماندن بپردازد:
1- انجام تغییرات قانون اساسی با تصفیه ارتش ترکیه از عوامل لائیک و مخالف دولت: اردوغان در دو سال اخیر روزهای سختی را پشتسر گذاشته است. حزب عدالت و توسعه در انتخابات اخیر نتوانست اکثریت کرسیها را از آن خود کند و بهسختی توانست موفق شود و اداره دولت را در دست خود نگه دارد.
2- کنارزدن فتحالله گولن در عرصه اسلامگرایی ترکیه: ترکیه همواره با دو جریان از اسلامگرایی مواجه بوده است؛ نخست، اسلامگرایی اجتماعی به رهبری فتحالله گولن و دوم، اسلامگرایی سیاسی به رهبری نجمالدین اربکان. این دو جریان به موازات هم در ترکیه حرکت کردهاند، با اینکه اسلامگرایی اجتماعی سابقه بیشتری نسبت به اسلامگرایی سیاسی دارد؛ اما تحرکات سیاسی اسلامگرایی سیاسی نسبت به اسلامگرایی اجتماعی بیشتر بوده است.
اسلامگرایی گولن که با نوعی تسامح و تساهل مذهبی آمیخته است و بر دوستی، کار و تلاش و آموزش تأکید میکند، از تندروی و افراطگرایی پرهیز میکند و با تأکید بر مدارس و دانشگاههای خود به ترویج اسلام میپردازد که از آن بهعنوان اسلام میانهرو نیز یاد میشود. در مقابل این جریان، اسلام سیاسی قرار گرفته است که بر حکومت اسلامی تأکید میکند و برای بهقدرترسیدن مسلمانان راه سیاسی را برگزیده است.
اردوغان نیز یکی از طرفداران و اعضای حزب «رستگاری ملی» به رهبری اربکان بود. او بهخاطر خواندن یک شعر اسلامی به 10 ماه حبس محکوم شد که چهار ماه در زندان بود. بعد از انشعاب اردوغان و عدهای دیگر از حزب اربکان، آنها با ایجاد حزب عدالت و توسعه بهدنبال قدرتگیری در ترکیه بودند که از همان زمان همکاریهای این گروه با جنبش گولن آغاز شد؛ اردوغان به جبهه گولنیستها پیوست بهطوریکه پیروزیهای اردوغان را به حمایتهای گولن نسبت میدهند؛ اما بهتدریج آن دو به رقیبانی در عرصه سیاست داخلی تبدیل شدند. حزب حاکم در ترکیه از سال ۲۰۱۳ به تعقیب آشکار هواداران و فعالان «خدمت» دست زد و برخی از مقامات دولت بلندپایه را به اتهام همکاری با فتحالله گولن دستگیر کرد. با توجه به دشمنیهای این دو جریان، اردوغان با توسل به کودتای طراحیشده توسط خود میتواند با متهمکردن گولنیستها به کودتا، این جریان را به انزوا ببرد و سرسختترین رقیب خود در سیاستهای داخلی را از پیشرو بردارد.
3- همگامکردن افکار عمومی با طرحها و برنامههای خود: بعد از برگزاری انتخابات پارلمانی در ترکیه که ژوئن سال گذشته به نتایجی غیرقابلباور برای حزب کُردی دموکراتیک خلقها منجر شد و حزب عدالت نتوانست با کسب حداکثر آرا به تشکیل دولت واحد برسد، باز هم شاهد ناامنیهایی در ترکیه بودیم که باعث شد تا در انتخابات پیش از موعد حزب عدالت و توسعه، افکار عمومی را با خود همگام کرده و فضای انتخابات را بهنفع خود تغییر دهد. باور نگارنده درباره کودتای اخیر این است که دولت ترکیه به دلیل شکست سیاستهای خارجیاش قصد تغییرات عمده در این حوزه را دارد و برای منحرفکردن و همگامکردن افکار عمومی این کشور دست به بازی پرهزینهای زده است؛ بازیای که برای اردوغان دو سر برد است؛ برد در عرصه داخلی برای پیشبرد اهداف خود و برد در سیاست خارجی برای اینکه نشان دهد دموکراسی در ترکیه با پیروزی در حال پیشروی است و کشور کودتاها دیگر شاهد کودتای نظامی نخواهد بود.
ترکیه بعد از رویکارآمدن جمهوری آتاتورک در سال 1923 بهعنوان کشوری لائیک شناخته میشود و اصول ششگانه آتاتورک بر آن حاکم است. دراینبین ارتش حافظ منافع لائیسیته و اصول ششگانه، مدافع نظام سیاسی و ثبات کشور است و در صورت احساس خطر برای نظام لائیک دستبهکار شده و به میدان میآید. ارتش ترکیه از سال 1923 بهبعد چهار بار برای حفظ نظام علیه دولتهای منتخب غیرنظامی وارد عمل شده است.
کودتایی که برای برداشتن حزب عدالت و توسعه و رجب طیب اردوغان از قدرت در پانزدهم جولای انجام گرفت به نظر میرسد به تحکیم بیشتر جایگاه آنها بینجامد و اعتمادبهنفس اردوغان را برای اجرائیکردن سیاستهایش برای تغییر ساختار سیاسی کشور و قدرتنمایی بیشتر افزایش دهد. در تبیین این موضوع باید به دلایل دستداشتن خود اردوغان در کودتا اشاره کنیم و نشان دهیم چرا باید اردوغان اینچنین هزینهای برای درقدرتماندن بپردازد:
1- انجام تغییرات قانون اساسی با تصفیه ارتش ترکیه از عوامل لائیک و مخالف دولت: اردوغان در دو سال اخیر روزهای سختی را پشتسر گذاشته است. حزب عدالت و توسعه در انتخابات اخیر نتوانست اکثریت کرسیها را از آن خود کند و بهسختی توانست موفق شود و اداره دولت را در دست خود نگه دارد.
2- کنارزدن فتحالله گولن در عرصه اسلامگرایی ترکیه: ترکیه همواره با دو جریان از اسلامگرایی مواجه بوده است؛ نخست، اسلامگرایی اجتماعی به رهبری فتحالله گولن و دوم، اسلامگرایی سیاسی به رهبری نجمالدین اربکان. این دو جریان به موازات هم در ترکیه حرکت کردهاند، با اینکه اسلامگرایی اجتماعی سابقه بیشتری نسبت به اسلامگرایی سیاسی دارد؛ اما تحرکات سیاسی اسلامگرایی سیاسی نسبت به اسلامگرایی اجتماعی بیشتر بوده است.
اسلامگرایی گولن که با نوعی تسامح و تساهل مذهبی آمیخته است و بر دوستی، کار و تلاش و آموزش تأکید میکند، از تندروی و افراطگرایی پرهیز میکند و با تأکید بر مدارس و دانشگاههای خود به ترویج اسلام میپردازد که از آن بهعنوان اسلام میانهرو نیز یاد میشود. در مقابل این جریان، اسلام سیاسی قرار گرفته است که بر حکومت اسلامی تأکید میکند و برای بهقدرترسیدن مسلمانان راه سیاسی را برگزیده است.
اردوغان نیز یکی از طرفداران و اعضای حزب «رستگاری ملی» به رهبری اربکان بود. او بهخاطر خواندن یک شعر اسلامی به 10 ماه حبس محکوم شد که چهار ماه در زندان بود. بعد از انشعاب اردوغان و عدهای دیگر از حزب اربکان، آنها با ایجاد حزب عدالت و توسعه بهدنبال قدرتگیری در ترکیه بودند که از همان زمان همکاریهای این گروه با جنبش گولن آغاز شد؛ اردوغان به جبهه گولنیستها پیوست بهطوریکه پیروزیهای اردوغان را به حمایتهای گولن نسبت میدهند؛ اما بهتدریج آن دو به رقیبانی در عرصه سیاست داخلی تبدیل شدند. حزب حاکم در ترکیه از سال ۲۰۱۳ به تعقیب آشکار هواداران و فعالان «خدمت» دست زد و برخی از مقامات دولت بلندپایه را به اتهام همکاری با فتحالله گولن دستگیر کرد. با توجه به دشمنیهای این دو جریان، اردوغان با توسل به کودتای طراحیشده توسط خود میتواند با متهمکردن گولنیستها به کودتا، این جریان را به انزوا ببرد و سرسختترین رقیب خود در سیاستهای داخلی را از پیشرو بردارد.
3- همگامکردن افکار عمومی با طرحها و برنامههای خود: بعد از برگزاری انتخابات پارلمانی در ترکیه که ژوئن سال گذشته به نتایجی غیرقابلباور برای حزب کُردی دموکراتیک خلقها منجر شد و حزب عدالت نتوانست با کسب حداکثر آرا به تشکیل دولت واحد برسد، باز هم شاهد ناامنیهایی در ترکیه بودیم که باعث شد تا در انتخابات پیش از موعد حزب عدالت و توسعه، افکار عمومی را با خود همگام کرده و فضای انتخابات را بهنفع خود تغییر دهد. باور نگارنده درباره کودتای اخیر این است که دولت ترکیه به دلیل شکست سیاستهای خارجیاش قصد تغییرات عمده در این حوزه را دارد و برای منحرفکردن و همگامکردن افکار عمومی این کشور دست به بازی پرهزینهای زده است؛ بازیای که برای اردوغان دو سر برد است؛ برد در عرصه داخلی برای پیشبرد اهداف خود و برد در سیاست خارجی برای اینکه نشان دهد دموکراسی در ترکیه با پیروزی در حال پیشروی است و کشور کودتاها دیگر شاهد کودتای نظامی نخواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.