|

شعر ترجمه‌پذیر «فاطمه راکعی»

مهدی افشار*

بخت با من یار بود که در کنار ترجمه آثار ادبی و داستانی نویسندگان و ادیبان مغرب زمین، اشعار گروهی از برجسته‌ترین شاعران معاصر سرزمین‌مان را نیز به مغرب‌زمینیان معرفی کنم؛ از جمله ترجمه «هشت کتاب» سهراب سپهری، مجموعه اشعار فریدون مشیری، دفتر شعری از طاهره صفارزاده و سرانجام دو دفتر از اشعار فاطمه راکعی.
آنگاه که اشعار تغزلی دکتر راکعی را ترجمه می‌کردم و به ضرورت ابتدا آن را با دقت تمام می‌خواندم تا بر جانم بنشیند، دریافتم غزل‌های ایشان برخلاف اشعار غزل‌سرایان متقدم، ترجمه‌پذیر است. مسئله ترجمه‌پذیری شعر، موضوعی است که درباره آن سخن بسیاری گفته شده تا آنجا که برخی بر این باورند شعر، ترجمه‌ناپذیر است؛ اما پرسش اینجاست کدام شعر؟! به‌راستی امکان ترجمه اشعار بسیاری از شاعران ِمتقدم تقریبا وجود ندارد؛ یعنی هر قدر هم با دقت ترجمه شوند، باز هم به دلیل خاص‌بودن و پاره‌ای مفاهیم و پاره‌ای محدودیت‌های حوزه فرهنگی و فراتر از همه به دلیل درون‌نگری شاعر، امکان ترجمه آن وجود ندارد. به همین یک بیت بنگرید:تو کمان کشیده و در کمین/ زنی به تیرم و من غمین/ همه غمم بود از همین/ که خدا نکرده خطا کنی
اگر این بیت ترجمه شود، به‌راستی مفهوم آن دشوار منتقل می‌شود؛ چراکه دارای مضمونی عارفانه‌ است که فقط در قلمرو فرهنگی خودمان قابل فهم و درک است، یا به همین غزل حافظ از نگاه مترجم بنگرید:زلف آشفته و خوی کرده و خندان لب و مست / پیرهن چاک و غزلخوان و صراحی در دست
نرگسش عربده‌جو و لبش افسوس‌کنان / نیمه‌شب دوش به بالین من آمد بنشست
چه بلایی سر مترجم می‌آید تا آن را ترجمه کند؟!
اما شعر ترجمه‌پذیر مانند شعر راکعی، شعری با مفاهیم فراملیتی است؛ شعری انسانی و به‌عبارتی روشن‌تر، شعری جهانی که دردی مشترک را فریاد می‌زند؛ همان‌گونه که شاملو می‌گوید: «من درد مشترکم مرا فریاد کن». ضمن ترجمه این غزل‌ها، چه در ترجمه دفتر ایشان با عنوان «ناخنکی به زندگی» که بهA Touch of Life برگردانده شد و چه در ترجمه دفتر «مادرانه‌ها» که به
Maternal Affection ترجمه شد،‌ حال‌وهوایی دیگر داشتم. «ناخنکی به زندگی»، وقتی به A Touch of Life برگردانده می‌شود، در مردم انگلیسی‌زبان همان احساسی را برمی‌انگیزاند که در «ناخنکی به زندگی» احساس می‌شود. وقتی واژه «ناخنک» را می‌شنویم، نوعی معنای دله‌دزدی و دستبرد را از آن استنباط می‌کنیم که طبعا معادل آن باید flitching و pilfering و در مفهومی لطیف‌تر fingering و sampling قرار گیرد، ولی وقتی در کنار واژه «زندگی» قرار می‌گیرد، دیگر شمیمی از زندگی می‌شود و آن‌گاه است که برای انگلیسی‌زبان
A Touch of Life معنی پیدا می‌کند.
در ترجمه مادرانه‌های ایشان، قوی‌ترین ویژگی مادر یعنی عشق و مهر را چاشنی کلام «مادر» کرده‌ام و به همین‌روی دفتر «مادرانه‌ها» ایشان را Maternal Affection ترجمه کردم. در سراسر این دفتر، لطیف‌ترین عواطف مادرانه را می‌توان بازیافت؛ از جمله به قطعه شعر «زنی می‌گذرد» با ترجمه آن بنگرید:
در میدان بزرگ شهر
At the main square of a town
زنجیر بر دست‌وپای
a fettered and a chained man
می‌کشندش به جرمی سترگ
is dragged for a horrible crime
- بی‌سروپا! آراسته‌ای می‌گوید
a gentleman calls him: the rogue of society
- انگل اجتماع! طبیبی
a physician calls him: parasite
- كثافت! رفتگری
a garbage cleaner calls him: rubbish
- پناه بر خدا! وارسته‌ای
a mystic says: o God I seek your support
«مادرت بمیرد جوان!»
may your mother die to see not
- زنی می‌گذرد...
you in this miserable condition!
و در « ناخنکی به زندگی» که لحظه‌لحظه‌ حیات ما را به گونه‌ای روشن به تصویر می‌کشد، آن لحظه که «بم» تکان می‌‌خورد، چه غمگنانه و چه دردمندانه این تکانه را تصویر می‌کند، و مترجم با همان اندوه و با همان غم با شاعر هم‌آوا می‌شود.
و بسیار سخن‌ها درباره شعر راکعی دارم و افسوس که مجال آن نیست.
*متن کوتاه‌شده سخنرانی دکتر مهدی افشار در مراسم بزرگداشت فاطمه راکعی

بخت با من یار بود که در کنار ترجمه آثار ادبی و داستانی نویسندگان و ادیبان مغرب زمین، اشعار گروهی از برجسته‌ترین شاعران معاصر سرزمین‌مان را نیز به مغرب‌زمینیان معرفی کنم؛ از جمله ترجمه «هشت کتاب» سهراب سپهری، مجموعه اشعار فریدون مشیری، دفتر شعری از طاهره صفارزاده و سرانجام دو دفتر از اشعار فاطمه راکعی.
آنگاه که اشعار تغزلی دکتر راکعی را ترجمه می‌کردم و به ضرورت ابتدا آن را با دقت تمام می‌خواندم تا بر جانم بنشیند، دریافتم غزل‌های ایشان برخلاف اشعار غزل‌سرایان متقدم، ترجمه‌پذیر است. مسئله ترجمه‌پذیری شعر، موضوعی است که درباره آن سخن بسیاری گفته شده تا آنجا که برخی بر این باورند شعر، ترجمه‌ناپذیر است؛ اما پرسش اینجاست کدام شعر؟! به‌راستی امکان ترجمه اشعار بسیاری از شاعران ِمتقدم تقریبا وجود ندارد؛ یعنی هر قدر هم با دقت ترجمه شوند، باز هم به دلیل خاص‌بودن و پاره‌ای مفاهیم و پاره‌ای محدودیت‌های حوزه فرهنگی و فراتر از همه به دلیل درون‌نگری شاعر، امکان ترجمه آن وجود ندارد. به همین یک بیت بنگرید:تو کمان کشیده و در کمین/ زنی به تیرم و من غمین/ همه غمم بود از همین/ که خدا نکرده خطا کنی
اگر این بیت ترجمه شود، به‌راستی مفهوم آن دشوار منتقل می‌شود؛ چراکه دارای مضمونی عارفانه‌ است که فقط در قلمرو فرهنگی خودمان قابل فهم و درک است، یا به همین غزل حافظ از نگاه مترجم بنگرید:زلف آشفته و خوی کرده و خندان لب و مست / پیرهن چاک و غزلخوان و صراحی در دست
نرگسش عربده‌جو و لبش افسوس‌کنان / نیمه‌شب دوش به بالین من آمد بنشست
چه بلایی سر مترجم می‌آید تا آن را ترجمه کند؟!
اما شعر ترجمه‌پذیر مانند شعر راکعی، شعری با مفاهیم فراملیتی است؛ شعری انسانی و به‌عبارتی روشن‌تر، شعری جهانی که دردی مشترک را فریاد می‌زند؛ همان‌گونه که شاملو می‌گوید: «من درد مشترکم مرا فریاد کن». ضمن ترجمه این غزل‌ها، چه در ترجمه دفتر ایشان با عنوان «ناخنکی به زندگی» که بهA Touch of Life برگردانده شد و چه در ترجمه دفتر «مادرانه‌ها» که به
Maternal Affection ترجمه شد،‌ حال‌وهوایی دیگر داشتم. «ناخنکی به زندگی»، وقتی به A Touch of Life برگردانده می‌شود، در مردم انگلیسی‌زبان همان احساسی را برمی‌انگیزاند که در «ناخنکی به زندگی» احساس می‌شود. وقتی واژه «ناخنک» را می‌شنویم، نوعی معنای دله‌دزدی و دستبرد را از آن استنباط می‌کنیم که طبعا معادل آن باید flitching و pilfering و در مفهومی لطیف‌تر fingering و sampling قرار گیرد، ولی وقتی در کنار واژه «زندگی» قرار می‌گیرد، دیگر شمیمی از زندگی می‌شود و آن‌گاه است که برای انگلیسی‌زبان
A Touch of Life معنی پیدا می‌کند.
در ترجمه مادرانه‌های ایشان، قوی‌ترین ویژگی مادر یعنی عشق و مهر را چاشنی کلام «مادر» کرده‌ام و به همین‌روی دفتر «مادرانه‌ها» ایشان را Maternal Affection ترجمه کردم. در سراسر این دفتر، لطیف‌ترین عواطف مادرانه را می‌توان بازیافت؛ از جمله به قطعه شعر «زنی می‌گذرد» با ترجمه آن بنگرید:
در میدان بزرگ شهر
At the main square of a town
زنجیر بر دست‌وپای
a fettered and a chained man
می‌کشندش به جرمی سترگ
is dragged for a horrible crime
- بی‌سروپا! آراسته‌ای می‌گوید
a gentleman calls him: the rogue of society
- انگل اجتماع! طبیبی
a physician calls him: parasite
- كثافت! رفتگری
a garbage cleaner calls him: rubbish
- پناه بر خدا! وارسته‌ای
a mystic says: o God I seek your support
«مادرت بمیرد جوان!»
may your mother die to see not
- زنی می‌گذرد...
you in this miserable condition!
و در « ناخنکی به زندگی» که لحظه‌لحظه‌ حیات ما را به گونه‌ای روشن به تصویر می‌کشد، آن لحظه که «بم» تکان می‌‌خورد، چه غمگنانه و چه دردمندانه این تکانه را تصویر می‌کند، و مترجم با همان اندوه و با همان غم با شاعر هم‌آوا می‌شود.
و بسیار سخن‌ها درباره شعر راکعی دارم و افسوس که مجال آن نیست.
*متن کوتاه‌شده سخنرانی دکتر مهدی افشار در مراسم بزرگداشت فاطمه راکعی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.