یادداشتی درباره فیلم «پات»
هوایی تازه یا مردابی کهنه؟
محسن جعفریراد
یکی از ویژگیهای رویکارآمدن گروه هنر و تجربه، شناسایی فیلمهایی است که اغلب شکل کشآمده فیلمی کوتاه هستند که فیلمساز چون مبهوت ایده اولیه شده، صرفا به همان اکتفا کرده و بیخیال هر نوع بسط و گسترش ایده شده است. در روزهای اخیر دو فیلم پات و سهونیم نمونه بارز این ویژگی هستند.
پات روایت چند اپیزود با رویکردی اجتماعی است که حضور گاه فعال و گاه منفعل یک سگ، به عنوان حلقه ارتباطی این اپیزودها مطرح میشود. از صاحب سگ که بعد از ملاقات با زنی کشته میشود تا دختری که از مردی مسن حامله است یا دو پسر آسوپاسی که سر مقداری مواد مانند حیوانات به جان هم میافتند.
مهمترین نقطه قوت فیلم، ایده حضور سگ و نمایش برخی موقعیتها از زاویه دید اوست که ایده مبتکرانهای است؛ اما این ایده مبتکرانه تحتالشعاع داستانهای تکراری و حرفهای تکراری در اپیزودها میشود. درواقع برعکس نگاه نوآورانه کارگردان در نوع استفاده غیرقراردادی از سگ، هیچ بدعتی در پرداخت داستانکها دیده نمیشود و همهچیز در حد ایدههایی اولیه، عقیم باقی میمانند. هرچند فرم بصری فیلم هم در برخی موقعیتها جذاب جلوه میکند، ولی اینها برای فیلمی مختص مخاطب سینمای هنر و تجربه کافی نیست و در بهترین حالت یک فیلم کوتاه خوب است که بدون ضرورت و کارکرد کش آمده و بسیار حوصلهسربَر و خستهکننده جلوه میکند.
اما نکته اینجاست که امیر تودهروستا، کارگردان پات، حداقل سعی کرده جهان معنایی مستقلی بسازد و حداقل در برخی دقایق موفق بوده است، اما فیلم سهونیم از ایده تا اجرا کپی دسته چندم از فیلم کالت نفس عمیق است.
داستان سهونیم به روایت سرگشتگی و گمگشتگی سه دختر نوجوان میپردازد که قصد خروج غیرقانونی از طریق مرز آستارا را دارند. باید توجه کرد ریتم کند و کشدار وقتی با ظرف و مظروف روایت تناسب داشته باشد، پذیرفتنی و متقاعدکننده جلوه میکند، مانند فیلم پرویز که بهخوبی تمپوی کُند آن با زندگی پرویز همخوان است، پس تأثیر میگذارد و معنا میآفریند، اما نمونهای مثل سهونیم بدون هر نوع استدلال منطقی و زیباییشناختی، کند و کشدار است.
حالا توجه کنید به کپیهای فیلم از نفس عمیق؛ ایده سرقت ماشین، ایده توجه به هوای مهآلود، ایده بصری پیراهن رها شده زیر آب که از فرط تکرار بیتأثیر میشود، ایده بیپناهی دختران، ایده شروع فیلم که در پایان هم تکرار میشود و... . مجموعه اینها نشان میدهد نقی نعمتی فکر کرده به جای پسران فیلم نفس عمیق میتواند از دختران استفاده کند و به موفقیت دست یابد؛ درحالیکه موفقیت پرویز شهبازی در درک درستش از روحیات جوانها، پرورش مهندسیشده بیپناهی آنها، ترسیم درست عصیانگری و انتخاب فرمی به غایت جذاب در خدمت بیان بیواسطه واقعیت تلخ زندگی جوانان است. اما در سهونیم دختران بیهوده حرافی میکنند، حرفهای کلیشهای میزنند، اوج زاویه دید شخصیتها بدوبیراهگفتن به خانوادههاست و از همه ضعیفتر برخلاف شخصیتپردازی ملموس و باورپذیر کامران و منصور و آیدا در نفس عمیق، اینجا صرفا با صورتکهای سخنگویی طرف هستیم که هیچگونه شناسنامه و بینش و منشی از رفتار و کردار و روحیات آنها منتقل نمیشود و علاوهبراین با طراحی تیپیکال، یکی مانند پسر جوان، دلال شر مطلق است و یکی مانند هانیه در معصومیت مطلق که انگیزههای باورناپذیری هم دارد.
بهاینترتیب سهونیم هم فیلم کوتاه متوسطی است که با کپیکاری از ایدههای نبوغآمیز نفس عمیق به فیلمی ضعیف و تاریخ مصرفدار بدل شده است.
خب حالا میتوان به بهانه نمایش این دو فیلم نقبی زد به سیاستهای گروه هنر و تجربه؛ نکته مثبت اکران چنین فیلمهایی این است که دیگر فیلمسازی از سیاهه فیلمهای زیرزمینی و بهزعم خودش مستقلش نمینالد و استعداد داشته و نداشته هرکس عیان میشود تا مشخص شود ادعاها تا چه اندازه است؛ اما نتیجه منفی این است که وقتی اکران فیلمهایی مثل پرویز، ماهی و گربه، نیمرخها، خواب تلخ، احتمال باران اسیدی و... کاملا با قواعد سینمای هنری و تجربی همخوانی دارند و مهمترین هدف این نوع سینما، یعنی ارتقای سلیقه و زیباییشناسی مخاطب را جامه عمل میپوشاند، با اکران فیلمهایی مثل روغن مار، داره صبح میشه، ذوبشدن پادشاه و همین سهونیم، عملا این گروه مجالی شده برای دیدهشدن تجربیات تصویری مغشوش و پراکنده و نه سینمای تجربی و این با سیاستگذاریهای این گروه تناقض دارد.
چالش اصلی اینجاست که آیا نمایش تصاویر پراکندهای که در یک دورهمی ثبت شدهاند، دستاورد گروه هنر و تجربه باید باشد یا فراهمکردن بستر لازم برای اکران و دیدهشدن آثار خلاقی مثل ماهی و گربه، خواب تلخ، نیمرخها و... .؟! به نظر میرسد در رویکرد این گروه باید تجدید نظر شود.
یکی از ویژگیهای رویکارآمدن گروه هنر و تجربه، شناسایی فیلمهایی است که اغلب شکل کشآمده فیلمی کوتاه هستند که فیلمساز چون مبهوت ایده اولیه شده، صرفا به همان اکتفا کرده و بیخیال هر نوع بسط و گسترش ایده شده است. در روزهای اخیر دو فیلم پات و سهونیم نمونه بارز این ویژگی هستند.
پات روایت چند اپیزود با رویکردی اجتماعی است که حضور گاه فعال و گاه منفعل یک سگ، به عنوان حلقه ارتباطی این اپیزودها مطرح میشود. از صاحب سگ که بعد از ملاقات با زنی کشته میشود تا دختری که از مردی مسن حامله است یا دو پسر آسوپاسی که سر مقداری مواد مانند حیوانات به جان هم میافتند.
مهمترین نقطه قوت فیلم، ایده حضور سگ و نمایش برخی موقعیتها از زاویه دید اوست که ایده مبتکرانهای است؛ اما این ایده مبتکرانه تحتالشعاع داستانهای تکراری و حرفهای تکراری در اپیزودها میشود. درواقع برعکس نگاه نوآورانه کارگردان در نوع استفاده غیرقراردادی از سگ، هیچ بدعتی در پرداخت داستانکها دیده نمیشود و همهچیز در حد ایدههایی اولیه، عقیم باقی میمانند. هرچند فرم بصری فیلم هم در برخی موقعیتها جذاب جلوه میکند، ولی اینها برای فیلمی مختص مخاطب سینمای هنر و تجربه کافی نیست و در بهترین حالت یک فیلم کوتاه خوب است که بدون ضرورت و کارکرد کش آمده و بسیار حوصلهسربَر و خستهکننده جلوه میکند.
اما نکته اینجاست که امیر تودهروستا، کارگردان پات، حداقل سعی کرده جهان معنایی مستقلی بسازد و حداقل در برخی دقایق موفق بوده است، اما فیلم سهونیم از ایده تا اجرا کپی دسته چندم از فیلم کالت نفس عمیق است.
داستان سهونیم به روایت سرگشتگی و گمگشتگی سه دختر نوجوان میپردازد که قصد خروج غیرقانونی از طریق مرز آستارا را دارند. باید توجه کرد ریتم کند و کشدار وقتی با ظرف و مظروف روایت تناسب داشته باشد، پذیرفتنی و متقاعدکننده جلوه میکند، مانند فیلم پرویز که بهخوبی تمپوی کُند آن با زندگی پرویز همخوان است، پس تأثیر میگذارد و معنا میآفریند، اما نمونهای مثل سهونیم بدون هر نوع استدلال منطقی و زیباییشناختی، کند و کشدار است.
حالا توجه کنید به کپیهای فیلم از نفس عمیق؛ ایده سرقت ماشین، ایده توجه به هوای مهآلود، ایده بصری پیراهن رها شده زیر آب که از فرط تکرار بیتأثیر میشود، ایده بیپناهی دختران، ایده شروع فیلم که در پایان هم تکرار میشود و... . مجموعه اینها نشان میدهد نقی نعمتی فکر کرده به جای پسران فیلم نفس عمیق میتواند از دختران استفاده کند و به موفقیت دست یابد؛ درحالیکه موفقیت پرویز شهبازی در درک درستش از روحیات جوانها، پرورش مهندسیشده بیپناهی آنها، ترسیم درست عصیانگری و انتخاب فرمی به غایت جذاب در خدمت بیان بیواسطه واقعیت تلخ زندگی جوانان است. اما در سهونیم دختران بیهوده حرافی میکنند، حرفهای کلیشهای میزنند، اوج زاویه دید شخصیتها بدوبیراهگفتن به خانوادههاست و از همه ضعیفتر برخلاف شخصیتپردازی ملموس و باورپذیر کامران و منصور و آیدا در نفس عمیق، اینجا صرفا با صورتکهای سخنگویی طرف هستیم که هیچگونه شناسنامه و بینش و منشی از رفتار و کردار و روحیات آنها منتقل نمیشود و علاوهبراین با طراحی تیپیکال، یکی مانند پسر جوان، دلال شر مطلق است و یکی مانند هانیه در معصومیت مطلق که انگیزههای باورناپذیری هم دارد.
بهاینترتیب سهونیم هم فیلم کوتاه متوسطی است که با کپیکاری از ایدههای نبوغآمیز نفس عمیق به فیلمی ضعیف و تاریخ مصرفدار بدل شده است.
خب حالا میتوان به بهانه نمایش این دو فیلم نقبی زد به سیاستهای گروه هنر و تجربه؛ نکته مثبت اکران چنین فیلمهایی این است که دیگر فیلمسازی از سیاهه فیلمهای زیرزمینی و بهزعم خودش مستقلش نمینالد و استعداد داشته و نداشته هرکس عیان میشود تا مشخص شود ادعاها تا چه اندازه است؛ اما نتیجه منفی این است که وقتی اکران فیلمهایی مثل پرویز، ماهی و گربه، نیمرخها، خواب تلخ، احتمال باران اسیدی و... کاملا با قواعد سینمای هنری و تجربی همخوانی دارند و مهمترین هدف این نوع سینما، یعنی ارتقای سلیقه و زیباییشناسی مخاطب را جامه عمل میپوشاند، با اکران فیلمهایی مثل روغن مار، داره صبح میشه، ذوبشدن پادشاه و همین سهونیم، عملا این گروه مجالی شده برای دیدهشدن تجربیات تصویری مغشوش و پراکنده و نه سینمای تجربی و این با سیاستگذاریهای این گروه تناقض دارد.
چالش اصلی اینجاست که آیا نمایش تصاویر پراکندهای که در یک دورهمی ثبت شدهاند، دستاورد گروه هنر و تجربه باید باشد یا فراهمکردن بستر لازم برای اکران و دیدهشدن آثار خلاقی مثل ماهی و گربه، خواب تلخ، نیمرخها و... .؟! به نظر میرسد در رویکرد این گروه باید تجدید نظر شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.