یادداشتهایی درباره هنر معاصر
دوربین و نزدیکبین
علیرضا امیرحاجبی
هنر معاصر زمینهای است برای طرح پرسشها. حال این پرسشها میتوانند پاسخی داشته باشند و میتوانند بدون پاسخ رها شوند. اما اصل پرسش همواره در هنر معاصر باقی میماند. چندروز پیش دوستی پرسید: «آیا اجرای مجدد یک اثر پرفورمنس در زیرمجموعه هنر میانموضوعی/ میانرشتهای intersbujective قرار میگیرد؟» این پرسش را در همانجا به طور مختصر پاسخ دادم که «خیر اجرای مجدد یک پرفورمنس در همان حوزه پرفورمنس قرار میگیرد و نه هنر میانرشتهای».
اما به دلیل وفور اینگونه آثار که به تکرار یک اثر قدیمی میپردازند و نیز مسئله هنر میانرشتهای، فکر کردم که بد نیست بهطور خلاصه در ستون این هفته به آن بپردازم. دلیل دیگری هم داشتم و آن اینکه عباس کیارستمی، هنرمند بزرگ کشورمان که هنوز بهشدت داغدار فقدانش هستیم، دغدغههای فراوانی در زمینه هنرهای چندوجهی داشت و هیچگاه به یک رشته هنری بسنده نکرد.
ریشههای اصلی هنرهای میانرشتهای را میتوان در مکتب باهاوس جستوجو کرد؛ مکتبی که بسیاری از هنرمندان از رشتههای مختلف از جمله نقاشی، تئاتر، معماری و مجسمهسازی را دور هم جمع کرده بود تا فضایی جدید برای حل مشکلات زیباشناختی قرن بیستم پیدا شود. ارتباط بین هنرمندانی چون پل کله، والتر گروپیوس، موهیلی ناگی و اسکار اشلمر با مفهوم هنر جامع و کامل در همین مدرسه برقرار شد. دیگر بهطور دقیق مشخص نبود چه هنرمندی مشغول چه کاری است. طرحهای گرافیکی برای کتاب اثر پل کله و نیز مجسمههایش که بیشتر فضایی معمارانه را بازنمایی میکند یا آثار طراحی اسکار اشلمر که نشاندهنده ذهنیت نقاشانه یک کارگردان تئاتر است، نمادی از این پویایی است. دیگر عصر هنر یکبُعدی تمام شده بود. این نوع نگاه را اروپا در دوران رنسانس نیز تجربه کرده بود و نمونه بارز هنرمند چند رسانهای را همه بهخوبی میشناسیم: «لئوناردو داوینچی» که هم نقاش بود، هم مجسمهساز و معمار، هم مهندس هوافضا و هم پزشک. نوعی وحدت و گسترش همهجانبه در اینگونه نگرش به هنر و علوم به وجود آمده بود. این نگرش وحدتطلب در دوره کلاسیک رو به افول نهاد تا دوره مدرنیسم و دوستان مکتب
باهاوس. البته بهار باهاوس با آمدن رایش سوم به خزانی زودرس تبدیل شد اما ایده هنر چندرسانهای در ناخودآگاه هنرمندان باقی ماند. در دهه 60 میلادی نهضتهای پیشرو آمریکایی دوباره این نگرش را بازتولید کردند از جمله مهمترین این گروهها در کالج بلک مانتین آمریکا تأسیس شد. گروهی از هنرمندان از رشتههای مختلف در کنار هم به هنر میانرسانهای پرداختند ازجمله جان کیج، مرس کانینگهام، دیوید تودور، رابرت راشنبرگ و فرانس کلاین. پرفورمنس، نقاشی، موسیقی و رقص بدون ارجحیت یکی بر دیگری در کنار یکدیگر قرار گرفتند و یکی از درخشانترین دورههای هنر معاصر در همین کالج بلک مانتین رقم خورد؛ اجراهای گروهی و درخشان که ترکیبی بود از هنرهای مختلف در یکآن و یکلحظه. جان کیج در این میان نقش مهمی را در برجستهکردن هنرهای میانرشتهای برعهده داشت. او، هم نقاشی میکرد، هم مجسمه میساخت و هم موسیقیدان بود. مفهوم هنر میانرشتهای در دهه 70 بهطورکل نهادینه شد و تا به امروز نیز ادامه دارد. در بسیاری از علوم انسانی و نیز علوم دیگری چون فیزیک، ریاضی و شیمی نیز ایدههای میانرشتهای مورد توجه فراوان قرار گرفته است و نیز در ادبیات تئوری بیانا
متنیبودن آثار از دهه 80 با استقبال مواجه شد که سرآمد نویسندگان اینگونه کسی نیست جز امبرتو اکو. نمونه دیگری از نهادهایی که به هنر میانرشتهای در اروپا پرداختند موسسه مطالعات تطبیقی آکوستیک و موسیقی پاریس مشهور به «ایرکم» است. ایده ایرکم و بنیانگذار آن پییر بولز، آهنگساز فرانسوی، از ابتدا این بود که مرکزی تأسیس شود برای آشتی و پیوند دوباره موسیقی با معماری و فیزیک آکوستیک (علم صوتشناسی). این ایده در دهه 80 و 90 میلادی گسترش یافت و از حدود ارتباط معماری و موسیقی بسیار فراتر رفت و مرکزی برای پیوند بین موسیقی و سایر هنرها از جمله هنرهای بصری و اجرائی شد. احساس چندوجهیبودن در موسیقی نیز از همان دهههای 70 و 80 آغاز شده بود و در اواخر قرن بیستم و آغاز قرن بیستویکم ما شاهد انفجار موسیقی تلفیقی و فیوژن بوده و هستیم.
تمام این سوابق را یادآوری کردم تا به این نکته برسم که هنرمند معاصر میتواند در رشتههای مختلف از روشهای بیانی مختلف برای ایدهپردازی و خلق اثر هنری استفاده کند، نقاط مشترک را به یکدیگر پیوند بزند و به نتیجهای چندجانبه برسد. دیگر این افتخار نیست که هنرمندی بگوید بهجز نقاشی کار دیگری نمیکنم. این نگرش تکبُعدی در هنر معاصر نشاندهنده ضعف و کمبینایی هنرمند است. هنرمند میتواند از پتانسیلهای جدید و روزآمد تکنولوژیک برای بیان ایدههایش استفاده کند. شاهراه هنر، شاهراه انتخابهای بد و خوب است. من تعجب میکنم چگونه یک نقاش که خود را معاصر مینامد، موسیقی پاپ لسآنجلسی گوش میکند. آیا او بهواقع معاصر است؟ این موضوعات همگی به هم مربوط هستند و تناسبات ظریفی بین آنها وجود دارد. نمیتوانیم موسیقی عامهپسند گوش دهیم و ادعای معاصریت و هنر پستمدرن و هایپررئال داشته باشیم. دوستی میگفت گوشدادن به همینگونه آهنگها هم خودش نوعی کنش پستمدرن است. خلاصه کلام آنکه هنر معاصر شکافها و خلأهای هنر در قرون گذشته را با تلفیق و ترکیب و همکاری پر میکند. خلق اثر معاصر دیگر تنها روی یک بوم نقاشی خلاصه نمیشود؛ فرهنگ متکثر،
زبان متکثر، رسانه و هنرمند متکثر میخواهد.
هنر معاصر زمینهای است برای طرح پرسشها. حال این پرسشها میتوانند پاسخی داشته باشند و میتوانند بدون پاسخ رها شوند. اما اصل پرسش همواره در هنر معاصر باقی میماند. چندروز پیش دوستی پرسید: «آیا اجرای مجدد یک اثر پرفورمنس در زیرمجموعه هنر میانموضوعی/ میانرشتهای intersbujective قرار میگیرد؟» این پرسش را در همانجا به طور مختصر پاسخ دادم که «خیر اجرای مجدد یک پرفورمنس در همان حوزه پرفورمنس قرار میگیرد و نه هنر میانرشتهای».
اما به دلیل وفور اینگونه آثار که به تکرار یک اثر قدیمی میپردازند و نیز مسئله هنر میانرشتهای، فکر کردم که بد نیست بهطور خلاصه در ستون این هفته به آن بپردازم. دلیل دیگری هم داشتم و آن اینکه عباس کیارستمی، هنرمند بزرگ کشورمان که هنوز بهشدت داغدار فقدانش هستیم، دغدغههای فراوانی در زمینه هنرهای چندوجهی داشت و هیچگاه به یک رشته هنری بسنده نکرد.
ریشههای اصلی هنرهای میانرشتهای را میتوان در مکتب باهاوس جستوجو کرد؛ مکتبی که بسیاری از هنرمندان از رشتههای مختلف از جمله نقاشی، تئاتر، معماری و مجسمهسازی را دور هم جمع کرده بود تا فضایی جدید برای حل مشکلات زیباشناختی قرن بیستم پیدا شود. ارتباط بین هنرمندانی چون پل کله، والتر گروپیوس، موهیلی ناگی و اسکار اشلمر با مفهوم هنر جامع و کامل در همین مدرسه برقرار شد. دیگر بهطور دقیق مشخص نبود چه هنرمندی مشغول چه کاری است. طرحهای گرافیکی برای کتاب اثر پل کله و نیز مجسمههایش که بیشتر فضایی معمارانه را بازنمایی میکند یا آثار طراحی اسکار اشلمر که نشاندهنده ذهنیت نقاشانه یک کارگردان تئاتر است، نمادی از این پویایی است. دیگر عصر هنر یکبُعدی تمام شده بود. این نوع نگاه را اروپا در دوران رنسانس نیز تجربه کرده بود و نمونه بارز هنرمند چند رسانهای را همه بهخوبی میشناسیم: «لئوناردو داوینچی» که هم نقاش بود، هم مجسمهساز و معمار، هم مهندس هوافضا و هم پزشک. نوعی وحدت و گسترش همهجانبه در اینگونه نگرش به هنر و علوم به وجود آمده بود. این نگرش وحدتطلب در دوره کلاسیک رو به افول نهاد تا دوره مدرنیسم و دوستان مکتب
باهاوس. البته بهار باهاوس با آمدن رایش سوم به خزانی زودرس تبدیل شد اما ایده هنر چندرسانهای در ناخودآگاه هنرمندان باقی ماند. در دهه 60 میلادی نهضتهای پیشرو آمریکایی دوباره این نگرش را بازتولید کردند از جمله مهمترین این گروهها در کالج بلک مانتین آمریکا تأسیس شد. گروهی از هنرمندان از رشتههای مختلف در کنار هم به هنر میانرسانهای پرداختند ازجمله جان کیج، مرس کانینگهام، دیوید تودور، رابرت راشنبرگ و فرانس کلاین. پرفورمنس، نقاشی، موسیقی و رقص بدون ارجحیت یکی بر دیگری در کنار یکدیگر قرار گرفتند و یکی از درخشانترین دورههای هنر معاصر در همین کالج بلک مانتین رقم خورد؛ اجراهای گروهی و درخشان که ترکیبی بود از هنرهای مختلف در یکآن و یکلحظه. جان کیج در این میان نقش مهمی را در برجستهکردن هنرهای میانرشتهای برعهده داشت. او، هم نقاشی میکرد، هم مجسمه میساخت و هم موسیقیدان بود. مفهوم هنر میانرشتهای در دهه 70 بهطورکل نهادینه شد و تا به امروز نیز ادامه دارد. در بسیاری از علوم انسانی و نیز علوم دیگری چون فیزیک، ریاضی و شیمی نیز ایدههای میانرشتهای مورد توجه فراوان قرار گرفته است و نیز در ادبیات تئوری بیانا
متنیبودن آثار از دهه 80 با استقبال مواجه شد که سرآمد نویسندگان اینگونه کسی نیست جز امبرتو اکو. نمونه دیگری از نهادهایی که به هنر میانرشتهای در اروپا پرداختند موسسه مطالعات تطبیقی آکوستیک و موسیقی پاریس مشهور به «ایرکم» است. ایده ایرکم و بنیانگذار آن پییر بولز، آهنگساز فرانسوی، از ابتدا این بود که مرکزی تأسیس شود برای آشتی و پیوند دوباره موسیقی با معماری و فیزیک آکوستیک (علم صوتشناسی). این ایده در دهه 80 و 90 میلادی گسترش یافت و از حدود ارتباط معماری و موسیقی بسیار فراتر رفت و مرکزی برای پیوند بین موسیقی و سایر هنرها از جمله هنرهای بصری و اجرائی شد. احساس چندوجهیبودن در موسیقی نیز از همان دهههای 70 و 80 آغاز شده بود و در اواخر قرن بیستم و آغاز قرن بیستویکم ما شاهد انفجار موسیقی تلفیقی و فیوژن بوده و هستیم.
تمام این سوابق را یادآوری کردم تا به این نکته برسم که هنرمند معاصر میتواند در رشتههای مختلف از روشهای بیانی مختلف برای ایدهپردازی و خلق اثر هنری استفاده کند، نقاط مشترک را به یکدیگر پیوند بزند و به نتیجهای چندجانبه برسد. دیگر این افتخار نیست که هنرمندی بگوید بهجز نقاشی کار دیگری نمیکنم. این نگرش تکبُعدی در هنر معاصر نشاندهنده ضعف و کمبینایی هنرمند است. هنرمند میتواند از پتانسیلهای جدید و روزآمد تکنولوژیک برای بیان ایدههایش استفاده کند. شاهراه هنر، شاهراه انتخابهای بد و خوب است. من تعجب میکنم چگونه یک نقاش که خود را معاصر مینامد، موسیقی پاپ لسآنجلسی گوش میکند. آیا او بهواقع معاصر است؟ این موضوعات همگی به هم مربوط هستند و تناسبات ظریفی بین آنها وجود دارد. نمیتوانیم موسیقی عامهپسند گوش دهیم و ادعای معاصریت و هنر پستمدرن و هایپررئال داشته باشیم. دوستی میگفت گوشدادن به همینگونه آهنگها هم خودش نوعی کنش پستمدرن است. خلاصه کلام آنکه هنر معاصر شکافها و خلأهای هنر در قرون گذشته را با تلفیق و ترکیب و همکاری پر میکند. خلق اثر معاصر دیگر تنها روی یک بوم نقاشی خلاصه نمیشود؛ فرهنگ متکثر،
زبان متکثر، رسانه و هنرمند متکثر میخواهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.