|

نبود تدبیر مناسب

عبدالله ناصری

در دیدگاه عقیدتی ما و براساس آموزه‌های وحیانی دین اسلام، آب جایگاه بسیار ارزشمندی دارد. خداوند در قرآن می‌فرمایند: «وجعلنا من الماء کل شی حی»؛ آب اساس زندگی و حیات همه موجودات زنده است. از همین‌رو آب را باید مسئله‌ای فراسیاسی، فراتاریخی و حتی فراطبیعی دانست. آب اصلی‌ترین مسئله در طول ‌تاریخ بشر بوده و هست. امروز در کل جهان و به‌ویژه در منطقه خاورمیانه، به دلیل تغییرات اقلیمی و کاهش بارش‌های جوی با واقعیتی به اسم کم‌آبی و خشک‌سالی روبه‌رو هستیم. خشک‌سالی امروز به‌قدری برای کل جهان جدی شده که مجامع بین‌المللی نسبت به این موضوع عکس‌العمل‌های متفاوت نشان داده و در پی تصویب رژیم‌های حقوقی و کنوانسیون‌هایی برای پیشگیری از بحران‌های آینده مبتنی بر آب هستند. با وجود عمومیت بحران خشک‌سالی، برای ایران این بحران ماهیت متفاوت‌تری دارد. آنچه در ایران کم‌آبی را به یک چالش تبدیل کرده، نبود تدبیر مناسب در مدیریت ذخایر آبی کشور در دوره‌های متفاوت و به‌ویژه در دولت‌های نهم و دهم است. در این دو دوره برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی از طریق مجوزهای غیرضروری و گاه غیرقانونی برای زدن چاه در سراسر کشور صورت گرفت. در کنار این درحال‌حاضر در کشور با معضلی به اسم لایروبی‌نشدن سدها به‌خاطر هزینه آن روبه‌رو هستیم که در صورت افزایش بارش‌های طبیعی نیز آب هدر خواهد رفت. با این مقدمه طولانی دوست دارم به رساله‌ای اشاره کنم که در قرن نهم هجری قمری یعنی حدود 500 سال قبل توسط یک دانشمند و مورخ مصری به اسم «تقی‌الدین مُقریزی»، با عنوان «اغاثه امه به کشف غمه» نوشته شده است. رساله مقریزی که امروز یکی از مبانی اندیشه سیاسی و اجتماعی در جهان اسلام است، به نقش آب در بحران‌های سیاسی و اجتماعی مصر می‌پردازد. همان‌طورکه می‌دانید اقتصاد کشاورزی مصر در دوره‌های مختلف به رود نیل وابسته بوده است و مناقشاتی که با اوج‌گیری یا کاهش ارتفاع آب این رود ایجاد می‌شده، گاه منجر به سقوط برخی حکومت‌ها شده است. براساس نظریه مقریزی منشأ اصلی همه این بحران‌ها را باید در سوءتدبیر دانست و نه هیچ چیز دیگری. در ایران با گذشت نزدیک به چهار دهه از انقلاب اسلامی هنوز سیاست‌گذاری صحیحی در زمینه آب صورت نگرفته است. این در حالی است که برخی سیاست‌گذاری‌های غلط، این بحران را دوچندان هم کرده است. ازجمله این موارد می‌توانم به یکی‌بودن آب شرب و آب مصرفی و تفکیک‌نشدن آنها از هم اشاره کنم. این سیاست‌گذاری‌ها را باید در کنار ویژگی‌های روانی جامعه ایرانی قرار داد که ریشه در آموزه‌های فقهی و حقوقی ما دارد و در مصرف آب با دست‌ودلبازی عمل می‌کند. از همین‌رو بحران آب نه‌تنها اکنون حی و حاضر است بلکه در آینده تعمیق هم می‌شود. امروز وقت آن است که مسئولان با جرئت و شهامت برای بهینه‌سازی مصرف آب حتی به شکل جیره‌بندی زمانی آن وارد عمل شوند.

در دیدگاه عقیدتی ما و براساس آموزه‌های وحیانی دین اسلام، آب جایگاه بسیار ارزشمندی دارد. خداوند در قرآن می‌فرمایند: «وجعلنا من الماء کل شی حی»؛ آب اساس زندگی و حیات همه موجودات زنده است. از همین‌رو آب را باید مسئله‌ای فراسیاسی، فراتاریخی و حتی فراطبیعی دانست. آب اصلی‌ترین مسئله در طول ‌تاریخ بشر بوده و هست. امروز در کل جهان و به‌ویژه در منطقه خاورمیانه، به دلیل تغییرات اقلیمی و کاهش بارش‌های جوی با واقعیتی به اسم کم‌آبی و خشک‌سالی روبه‌رو هستیم. خشک‌سالی امروز به‌قدری برای کل جهان جدی شده که مجامع بین‌المللی نسبت به این موضوع عکس‌العمل‌های متفاوت نشان داده و در پی تصویب رژیم‌های حقوقی و کنوانسیون‌هایی برای پیشگیری از بحران‌های آینده مبتنی بر آب هستند. با وجود عمومیت بحران خشک‌سالی، برای ایران این بحران ماهیت متفاوت‌تری دارد. آنچه در ایران کم‌آبی را به یک چالش تبدیل کرده، نبود تدبیر مناسب در مدیریت ذخایر آبی کشور در دوره‌های متفاوت و به‌ویژه در دولت‌های نهم و دهم است. در این دو دوره برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی از طریق مجوزهای غیرضروری و گاه غیرقانونی برای زدن چاه در سراسر کشور صورت گرفت. در کنار این درحال‌حاضر در کشور با معضلی به اسم لایروبی‌نشدن سدها به‌خاطر هزینه آن روبه‌رو هستیم که در صورت افزایش بارش‌های طبیعی نیز آب هدر خواهد رفت. با این مقدمه طولانی دوست دارم به رساله‌ای اشاره کنم که در قرن نهم هجری قمری یعنی حدود 500 سال قبل توسط یک دانشمند و مورخ مصری به اسم «تقی‌الدین مُقریزی»، با عنوان «اغاثه امه به کشف غمه» نوشته شده است. رساله مقریزی که امروز یکی از مبانی اندیشه سیاسی و اجتماعی در جهان اسلام است، به نقش آب در بحران‌های سیاسی و اجتماعی مصر می‌پردازد. همان‌طورکه می‌دانید اقتصاد کشاورزی مصر در دوره‌های مختلف به رود نیل وابسته بوده است و مناقشاتی که با اوج‌گیری یا کاهش ارتفاع آب این رود ایجاد می‌شده، گاه منجر به سقوط برخی حکومت‌ها شده است. براساس نظریه مقریزی منشأ اصلی همه این بحران‌ها را باید در سوءتدبیر دانست و نه هیچ چیز دیگری. در ایران با گذشت نزدیک به چهار دهه از انقلاب اسلامی هنوز سیاست‌گذاری صحیحی در زمینه آب صورت نگرفته است. این در حالی است که برخی سیاست‌گذاری‌های غلط، این بحران را دوچندان هم کرده است. ازجمله این موارد می‌توانم به یکی‌بودن آب شرب و آب مصرفی و تفکیک‌نشدن آنها از هم اشاره کنم. این سیاست‌گذاری‌ها را باید در کنار ویژگی‌های روانی جامعه ایرانی قرار داد که ریشه در آموزه‌های فقهی و حقوقی ما دارد و در مصرف آب با دست‌ودلبازی عمل می‌کند. از همین‌رو بحران آب نه‌تنها اکنون حی و حاضر است بلکه در آینده تعمیق هم می‌شود. امروز وقت آن است که مسئولان با جرئت و شهامت برای بهینه‌سازی مصرف آب حتی به شکل جیره‌بندی زمانی آن وارد عمل شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.