واقعگرایی به جای آرمانگرایی
الهه کولایی
آنچه در دهههای اخیر اتفاق افتاده، دسترسی فزاینده همه انسانها به آگاهی و شیوههای متفاوتی از زندگی دیگر انسانها در نقاط مختلف کره زمین است. درواقع پدیده جهانیشدن که درباره تعریف آن اختلافنظر بسیار وجود دارد، کوچکشدن جهان و تغییر فاصلهها را چه بهلحاظ زمانی، چه به لحاظ مکانی به همراه داشته است. از سوی دیگر تحول سیاسی عظیم پایان قرن بیستم که فروپاشی اتحاد شوروی را در بر داشت، سبب شد تا نظم برآمده از نظام توازن قوا میان دو قطب قدرت در جهان از بین برود؛ بنابراین جهان پس از فروپاشی، جهانی است که ناآرامی، بیثباتی و در یک کلام تغییر ناگهانی در ذات آن قرار گرفته است. این تحول بزرگ سیاسی از یک سو و دستاوردهای بزرگ تکنولوژیک از سوی دیگر که برهمخوردن موازنه پیشین را در جهان به همراه داشته، بهطور طبیعی نابسامانیها را ایجاد کرده است که در اشکال گوناگون خشونت سیاسی یا غیرسیاسی آثار آن را مشاهده میکنیم.
مهار اشکال گوناگون خشونت از درون خانهها تا روابط گوناگون اجتماعی و تحتکنترلدرآوردن خشنترین، گستردهترین و آسیبزاترین آن که در حوزه قدرت سیاسی تمرکز یافته است، از آرمانهای دیرین بشر است. اینکه این مهم ازجمله آمال و آرزوهای بشری است و تاریخی به درازای زندگی بشر دارد، بر همه روشن است. حتی ایدههای انبیای الهی را در همین چارچوب، یعنی ایدههایی برای امنیتبخشیدن به روابط انسانی و ایجاد شرایط مناسب برای رشد و شکوفایی استعداد همه انسانها در روابط مبتنی بر احترام به حقوق انسانی همگان میتوان تفسیر کرد؛ بنابراین مبارزه با رفتارهای خشونتآمیز، گسترش صلح و آرامش و به بیانی تأمین امنیت؛ همیشه از دغدغههای جامعه بشری بوده است؛ اما در پایان قرن ۲۰ و آغاز قرن ۲۱ که بسیاری از آرمانگرایان امید داشتند در اين قرن جهان به جهانی امنتر و صلحآمیزتر تبدیل شود، این انتظارات برآورده نشد. تاکنون تلاشهای خستگیناپذیری برای شکلگیری قواعد و قوانین برای تعیین حقوق بشر انجام گرفته است. مجموعه گوناگون کنوانسیونها و پروتکلها و تلاشهایی که برای وفاق جهانی برای مبارزه با ناامنی و گونههای مختلف خشونت در اسناد بینالمللی
جلوهگر شده، نشاندهنده همین تلاش عظیم بشری برای مهار خشونت و رفتارهای متعرضانه علیه صلح، ثبات و امنیت در سطوح مختلف محلی، ملی و بینالمللی است. به موازات این تلاشهای آرمانگرایانه برای نهادسازی، تنظیم قواعد برای شکلدادن به رژیمهای بینالمللی و ایجاد مجموعهای از توافقنامههای جهانی که کشورها خود را ملزم به رعایت آن بدانند، شاهد جریانیافتن منازعات برآمده از ذات قدرت و سازوکارهای ایجاد، حفظ و افزایش آن هستیم. البته این دو جریان نیز عمری به درازای تاریخ بشر دارند؛ یعنی تلاش برای کسب قدرت با اشکال و شیوههای گوناگون و در مقابل تلاش خستگیناپذیر برای مهار قدرت فارغ از هر تعریفی که برای آن با رژیمهای بینالمللی، موافقتنامهها و انواع گوناگونی از هماهنگیهای سازمانیافته جهانی قائل باشیم.
اما در شرایط جدید و در جهان امروز باوجود اینکه دسترسیها بسیار گسترش پیدا کرده، نابرابریها، بیعدالتیها و محرومیتها به اشکال گوناگون چهره عریان خود را در سطوح مختلف ملی، محلی و بینالمللی به نمایش گذاشته است. ازهمینرو امروزه این باور هر روز بیشتر قوی میشود که جهانیشدن همراه با دسترسیهایی که ایجاد کرده، آسیبها، تهدیدها و خطرات گوناگونی را برای جامعه بشری به همراه داشته است. در جهان امروز در پاسخ طبیعی به این محرومیتها توسل به اقدامهای خشونتآمیز به اشکال گوناگون در نظر گرفته میشود. متأسفانه به این موضوع، بهویژه پس از ۱۱ سپتامبر توجه شد. باوجود اینکه مطالعات زیادی برای ریشهیابی این خشونت انجام گرفته است، به نظر میرسد یکی از دلایل عمده را باید افزایش آگاهی به وسیله دسترسیهای گسترده از یک سو و از سوی دیگر سازوکارهای قدرت در اشکال مختلف دانست. ازآنجاکه آگاهی مردم به تکاپو و تلاش آنها برای دستیابی به حقوقشان دامن میزند، جهانیشدن بیثباتی را در سرتاسر جهان منتشر میکند؛ یعنی از یک سو در نتیجه انفجار اطلاعات آگاهی و دسترسی شکل گرفته و از سوی دیگر نفرت بیپایان به بانیان این شرایط و گسترش
خشونت علیه آنها افزایش یافته است. به بیان دیگر در برابر تقاضای روزافزون مردم برای عدالت و حقوق انسانی، صاحبان قدرت نیز از اشکال و شیوههای گوناگون و ابزارهای پیشرفته و پیچیدهتری برای بیپاسخگذاشتن این تقاضا بهرهبرداری میکنند. این رویاروییها در تمام سطوح در حال گسترش است؛ بنابراین به نظر نمیرسد جریان پرقدرت آرمانگرایی در جهان و حتی در سطوح خردتر موفقیت زیادی در کنترل قدرت و دغدغهها و الزامهای آن داشته باشد. بهطور خلاصه پیشرفتهای همهجانبه تکنولوژیک و آثار جهانیشدن زمینههای بیثباتی را در سراسر جهان تقویت میکند و درواقع امکان تأمین امنیت را دشوار میکند؛ بنابراین براساس این شواهد و برای تأمین صلح، نه رویکردهای آرمانگرایانه، بلکه اتخاذ یک رویکرد واقعبینانه ازسوی تصمیمگیران در هر جامعهای باید استفاده شود.
آنچه در دهههای اخیر اتفاق افتاده، دسترسی فزاینده همه انسانها به آگاهی و شیوههای متفاوتی از زندگی دیگر انسانها در نقاط مختلف کره زمین است. درواقع پدیده جهانیشدن که درباره تعریف آن اختلافنظر بسیار وجود دارد، کوچکشدن جهان و تغییر فاصلهها را چه بهلحاظ زمانی، چه به لحاظ مکانی به همراه داشته است. از سوی دیگر تحول سیاسی عظیم پایان قرن بیستم که فروپاشی اتحاد شوروی را در بر داشت، سبب شد تا نظم برآمده از نظام توازن قوا میان دو قطب قدرت در جهان از بین برود؛ بنابراین جهان پس از فروپاشی، جهانی است که ناآرامی، بیثباتی و در یک کلام تغییر ناگهانی در ذات آن قرار گرفته است. این تحول بزرگ سیاسی از یک سو و دستاوردهای بزرگ تکنولوژیک از سوی دیگر که برهمخوردن موازنه پیشین را در جهان به همراه داشته، بهطور طبیعی نابسامانیها را ایجاد کرده است که در اشکال گوناگون خشونت سیاسی یا غیرسیاسی آثار آن را مشاهده میکنیم.
مهار اشکال گوناگون خشونت از درون خانهها تا روابط گوناگون اجتماعی و تحتکنترلدرآوردن خشنترین، گستردهترین و آسیبزاترین آن که در حوزه قدرت سیاسی تمرکز یافته است، از آرمانهای دیرین بشر است. اینکه این مهم ازجمله آمال و آرزوهای بشری است و تاریخی به درازای زندگی بشر دارد، بر همه روشن است. حتی ایدههای انبیای الهی را در همین چارچوب، یعنی ایدههایی برای امنیتبخشیدن به روابط انسانی و ایجاد شرایط مناسب برای رشد و شکوفایی استعداد همه انسانها در روابط مبتنی بر احترام به حقوق انسانی همگان میتوان تفسیر کرد؛ بنابراین مبارزه با رفتارهای خشونتآمیز، گسترش صلح و آرامش و به بیانی تأمین امنیت؛ همیشه از دغدغههای جامعه بشری بوده است؛ اما در پایان قرن ۲۰ و آغاز قرن ۲۱ که بسیاری از آرمانگرایان امید داشتند در اين قرن جهان به جهانی امنتر و صلحآمیزتر تبدیل شود، این انتظارات برآورده نشد. تاکنون تلاشهای خستگیناپذیری برای شکلگیری قواعد و قوانین برای تعیین حقوق بشر انجام گرفته است. مجموعه گوناگون کنوانسیونها و پروتکلها و تلاشهایی که برای وفاق جهانی برای مبارزه با ناامنی و گونههای مختلف خشونت در اسناد بینالمللی
جلوهگر شده، نشاندهنده همین تلاش عظیم بشری برای مهار خشونت و رفتارهای متعرضانه علیه صلح، ثبات و امنیت در سطوح مختلف محلی، ملی و بینالمللی است. به موازات این تلاشهای آرمانگرایانه برای نهادسازی، تنظیم قواعد برای شکلدادن به رژیمهای بینالمللی و ایجاد مجموعهای از توافقنامههای جهانی که کشورها خود را ملزم به رعایت آن بدانند، شاهد جریانیافتن منازعات برآمده از ذات قدرت و سازوکارهای ایجاد، حفظ و افزایش آن هستیم. البته این دو جریان نیز عمری به درازای تاریخ بشر دارند؛ یعنی تلاش برای کسب قدرت با اشکال و شیوههای گوناگون و در مقابل تلاش خستگیناپذیر برای مهار قدرت فارغ از هر تعریفی که برای آن با رژیمهای بینالمللی، موافقتنامهها و انواع گوناگونی از هماهنگیهای سازمانیافته جهانی قائل باشیم.
اما در شرایط جدید و در جهان امروز باوجود اینکه دسترسیها بسیار گسترش پیدا کرده، نابرابریها، بیعدالتیها و محرومیتها به اشکال گوناگون چهره عریان خود را در سطوح مختلف ملی، محلی و بینالمللی به نمایش گذاشته است. ازهمینرو امروزه این باور هر روز بیشتر قوی میشود که جهانیشدن همراه با دسترسیهایی که ایجاد کرده، آسیبها، تهدیدها و خطرات گوناگونی را برای جامعه بشری به همراه داشته است. در جهان امروز در پاسخ طبیعی به این محرومیتها توسل به اقدامهای خشونتآمیز به اشکال گوناگون در نظر گرفته میشود. متأسفانه به این موضوع، بهویژه پس از ۱۱ سپتامبر توجه شد. باوجود اینکه مطالعات زیادی برای ریشهیابی این خشونت انجام گرفته است، به نظر میرسد یکی از دلایل عمده را باید افزایش آگاهی به وسیله دسترسیهای گسترده از یک سو و از سوی دیگر سازوکارهای قدرت در اشکال مختلف دانست. ازآنجاکه آگاهی مردم به تکاپو و تلاش آنها برای دستیابی به حقوقشان دامن میزند، جهانیشدن بیثباتی را در سرتاسر جهان منتشر میکند؛ یعنی از یک سو در نتیجه انفجار اطلاعات آگاهی و دسترسی شکل گرفته و از سوی دیگر نفرت بیپایان به بانیان این شرایط و گسترش
خشونت علیه آنها افزایش یافته است. به بیان دیگر در برابر تقاضای روزافزون مردم برای عدالت و حقوق انسانی، صاحبان قدرت نیز از اشکال و شیوههای گوناگون و ابزارهای پیشرفته و پیچیدهتری برای بیپاسخگذاشتن این تقاضا بهرهبرداری میکنند. این رویاروییها در تمام سطوح در حال گسترش است؛ بنابراین به نظر نمیرسد جریان پرقدرت آرمانگرایی در جهان و حتی در سطوح خردتر موفقیت زیادی در کنترل قدرت و دغدغهها و الزامهای آن داشته باشد. بهطور خلاصه پیشرفتهای همهجانبه تکنولوژیک و آثار جهانیشدن زمینههای بیثباتی را در سراسر جهان تقویت میکند و درواقع امکان تأمین امنیت را دشوار میکند؛ بنابراین براساس این شواهد و برای تأمین صلح، نه رویکردهای آرمانگرایانه، بلکه اتخاذ یک رویکرد واقعبینانه ازسوی تصمیمگیران در هر جامعهای باید استفاده شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.