|

مشترکات دو اثر

دو روايت از یک واقعیت

با بررسی دو اثر اگلوف در کنار هم می‌توانیم تا حدودی با نگاه، سبک و عناصر داستانی مورد استفاده اگلوف در مقطعی از کار نویسندگی‌اش آشنا شویم. هر دو داستان دو شخصیتِ اصلی دارند که با هم دوستند: در «سرگیجه»: راوی و بورچ و در «چرا این‌جا...» راوی و جف. نگاه نویسنده به واقعیت‌های تلخ زندگی در هر دو اثر طنزآلود است و درون‌مایه‌ هردو فاجعه «عادت» و عواقب آن است. اسیرشدن در روزمرگی زندگی، عادتی که انسان به بدترین شکل آن، به گرسنگی و زیرستم‎بودن خو می‌گیرد و علی‌رغم رؤیای رهایی و گریز از آن ترجیح می‌دهد در بند عادت بماند. «به‌هرحال، مسئله‌ عادت است. آدم به همه‌چیز عادت می‌کند.» (سرگیجه) «درست است آدم به همه‌چیز عادت می‌کند.» (چرا این‌جا...)
در «سرگیجه» آلودگی و ناامنی در هوا موج می‌زند و در «چرا این‌جا...» خطر در زمین کمین کرده. هردو داستان به محیط پرخشونت پیرامون شخصیت‌ها می‌پردازند و جهان هردو سرد و سیاه است و شخصیت‌ها در رنج و آرزوهای خود غرق‌اند و سودای تغییر محیط زندگی و شرایط خود را دارند. در «سرگیجه» به آرزوها و اشیای بسیاری اشاره می‌شود که درحقیقت نشان‌دهنده‌ فقدان آنها در زندگی راوی‌اند و در داستان دیگر همه‌ این نداشته‌ها از کیسه‌ جف سر در می‌آورند. مرگ در این محیط‌های خشن، اتفاقی ساده است. مردم بی‌عشق و آرزو زندگی می‌کنند و مرگ‌شان هیچ‌کس را متأثر نمی‌کند. در «سرگیجه» کودکان می‌میرند بدون این‌که برای کسی اهمیت داشته باشند و در «چرا این‌جا...» خانم دوشکو، سرایدار مهربان در مقابل نگاه بی‌تفاوت مردم به حفره‌ عمیقی فرو می‌رود. شخصیت‌ها در داستان‌ها قصد ترک محل زندگی‌شان را دارند ولی در «سرگیجه» راوی آن‌جا را ترک نمی‌کند و در «چرا این‌جا...» راوی پس از ترک شهرش به آن بازمی‌گردد.
بورچ در یک داستان و جف در دیگری تنها هستند: «بورچ انتقام تمام کریسمس‌هایی را که تنها گذرانده می‌گیرد. هیچ‌وقت ندیده بودم این‌قدر حرف بزند.» (سرگیجه) «ولی حرفش را خورد چون متوجه شد وجودش برای هیچ‌کس، حتا یک کبوتر ضروری نیست.» (چرا این‌جا)
راوی هر دو اثر نیز تنها و هردو وابسته به دوستانشان‌اند: «اگر بورچ نبود، اگر کسی را نداشتم که بتوانم کمی با او حرف بزنم، شاید از مدت‌ها پیش دیوانه شده بودم.» (سرگیجه) «روزهای اول از ترس این‌که جف بیاید و من نباشم فقط جلوی در قدم می‌زدم.» (چرا این‌جا...).
در «سرگیجه» راوی خود را سرزنش می‌کند که چون نتوانسته هواپیمایی را راهنمایی کند، هواپیما سقوط کرده و راویِ «چرا این‌جا...» خودش را سرزنش می‌کند چون مسیری را که به توریست‌ها نشان داده، آن‌ها را به گودال مرگ کشانده است. مادربزرگ در سرگیجه، راوی را سرزنش می‌کند و در «چرا این‌جا...» راوی خودش را سرزنش می‌کند. «لااقل اگر یک‌کم درس خوانده بودی ...». (سرگیجه) «وقتی قدم داخل خانه می‌گذاشتم به خودم می‌گفتم: این وقتِ خونه اومدنه؟ و سیلی از سرزنش‌ها تا توی خواب دنبالم می‌کرد.» (چرا این‌جا)
آدم‌ها در هردو داستان نسبت به وقایعی که در اطرافشان می‌گذرد بی‌تفاوتند و ترجیح می‌دهند آن‌ها را نادیده بگیرند و در بی‌خبری زندگی کنند. وقتی‌ که راوی «سرگیجه» به بورچ اعتراض می‌کند که چرا درباره‌ جعبه‌ سیاه از او سؤالی نمی‌کند، بورچ جواب می‌دهد: «خب واسه‌ این‌که اصلاً برام مهم نیست.» در «چرا این‌جا...» نیز وقتی‌ که راوی برای پسر صاحب کافه درباره‌ تَرَک‌ها حرف می‌زند او در جواب شانه‌هایش را بالا می‌اندازد و می‌گوید: «انتظار داری چی‌کار کنیم؟»
این بی‌تفاوتی به وقایع مهم زندگی آن‌ها نیز سرایت کرده است. در «سرگیجه» هنگامی که قصد دارند گاوی را بکشند، تیری به پینیولو می‌خورد و می‌میرد. راوی و بورچ برای دادن خبر فاجعه نزد زن پینیولو می‌روند، ولی زن از شنیدن خبر سر باز می‌زند و فرصت گفتن واقعیت را به راوی و بورچ نمی‌دهد. در چرا این‌جا ... نیز خواهرِ راوی همیشه صبح و ظهر و شب منتظر همسرش است و میز صبحانه و ناهار و شام را برای او می‌چیند و آخر هفته‌ها نیز منتظر بچه‌هاست و میز را برای دوازده نفر می‌چیند، که البته هیچ‌کدام هیچ‌وقت نمی‌آیند، و ظاهراً زن از پذیرفتن مرگِ آن‌ها و فرورفتن‌شان در سوراخ‌های زمین تن می‌زند.
معاملات‌ملکی نیز در «چرا این‌جا...» حاضر به پذیرفتنِ ویرانیِ زمین نیست. «یقه‌اش را گرفتم و تکانش دادم تا دهانش را ببندد. به او گفتم یک‌کم به اطرافش نگاه کند. می‌بیند که دیگر چیزی برای فروش نیست یا کسی که خریدارِ آن باشد. به او گفتم به‌زودی همه‌چیز تمام می‌شود و این مزخرفات به‌هیچ دردی نمی‌خورد. بهت‌زده ایستاده بود.»
در هردو داستان شاهدیم که اگلوف گاه برای نشان‌دادن حقارتِ زندگی مردم از عناصر معمولی و نه‌چندان هیجان‌انگیز، مسلسل‌وار فقط نام می‌برد: «در دفتر گردشگری می‌توان نقشه‌ کوچکِ بدفتوکپی‌شده‌ای را تهیه کرد که مسیر گردشی دوساعته‌ آن پارکینگ سوپرمارکت، زمین‌های بایر، ریل راه‌آهن، ...». (سرگیجه) «ریل‌ها، ایستگاه‌ها، قطارهایی که عبور می‌کنند، درخت‌ها، واگن‌ها، برفِ نازک، برفِ زیاد، ...» (چرا این‌جا)
اگلوف در این دو داستان یک واقعیت را، یک درون‌مایه را در دو قالب و با عناصری یکسان به روایت کشیده است.
به ترجمه‌ خانم موگه رازانی از هردو کتاب هم اشاره کنم، به نثر روان متن‌ها که خواننده را خسته نمی‌کند و با توجه به اینكه هیچ ترجمه‌ای بلکه هیچ تألیفی عاری از کاستی نیست، چند نکته‌ جزئی را مطرح کنم. قهرمان «سرگیجه» پسر جوانِ کم‌سوادی است که کارگر کشتارگاه است و نویسنده برای نشان‌دادن عامی‌بودن و قشر اجتماعی او از زبانی کاملاً عامیانه بهره برده است. رازانی در جایی گفته‌ است: «اگر می‌خواستم کتاب را به زبان عامیانه ترجمه کنم، تأثیر لازم را نمی‌گذاشت، پس آن را به زبان ادبی بسیار ساده نوشتم.» حال‌ آن‌که بی‌تردید خود نویسنده با درنظرگرفتن این‌که در زبان فرانسه نیز «زبان ادبیِ بسیار ساده‌شده» وجود دارد، ترجیح داده که کتاب را برای نشان‌دادن تمامی وجوه شخصیت راوی، به زبان عامیانه بنویسد.
وجود عبارتِ «گازهای آتشفشانی» در صفحه‌ 35 «سرگیجه» توجیهی ندارد: «در میان پرندگان دریایی، گازهای آتشفشانی و تلِ کیسه‌های پلاستیکیِ شکم‌دریده، به‌آرامی جلو می‌رفتیم و ...». شاید بشود تفسیر کرد که بچه‌ها، بخار متصاعد از زباله‌ها را «گازهای آتشفشانی» خوانده‌اند ولی چون در آن منطقه گازهای آتشفشانی وجود ندارد و در هیچ‌کجای متن به آن اشاره‌ای نشده و وجود چنین عبارتی گمراه‌کننده خواهد بود. در صفحه 16 نوشته است: «با وجود حلقه‌های دور مچِ پاهایم، مقداری دل‌وروده یا قلوه از پایینِ شلوارم بیرون زده.» و در صفحه‌ 31: «فنر دور مچ پاهایم را تنظیم کنم.» که این فنر و آن حلقه‌ها احتمالاً هردو قیطان یا کش و یا سیم فلزی نازک هستند. اگلوف نیز خود دو پاراگراف را از زبانِ راوی با دو عبارت شروع کرده، دو عبارتی که راوی نمی‌تواند به‌کار برده باشد چون هرگز از آن منطقه خارج نشده و آن‌ها را ندیده و تصوری از آن‌ها نمی‌تواند داشته باشد: «صبح به تصوری که از صبح داری شباهت ندارد.» و «هوای بدِ یک شبِ قطبی را تصور کنید. روزهای قشنگ ما به آن شباهت دارند.» (سرگيجه)

با بررسی دو اثر اگلوف در کنار هم می‌توانیم تا حدودی با نگاه، سبک و عناصر داستانی مورد استفاده اگلوف در مقطعی از کار نویسندگی‌اش آشنا شویم. هر دو داستان دو شخصیتِ اصلی دارند که با هم دوستند: در «سرگیجه»: راوی و بورچ و در «چرا این‌جا...» راوی و جف. نگاه نویسنده به واقعیت‌های تلخ زندگی در هر دو اثر طنزآلود است و درون‌مایه‌ هردو فاجعه «عادت» و عواقب آن است. اسیرشدن در روزمرگی زندگی، عادتی که انسان به بدترین شکل آن، به گرسنگی و زیرستم‎بودن خو می‌گیرد و علی‌رغم رؤیای رهایی و گریز از آن ترجیح می‌دهد در بند عادت بماند. «به‌هرحال، مسئله‌ عادت است. آدم به همه‌چیز عادت می‌کند.» (سرگیجه) «درست است آدم به همه‌چیز عادت می‌کند.» (چرا این‌جا...)
در «سرگیجه» آلودگی و ناامنی در هوا موج می‌زند و در «چرا این‌جا...» خطر در زمین کمین کرده. هردو داستان به محیط پرخشونت پیرامون شخصیت‌ها می‌پردازند و جهان هردو سرد و سیاه است و شخصیت‌ها در رنج و آرزوهای خود غرق‌اند و سودای تغییر محیط زندگی و شرایط خود را دارند. در «سرگیجه» به آرزوها و اشیای بسیاری اشاره می‌شود که درحقیقت نشان‌دهنده‌ فقدان آنها در زندگی راوی‌اند و در داستان دیگر همه‌ این نداشته‌ها از کیسه‌ جف سر در می‌آورند. مرگ در این محیط‌های خشن، اتفاقی ساده است. مردم بی‌عشق و آرزو زندگی می‌کنند و مرگ‌شان هیچ‌کس را متأثر نمی‌کند. در «سرگیجه» کودکان می‌میرند بدون این‌که برای کسی اهمیت داشته باشند و در «چرا این‌جا...» خانم دوشکو، سرایدار مهربان در مقابل نگاه بی‌تفاوت مردم به حفره‌ عمیقی فرو می‌رود. شخصیت‌ها در داستان‌ها قصد ترک محل زندگی‌شان را دارند ولی در «سرگیجه» راوی آن‌جا را ترک نمی‌کند و در «چرا این‌جا...» راوی پس از ترک شهرش به آن بازمی‌گردد.
بورچ در یک داستان و جف در دیگری تنها هستند: «بورچ انتقام تمام کریسمس‌هایی را که تنها گذرانده می‌گیرد. هیچ‌وقت ندیده بودم این‌قدر حرف بزند.» (سرگیجه) «ولی حرفش را خورد چون متوجه شد وجودش برای هیچ‌کس، حتا یک کبوتر ضروری نیست.» (چرا این‌جا)
راوی هر دو اثر نیز تنها و هردو وابسته به دوستانشان‌اند: «اگر بورچ نبود، اگر کسی را نداشتم که بتوانم کمی با او حرف بزنم، شاید از مدت‌ها پیش دیوانه شده بودم.» (سرگیجه) «روزهای اول از ترس این‌که جف بیاید و من نباشم فقط جلوی در قدم می‌زدم.» (چرا این‌جا...).
در «سرگیجه» راوی خود را سرزنش می‌کند که چون نتوانسته هواپیمایی را راهنمایی کند، هواپیما سقوط کرده و راویِ «چرا این‌جا...» خودش را سرزنش می‌کند چون مسیری را که به توریست‌ها نشان داده، آن‌ها را به گودال مرگ کشانده است. مادربزرگ در سرگیجه، راوی را سرزنش می‌کند و در «چرا این‌جا...» راوی خودش را سرزنش می‌کند. «لااقل اگر یک‌کم درس خوانده بودی ...». (سرگیجه) «وقتی قدم داخل خانه می‌گذاشتم به خودم می‌گفتم: این وقتِ خونه اومدنه؟ و سیلی از سرزنش‌ها تا توی خواب دنبالم می‌کرد.» (چرا این‌جا)
آدم‌ها در هردو داستان نسبت به وقایعی که در اطرافشان می‌گذرد بی‌تفاوتند و ترجیح می‌دهند آن‌ها را نادیده بگیرند و در بی‌خبری زندگی کنند. وقتی‌ که راوی «سرگیجه» به بورچ اعتراض می‌کند که چرا درباره‌ جعبه‌ سیاه از او سؤالی نمی‌کند، بورچ جواب می‌دهد: «خب واسه‌ این‌که اصلاً برام مهم نیست.» در «چرا این‌جا...» نیز وقتی‌ که راوی برای پسر صاحب کافه درباره‌ تَرَک‌ها حرف می‌زند او در جواب شانه‌هایش را بالا می‌اندازد و می‌گوید: «انتظار داری چی‌کار کنیم؟»
این بی‌تفاوتی به وقایع مهم زندگی آن‌ها نیز سرایت کرده است. در «سرگیجه» هنگامی که قصد دارند گاوی را بکشند، تیری به پینیولو می‌خورد و می‌میرد. راوی و بورچ برای دادن خبر فاجعه نزد زن پینیولو می‌روند، ولی زن از شنیدن خبر سر باز می‌زند و فرصت گفتن واقعیت را به راوی و بورچ نمی‌دهد. در چرا این‌جا ... نیز خواهرِ راوی همیشه صبح و ظهر و شب منتظر همسرش است و میز صبحانه و ناهار و شام را برای او می‌چیند و آخر هفته‌ها نیز منتظر بچه‌هاست و میز را برای دوازده نفر می‌چیند، که البته هیچ‌کدام هیچ‌وقت نمی‌آیند، و ظاهراً زن از پذیرفتن مرگِ آن‌ها و فرورفتن‌شان در سوراخ‌های زمین تن می‌زند.
معاملات‌ملکی نیز در «چرا این‌جا...» حاضر به پذیرفتنِ ویرانیِ زمین نیست. «یقه‌اش را گرفتم و تکانش دادم تا دهانش را ببندد. به او گفتم یک‌کم به اطرافش نگاه کند. می‌بیند که دیگر چیزی برای فروش نیست یا کسی که خریدارِ آن باشد. به او گفتم به‌زودی همه‌چیز تمام می‌شود و این مزخرفات به‌هیچ دردی نمی‌خورد. بهت‌زده ایستاده بود.»
در هردو داستان شاهدیم که اگلوف گاه برای نشان‌دادن حقارتِ زندگی مردم از عناصر معمولی و نه‌چندان هیجان‌انگیز، مسلسل‌وار فقط نام می‌برد: «در دفتر گردشگری می‌توان نقشه‌ کوچکِ بدفتوکپی‌شده‌ای را تهیه کرد که مسیر گردشی دوساعته‌ آن پارکینگ سوپرمارکت، زمین‌های بایر، ریل راه‌آهن، ...». (سرگیجه) «ریل‌ها، ایستگاه‌ها، قطارهایی که عبور می‌کنند، درخت‌ها، واگن‌ها، برفِ نازک، برفِ زیاد، ...» (چرا این‌جا)
اگلوف در این دو داستان یک واقعیت را، یک درون‌مایه را در دو قالب و با عناصری یکسان به روایت کشیده است.
به ترجمه‌ خانم موگه رازانی از هردو کتاب هم اشاره کنم، به نثر روان متن‌ها که خواننده را خسته نمی‌کند و با توجه به اینكه هیچ ترجمه‌ای بلکه هیچ تألیفی عاری از کاستی نیست، چند نکته‌ جزئی را مطرح کنم. قهرمان «سرگیجه» پسر جوانِ کم‌سوادی است که کارگر کشتارگاه است و نویسنده برای نشان‌دادن عامی‌بودن و قشر اجتماعی او از زبانی کاملاً عامیانه بهره برده است. رازانی در جایی گفته‌ است: «اگر می‌خواستم کتاب را به زبان عامیانه ترجمه کنم، تأثیر لازم را نمی‌گذاشت، پس آن را به زبان ادبی بسیار ساده نوشتم.» حال‌ آن‌که بی‌تردید خود نویسنده با درنظرگرفتن این‌که در زبان فرانسه نیز «زبان ادبیِ بسیار ساده‌شده» وجود دارد، ترجیح داده که کتاب را برای نشان‌دادن تمامی وجوه شخصیت راوی، به زبان عامیانه بنویسد.
وجود عبارتِ «گازهای آتشفشانی» در صفحه‌ 35 «سرگیجه» توجیهی ندارد: «در میان پرندگان دریایی، گازهای آتشفشانی و تلِ کیسه‌های پلاستیکیِ شکم‌دریده، به‌آرامی جلو می‌رفتیم و ...». شاید بشود تفسیر کرد که بچه‌ها، بخار متصاعد از زباله‌ها را «گازهای آتشفشانی» خوانده‌اند ولی چون در آن منطقه گازهای آتشفشانی وجود ندارد و در هیچ‌کجای متن به آن اشاره‌ای نشده و وجود چنین عبارتی گمراه‌کننده خواهد بود. در صفحه 16 نوشته است: «با وجود حلقه‌های دور مچِ پاهایم، مقداری دل‌وروده یا قلوه از پایینِ شلوارم بیرون زده.» و در صفحه‌ 31: «فنر دور مچ پاهایم را تنظیم کنم.» که این فنر و آن حلقه‌ها احتمالاً هردو قیطان یا کش و یا سیم فلزی نازک هستند. اگلوف نیز خود دو پاراگراف را از زبانِ راوی با دو عبارت شروع کرده، دو عبارتی که راوی نمی‌تواند به‌کار برده باشد چون هرگز از آن منطقه خارج نشده و آن‌ها را ندیده و تصوری از آن‌ها نمی‌تواند داشته باشد: «صبح به تصوری که از صبح داری شباهت ندارد.» و «هوای بدِ یک شبِ قطبی را تصور کنید. روزهای قشنگ ما به آن شباهت دارند.» (سرگيجه)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.