|

درباره کیارستمی و سینمایش

فانوس دریایی

تینـا حسن‌نیـا . برگردان: منوچهـر. ح

«عباس کیارستمی» که در ۷۶سالگی با زندگی وداع گفت، برای سینمای جهان یک نماد بود؛ فیلم‌های تفکر‌برانگیز او همچون «خانه دوست کجاست»، «کلوزآپ»، «زندگی و دیگر هیچ»، بیشتر از مخاطبان ایرانی، تحسین جهانیان را برانگیخت. شاهکار او «طعم گیلاس» در سال ۱۹۹۷ در فستیوال «کن» نخل طلا را به دست آورد. او به‌تازگي برای پیوستن به هیأت داوران «آکادمی اسکار» دعوت شده بود. در‌حالی‌که کیارستمی به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین و تأثیرگذارترین سینماگران جهان شناخته شده و فیلم‌هایش استادانه تعادلی بین شعر و انسان‌گرایی ايجاد كرده است؛ اما میراثش بر یک دستاورد بزرگ تکیه دارد و آن بر به‌چالش‌کشیدن تصور ذهنی نادرست و ساده‌انگارانه‌اي درباره جامعه ایران استوار بوده که همواره و به‌طور عام ايران را به جهان غرب، جامعه‌ای خرافی و بنیادگرا معرفي كرده است؛ فیلم‌های کیارستمی زدودن این تصور را برای مخاطب غربی رقم زد.
از دیرباز، پیش از آنکه جهان، کیارستمی را با عنوان یک فیلم‌ساز ایرانی تحسین کند، او به کار طراحی گرافیک در امر تبلیغات بازرگانی اشتغال داشت. در سال ۱۹۶۹ او به یک سازمان دولتی، با نام کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان پیوست و با نام اختصاری «کانون» شناخته می‌شد. کانون توانست محیطی امن در کشاکش انقلاب و جنگ ایران و عراق بین سال‌های ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸ برای کارهای همراه با خلاقیت او فراهم آورد، سال‌هایی که توأم با آشفتگی‌ها برای هنرمندان ایران بود. اوایل کار در کانون، کیارستمی علاقه زیادی به خلق کارهای آزمایشی برای تشویق مخاطبان در زمینه‌های بهداشت دهان و دندان به‌عنوان یک ممارست متهورانه و روزانه داشت. به این ترتیب او توانست کارش را به‌عنوان یک حرفه خلاقانه ادامه دهد. موفقیت‌های جهانی کیارستمی در اواخر دهه ۸۰ دربرگیرنده نمایش جهانی غیررسمی سه فیلم او با عنوان تراژدی سه‌گانه کوکر (Koker trilogy) بود که موضوع هر فیلم، دنباله دنیای خیالی فیلم پیشین است. «خانه دوست کجاست»، داستان سفر تخیلی کودکی است که مي‌كوشد کار درست را انجام بدهد؛ «زندگی و دیگر هیچ»، به تبعات عواقب پس از وقوع یک زلزله می‌پردازد و بالاخره «زیر درختان زیتون» که با به‌کارگیری بازیگران برجسته فیلم پیشین خلق شده، داستانی عاطفی و تصویری متفاوت از اسلام و ایران به مخاطبان جهان ارائه داد. با محور قراردادن روند فیلم‌سازی، این فیلم‌ها و بسیاری فیلم‌های دیگر کیارستمی، تماشاگر را در مقابل پرسش‌های متعدد قرار داد از جمله اينكه دقیقا چه چیزی را شاهد هستند. در پایان داستان «طعم گیلاس» برای نمونه، همکاران و گروه فیلم‌برداری را نیز نشان می‌دهد؛ اما نقطه اوج هنر هدایت تماشاگر به پرسشگری از خود، در فیلم «کلوزآپ» متجلی است؛ داستان درامی است- مستندمانند ترکیبی- و حکایت مرد شیادی است که به‌‌دليل سوءاستفاده از شباهتش به يك كارگردان، تعقیب و گرفتار قانون شده است. از آغاز هزاره سوم، کیارستمی به‌طور رسمی به خلق آثار مورد‌علاقه‌اش پرداخت؛ او خالق فیلم‌های زیبایی بود؛ اما در این بین برخی هواداران هم‌وطنش را به‌دلیل نداشتن درک درست از آثارش، از دست داد، هوادارانی که از نحوه انعکاس چهره میهن‌شان از طریق فیلم‌های کیارستمی خشمگین بودند. فیلم «ده» در سال ۲۰۰۲ و استفاده از فناوری دیجیتال، فناوری‌ای که در آن زمان کسی جرئت استفاده‌اش را نداشت و همچنین اثر شجاعانه دیگرش «شیرین» در سال ۲۰۰۸؛ فیلمی که از ابتدا تا انتها، چهره زنان مختلف را در حال تماشای یک فیلم به‌همراه صدا نشان می‌دهد. در سال ۲۰۱۰ با نمایش فیلم «رونوشت برابر اصل» نسل جدیدی از هواداران و عشاق کیارستمی ظهور کردند؛ این اثر كه با شرکت جولیت بینوش و در ایتالیا ساخته شد؛ داستان زوجی است که گویی به‌تازگي با هم آشنا شده‌‌اند یا آنکه سالیانی است که با یکدیگر زندگی می‌کنند؛ فیلم هر دو سناریو را فرض کرده و نشان می‌دهد. با آغاز ساخت فیلم در خارج از ایران که مشتمل بر آخرین اثرش «مثل یک عاشق» نیز می‌شود، کیارستمی قلمرو تازه‌ای از نقطه‌نظر جغرافیایی و هنری در خود کشف کرد. در گذر سالیان، کیارستمی چندین نسل از سینماگران درون و بیرون از ایران را تحت ‌تأثیر خود قرار داد که از او الهام گرفتند - کارهایش به‌سادگی در عملکرد و درک کارگردانان بین‌المللی اثر داشت. این در حالی است که در فیلم‌های کیارستمی بخش عمده‌ای از فرهنگ ایران مندرج است، شعر، فلسفه و فرهنگ روزمره و مناظر روستایی. کارهای او همچنین انعکاس جهانی بی‌چون‌وچرا داشت، فارغ از هرگونه موانع فرهنگی و زبان، بالندگی هنرش بدون برچسب و عنوان کارگردان ایرانی به آسانی و پیوسته رشد کرد، همواره خود، محدودیت‌هایش و به‌طور کلی، بنیان فیلم‌سازی را به چالش کشید و پیوسته از مخاطبانش می‌خواست دیدگاه‌شان را ارتقا دهند. کیارستمی تجسم بهترین ویژگی‌های سینمای جهان است، خوش‌بینی، انسان‌گرایی، بازیگوشی و جسارت هنری. او همانند فانوس دریایی است برای درک فرهنگ و درك خویشتن‌مان با به‌کارگیری قدرت سینما.

«عباس کیارستمی» که در ۷۶سالگی با زندگی وداع گفت، برای سینمای جهان یک نماد بود؛ فیلم‌های تفکر‌برانگیز او همچون «خانه دوست کجاست»، «کلوزآپ»، «زندگی و دیگر هیچ»، بیشتر از مخاطبان ایرانی، تحسین جهانیان را برانگیخت. شاهکار او «طعم گیلاس» در سال ۱۹۹۷ در فستیوال «کن» نخل طلا را به دست آورد. او به‌تازگي برای پیوستن به هیأت داوران «آکادمی اسکار» دعوت شده بود. در‌حالی‌که کیارستمی به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین و تأثیرگذارترین سینماگران جهان شناخته شده و فیلم‌هایش استادانه تعادلی بین شعر و انسان‌گرایی ايجاد كرده است؛ اما میراثش بر یک دستاورد بزرگ تکیه دارد و آن بر به‌چالش‌کشیدن تصور ذهنی نادرست و ساده‌انگارانه‌اي درباره جامعه ایران استوار بوده که همواره و به‌طور عام ايران را به جهان غرب، جامعه‌ای خرافی و بنیادگرا معرفي كرده است؛ فیلم‌های کیارستمی زدودن این تصور را برای مخاطب غربی رقم زد.
از دیرباز، پیش از آنکه جهان، کیارستمی را با عنوان یک فیلم‌ساز ایرانی تحسین کند، او به کار طراحی گرافیک در امر تبلیغات بازرگانی اشتغال داشت. در سال ۱۹۶۹ او به یک سازمان دولتی، با نام کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان پیوست و با نام اختصاری «کانون» شناخته می‌شد. کانون توانست محیطی امن در کشاکش انقلاب و جنگ ایران و عراق بین سال‌های ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸ برای کارهای همراه با خلاقیت او فراهم آورد، سال‌هایی که توأم با آشفتگی‌ها برای هنرمندان ایران بود. اوایل کار در کانون، کیارستمی علاقه زیادی به خلق کارهای آزمایشی برای تشویق مخاطبان در زمینه‌های بهداشت دهان و دندان به‌عنوان یک ممارست متهورانه و روزانه داشت. به این ترتیب او توانست کارش را به‌عنوان یک حرفه خلاقانه ادامه دهد. موفقیت‌های جهانی کیارستمی در اواخر دهه ۸۰ دربرگیرنده نمایش جهانی غیررسمی سه فیلم او با عنوان تراژدی سه‌گانه کوکر (Koker trilogy) بود که موضوع هر فیلم، دنباله دنیای خیالی فیلم پیشین است. «خانه دوست کجاست»، داستان سفر تخیلی کودکی است که مي‌كوشد کار درست را انجام بدهد؛ «زندگی و دیگر هیچ»، به تبعات عواقب پس از وقوع یک زلزله می‌پردازد و بالاخره «زیر درختان زیتون» که با به‌کارگیری بازیگران برجسته فیلم پیشین خلق شده، داستانی عاطفی و تصویری متفاوت از اسلام و ایران به مخاطبان جهان ارائه داد. با محور قراردادن روند فیلم‌سازی، این فیلم‌ها و بسیاری فیلم‌های دیگر کیارستمی، تماشاگر را در مقابل پرسش‌های متعدد قرار داد از جمله اينكه دقیقا چه چیزی را شاهد هستند. در پایان داستان «طعم گیلاس» برای نمونه، همکاران و گروه فیلم‌برداری را نیز نشان می‌دهد؛ اما نقطه اوج هنر هدایت تماشاگر به پرسشگری از خود، در فیلم «کلوزآپ» متجلی است؛ داستان درامی است- مستندمانند ترکیبی- و حکایت مرد شیادی است که به‌‌دليل سوءاستفاده از شباهتش به يك كارگردان، تعقیب و گرفتار قانون شده است. از آغاز هزاره سوم، کیارستمی به‌طور رسمی به خلق آثار مورد‌علاقه‌اش پرداخت؛ او خالق فیلم‌های زیبایی بود؛ اما در این بین برخی هواداران هم‌وطنش را به‌دلیل نداشتن درک درست از آثارش، از دست داد، هوادارانی که از نحوه انعکاس چهره میهن‌شان از طریق فیلم‌های کیارستمی خشمگین بودند. فیلم «ده» در سال ۲۰۰۲ و استفاده از فناوری دیجیتال، فناوری‌ای که در آن زمان کسی جرئت استفاده‌اش را نداشت و همچنین اثر شجاعانه دیگرش «شیرین» در سال ۲۰۰۸؛ فیلمی که از ابتدا تا انتها، چهره زنان مختلف را در حال تماشای یک فیلم به‌همراه صدا نشان می‌دهد. در سال ۲۰۱۰ با نمایش فیلم «رونوشت برابر اصل» نسل جدیدی از هواداران و عشاق کیارستمی ظهور کردند؛ این اثر كه با شرکت جولیت بینوش و در ایتالیا ساخته شد؛ داستان زوجی است که گویی به‌تازگي با هم آشنا شده‌‌اند یا آنکه سالیانی است که با یکدیگر زندگی می‌کنند؛ فیلم هر دو سناریو را فرض کرده و نشان می‌دهد. با آغاز ساخت فیلم در خارج از ایران که مشتمل بر آخرین اثرش «مثل یک عاشق» نیز می‌شود، کیارستمی قلمرو تازه‌ای از نقطه‌نظر جغرافیایی و هنری در خود کشف کرد. در گذر سالیان، کیارستمی چندین نسل از سینماگران درون و بیرون از ایران را تحت ‌تأثیر خود قرار داد که از او الهام گرفتند - کارهایش به‌سادگی در عملکرد و درک کارگردانان بین‌المللی اثر داشت. این در حالی است که در فیلم‌های کیارستمی بخش عمده‌ای از فرهنگ ایران مندرج است، شعر، فلسفه و فرهنگ روزمره و مناظر روستایی. کارهای او همچنین انعکاس جهانی بی‌چون‌وچرا داشت، فارغ از هرگونه موانع فرهنگی و زبان، بالندگی هنرش بدون برچسب و عنوان کارگردان ایرانی به آسانی و پیوسته رشد کرد، همواره خود، محدودیت‌هایش و به‌طور کلی، بنیان فیلم‌سازی را به چالش کشید و پیوسته از مخاطبانش می‌خواست دیدگاه‌شان را ارتقا دهند. کیارستمی تجسم بهترین ویژگی‌های سینمای جهان است، خوش‌بینی، انسان‌گرایی، بازیگوشی و جسارت هنری. او همانند فانوس دریایی است برای درک فرهنگ و درك خویشتن‌مان با به‌کارگیری قدرت سینما.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.