|

ميگل دِ اونامونو و بهاءالدين خرمشاهي

مخاطبه با خويش

پارسا شهري: «درد جاودانگي» ميگل دِ اونامونو، شاعر، نويسنده و فيلسوف اسپانيايي در ميان بيش از پنجاه اثر او شاهكارش تلقي مي‌شود. اين كتاب را بهاءالدين خرمشاهي ساليان پيش ترجمه كرده بود و چندي‌پيش با ويراست سوم به چاپ دهم رسيد. خرمشاهي در شناخت اونامونو - نويسنده‌اي كه از متفكران طراز اول اگزيستانسياليست مسيحي اسپانيا بعد از كي‌يركگور است- سهم بسزايي داشته است. او ترجمه اين كتاب را يادگاري از تشويقِ غلامحسين ساعدي و كامران فاني خوانده است. همان‌طور كه در مقدمه جامع به قلم آماليا الگرا آمده است آثار متعدد اونامونو به نظم و نثر به يك معنا زندگينامه خودنوشت او است، اما نه زندگينامه به معناي روايي و تاريخي آن، چنان كه در قرن نوزدهم شايع شده بود. اين‌گونه زندگينامه خودنوشت كه مسيحيت به ادبيات غرب عرضه كرد، روايتگر روزگاري نبود كه در دوراني بر انساني رفته است، بلكه روايتي بود از حديث دروني انسان و پاسخي كه فرد به واقعيت وجود خود مي‌داد. اما «پيشنهاد اونامونو كه مي‌خواست حديث نفس‌اش را مخاطبه با خويش بخوانيم حاكي از شكاف رمانتيك بين عقل و احساس بود. درواقع گرايش‌هاي رمانتيك او مخصوصا با مشغله‌هايي نظير ستايش بيش از حد از دن‌كيشوت و حرمت فوق‌العاده‌اي كه در سراسر عمرش براي اوبرمان قائل بود... مسلم است.» با اين اوصاف اونامونو بيش از آن‌كه فيلسوف باشد يا در مكتب فلسفي خاص بگنجد، منتقد فلسفه است و «به‌تعبيري دقيق‌تر نقاد فلاسفه است.»
«از تاريخ ولادت دن‌كيشوت چيزي نمي‌دانيم؛ از كودكي و نوجوانيش هم... خاطره نياكان او از يادها رفته است... سلسلةالنسب او با خودش آغاز مي‌شود.» در نظر اونامونو،‌ آغاز نوع بشر در خود بشر است و بشر تولد و كودكي و جواني نداشته است. به همين جهت است كه او خدا را ضامن جاودانگي نوع بشر مي‌داند و متافيزيك را در متن و نه فراتر يا بيرون از تاريخ مي‌جويد، زيرا تاريخ هم حاكي از انشقاق انسان از انسان است. اونامونو معتقد است سروانتس فقط مبشر دن‌كيشوت بود و «لاجرم فحواي سخنش اين است كه وظيفه دشوار سنگين‌تري كه پولس حواري به عهده گرفته بود، بر دوش ميگل د اونامونو افتاده است.» به اعتقاد اونامونو دن‌كيشوت نيز «انساني است كه گوشت و خون دارد.» همين عبارت: انساني كه گوشت و خون دارد، عنوان فصل نخست «درد جاودانگي» است. اونامونو اين كتاب را اين‌طور آغاز مي‌كند: «يكي از نمايش‌نامه‌نويسان لاتين گفته است: من انسانم و هيچ‌چيز انساني با من بيگانه نيست. و من خوش‌تر دارم بگويم: من انسانم و هيچ انساني با من بيگانه نيست. زيرا در گوش من طنين صفت انساني مانند اسم معناي انسانيت مبهم و مشكوك است. نه انساني، نه انسانيت. نه اين صفت نسبي نه آن اسم معنا، بلكه اسم ذات انسان را برمي‌گزينم. انساني كه گوشت و خون دارد. انساني كه زاده مي‌شود، رنج مي‌برد و مي‌ميرد، علي‌الخصوص مي‌ميرد... ما با انساني سر و كار داريم كه گوشت و خون دارد... اين انسان عيني در عين حال ذهنيت و عينيت والاي تمام فلسفه‌هاست حال چه به مذاق فلاسفه خودرأي خوش آيد چه نيايد.»
كتاب مفصل «درد جاودانگي» چهارده فصل دارد به‌جز چندين مقدمه و پيشگفتار و يادداشت كه هر كدام از زوايايي به كتاب، آثار و زندگي و جهان‌بيني اونامونو پرداخته‌اند. بعد از فصل «انساني كه گوشت و خون دارد»‌كه درواقع چكيده‌اي است از ايده و تفكر اونامونو، فصلي با عنوان «نخستين منزل» مي‌آيد. در همان ابتداي اين فصل، نويسنده ايده بديعي را پيش مي‌كشد: «شايد به‌زعم عده‌اي تأملاتي كه در فصل پيشين بيان كردم، بيمارگونه باشد. بيمارگونه؟» بعد از همين جمله آغاز مي‌كند و بيماري را شرط لازم آنچه پيشرفت مي‌ناميم مي‌خواند. در ادامه ايده‌هاي خود در باب متافيزيك را شرح مي‌دهد. اينكه متافيزيك علم نيست، فلسفه است، يعني علمي است كه غايتش در خودش است.» فصل بعد تأملي است درباره «عطش جاودانگي». از گفته اسپينوزا مي‌آغازد كه «هر موجودي در تلاش ادامه خويش است و اين تلاش ذات متحقق اوست.» و از عطش بودن، عطش بيشتربودن مي‌گويد. «ماهيت كاتوليسيسم» ‌و «بي‌چارگي عقل» فصل‌هاي بعدي كتاب‌اند. در اين فصول اونامونو تفكراتش را در باب مسيحيت، انديشه معاد و رجعت مسيح به‌صراحت شرح مي‌دهد و بعد به هيوم- استاد بزرگ اصالت پديدار خردگرايانه- اشاره مي‌كند و مقاله «در باب جاودانگي روح» او. «مشكل بتوان تنها در پرتو نور عقل، جاودانگي روح را ثابت كرد.» و سرآخر به اين نتيجه مي‌رسد كه «عقل در ژرفاي بي‌پايان شك، با نوميدي دل، ديدار مي‌كند و از اين ديدار و در اين ويلِ جاودان ژرف، جاي پايي پديد مي‌آيد كه مي‌توان آشيانه‌اي براي تسلي ساخت. و چه آشيانه خطرناكي! بايد ديد.»‌ در فصل بعد، «ژرفناي بي‌پايان» نويسنده ايده خود را ادامه مي‌دهد و از ترس سخن مي‌گويد كه «همواره گويا آغاز خرد و فرزانگي است.» او معتقد است بايد از شيوه كساني كه مي‌كوشند به پيكر تسلي جامه‌اي از حقيقت عقلاني و منطقي بپوشانند دست شست و بر معاهده‌اي معروف به «معاهده نه جنگ و نه صلح» نيز چشم بست. «عشق، رنج، شفقت و تشخص‌يافتن»،‌ «از خدا تا به خدا»، «ايمان، اميد و خيرخواهي»، «دين، اساطير عالم بالا و بازگشت به خدا» ‌و «شالوده عمل» از ديگر فصل‌هاي اين كتاب هستند. اما يكي از فصل‌هاي خواندني كتاب، خاصه نزد اهل ادبيات فصل «دن‌كيشوت در تراژدي-كمدي امروز اروپا» است. «دن‌كيشوت در عصر ملال زندگي پديد نيامده است. منظور اوضاع و احوالي است كه اغلب صورت ترس از مكان به خود مي‌گيرد و در ميان مردم اين روزگار عجيب شايع است كه خانمان‌شان را رها مي‌كنند و سراسيمه از جايي به جاي ديگر مي‌گريزند و اين گريختن‌شان از علاقه‌اي نيست كه به فضاهاي تازه دارند بلكه از نفرتي است كه به فضاي نخستين داشتند.» دست‌آخر اونامونو كتاب خود را رساله‌اي در باب سرشت سوگناك زندگي انسان‌ها و ملت‌ها مي‌خواند و چنين رساله‌اش را تمام مي‌كند: «اميدوارم در زماني كه هنوز تراژدي ما روي صحنه است، در فاصله بين پرده‌ها، همديگر را ديدار كنيم و يكديگر را بشناسيم.» اما كتاب در نسخه فارسي همين جا خاتمه نمي‌يابد. دو مؤخره ديگر نيز در كتاب هست، يكي نوشته‌اي از ویلیام بارت با عنوان «چالشگري اونامونو با مرگ» و ديگري نقد و نظري از صالح حسيني، مترجم مطرح و استاد ادبيات انگليسي با عنوان «درد جاودانگي و ترجمه پهناور» كه بيش از هر چيز به ترجمه اين اثر سترگ پرداخته است و در پرانتزي هدف خود را از نوشتن اين مقاله و نوشته‌هاي ديگرش «تأكيد بر لزوم انس با ادب فارسي در ترجمه» دانسته است و به بهره‌وري شايسته خرمشاهي از تعابير و تركيبات پيشينيان سخن‌ساز در ترجمه «درد جاودانگي» اشاراتي كرده و نمونه‌هايي نيز آورده است.

پارسا شهري: «درد جاودانگي» ميگل دِ اونامونو، شاعر، نويسنده و فيلسوف اسپانيايي در ميان بيش از پنجاه اثر او شاهكارش تلقي مي‌شود. اين كتاب را بهاءالدين خرمشاهي ساليان پيش ترجمه كرده بود و چندي‌پيش با ويراست سوم به چاپ دهم رسيد. خرمشاهي در شناخت اونامونو - نويسنده‌اي كه از متفكران طراز اول اگزيستانسياليست مسيحي اسپانيا بعد از كي‌يركگور است- سهم بسزايي داشته است. او ترجمه اين كتاب را يادگاري از تشويقِ غلامحسين ساعدي و كامران فاني خوانده است. همان‌طور كه در مقدمه جامع به قلم آماليا الگرا آمده است آثار متعدد اونامونو به نظم و نثر به يك معنا زندگينامه خودنوشت او است، اما نه زندگينامه به معناي روايي و تاريخي آن، چنان كه در قرن نوزدهم شايع شده بود. اين‌گونه زندگينامه خودنوشت كه مسيحيت به ادبيات غرب عرضه كرد، روايتگر روزگاري نبود كه در دوراني بر انساني رفته است، بلكه روايتي بود از حديث دروني انسان و پاسخي كه فرد به واقعيت وجود خود مي‌داد. اما «پيشنهاد اونامونو كه مي‌خواست حديث نفس‌اش را مخاطبه با خويش بخوانيم حاكي از شكاف رمانتيك بين عقل و احساس بود. درواقع گرايش‌هاي رمانتيك او مخصوصا با مشغله‌هايي نظير ستايش بيش از حد از دن‌كيشوت و حرمت فوق‌العاده‌اي كه در سراسر عمرش براي اوبرمان قائل بود... مسلم است.» با اين اوصاف اونامونو بيش از آن‌كه فيلسوف باشد يا در مكتب فلسفي خاص بگنجد، منتقد فلسفه است و «به‌تعبيري دقيق‌تر نقاد فلاسفه است.»
«از تاريخ ولادت دن‌كيشوت چيزي نمي‌دانيم؛ از كودكي و نوجوانيش هم... خاطره نياكان او از يادها رفته است... سلسلةالنسب او با خودش آغاز مي‌شود.» در نظر اونامونو،‌ آغاز نوع بشر در خود بشر است و بشر تولد و كودكي و جواني نداشته است. به همين جهت است كه او خدا را ضامن جاودانگي نوع بشر مي‌داند و متافيزيك را در متن و نه فراتر يا بيرون از تاريخ مي‌جويد، زيرا تاريخ هم حاكي از انشقاق انسان از انسان است. اونامونو معتقد است سروانتس فقط مبشر دن‌كيشوت بود و «لاجرم فحواي سخنش اين است كه وظيفه دشوار سنگين‌تري كه پولس حواري به عهده گرفته بود، بر دوش ميگل د اونامونو افتاده است.» به اعتقاد اونامونو دن‌كيشوت نيز «انساني است كه گوشت و خون دارد.» همين عبارت: انساني كه گوشت و خون دارد، عنوان فصل نخست «درد جاودانگي» است. اونامونو اين كتاب را اين‌طور آغاز مي‌كند: «يكي از نمايش‌نامه‌نويسان لاتين گفته است: من انسانم و هيچ‌چيز انساني با من بيگانه نيست. و من خوش‌تر دارم بگويم: من انسانم و هيچ انساني با من بيگانه نيست. زيرا در گوش من طنين صفت انساني مانند اسم معناي انسانيت مبهم و مشكوك است. نه انساني، نه انسانيت. نه اين صفت نسبي نه آن اسم معنا، بلكه اسم ذات انسان را برمي‌گزينم. انساني كه گوشت و خون دارد. انساني كه زاده مي‌شود، رنج مي‌برد و مي‌ميرد، علي‌الخصوص مي‌ميرد... ما با انساني سر و كار داريم كه گوشت و خون دارد... اين انسان عيني در عين حال ذهنيت و عينيت والاي تمام فلسفه‌هاست حال چه به مذاق فلاسفه خودرأي خوش آيد چه نيايد.»
كتاب مفصل «درد جاودانگي» چهارده فصل دارد به‌جز چندين مقدمه و پيشگفتار و يادداشت كه هر كدام از زوايايي به كتاب، آثار و زندگي و جهان‌بيني اونامونو پرداخته‌اند. بعد از فصل «انساني كه گوشت و خون دارد»‌كه درواقع چكيده‌اي است از ايده و تفكر اونامونو، فصلي با عنوان «نخستين منزل» مي‌آيد. در همان ابتداي اين فصل، نويسنده ايده بديعي را پيش مي‌كشد: «شايد به‌زعم عده‌اي تأملاتي كه در فصل پيشين بيان كردم، بيمارگونه باشد. بيمارگونه؟» بعد از همين جمله آغاز مي‌كند و بيماري را شرط لازم آنچه پيشرفت مي‌ناميم مي‌خواند. در ادامه ايده‌هاي خود در باب متافيزيك را شرح مي‌دهد. اينكه متافيزيك علم نيست، فلسفه است، يعني علمي است كه غايتش در خودش است.» فصل بعد تأملي است درباره «عطش جاودانگي». از گفته اسپينوزا مي‌آغازد كه «هر موجودي در تلاش ادامه خويش است و اين تلاش ذات متحقق اوست.» و از عطش بودن، عطش بيشتربودن مي‌گويد. «ماهيت كاتوليسيسم» ‌و «بي‌چارگي عقل» فصل‌هاي بعدي كتاب‌اند. در اين فصول اونامونو تفكراتش را در باب مسيحيت، انديشه معاد و رجعت مسيح به‌صراحت شرح مي‌دهد و بعد به هيوم- استاد بزرگ اصالت پديدار خردگرايانه- اشاره مي‌كند و مقاله «در باب جاودانگي روح» او. «مشكل بتوان تنها در پرتو نور عقل، جاودانگي روح را ثابت كرد.» و سرآخر به اين نتيجه مي‌رسد كه «عقل در ژرفاي بي‌پايان شك، با نوميدي دل، ديدار مي‌كند و از اين ديدار و در اين ويلِ جاودان ژرف، جاي پايي پديد مي‌آيد كه مي‌توان آشيانه‌اي براي تسلي ساخت. و چه آشيانه خطرناكي! بايد ديد.»‌ در فصل بعد، «ژرفناي بي‌پايان» نويسنده ايده خود را ادامه مي‌دهد و از ترس سخن مي‌گويد كه «همواره گويا آغاز خرد و فرزانگي است.» او معتقد است بايد از شيوه كساني كه مي‌كوشند به پيكر تسلي جامه‌اي از حقيقت عقلاني و منطقي بپوشانند دست شست و بر معاهده‌اي معروف به «معاهده نه جنگ و نه صلح» نيز چشم بست. «عشق، رنج، شفقت و تشخص‌يافتن»،‌ «از خدا تا به خدا»، «ايمان، اميد و خيرخواهي»، «دين، اساطير عالم بالا و بازگشت به خدا» ‌و «شالوده عمل» از ديگر فصل‌هاي اين كتاب هستند. اما يكي از فصل‌هاي خواندني كتاب، خاصه نزد اهل ادبيات فصل «دن‌كيشوت در تراژدي-كمدي امروز اروپا» است. «دن‌كيشوت در عصر ملال زندگي پديد نيامده است. منظور اوضاع و احوالي است كه اغلب صورت ترس از مكان به خود مي‌گيرد و در ميان مردم اين روزگار عجيب شايع است كه خانمان‌شان را رها مي‌كنند و سراسيمه از جايي به جاي ديگر مي‌گريزند و اين گريختن‌شان از علاقه‌اي نيست كه به فضاهاي تازه دارند بلكه از نفرتي است كه به فضاي نخستين داشتند.» دست‌آخر اونامونو كتاب خود را رساله‌اي در باب سرشت سوگناك زندگي انسان‌ها و ملت‌ها مي‌خواند و چنين رساله‌اش را تمام مي‌كند: «اميدوارم در زماني كه هنوز تراژدي ما روي صحنه است، در فاصله بين پرده‌ها، همديگر را ديدار كنيم و يكديگر را بشناسيم.» اما كتاب در نسخه فارسي همين جا خاتمه نمي‌يابد. دو مؤخره ديگر نيز در كتاب هست، يكي نوشته‌اي از ویلیام بارت با عنوان «چالشگري اونامونو با مرگ» و ديگري نقد و نظري از صالح حسيني، مترجم مطرح و استاد ادبيات انگليسي با عنوان «درد جاودانگي و ترجمه پهناور» كه بيش از هر چيز به ترجمه اين اثر سترگ پرداخته است و در پرانتزي هدف خود را از نوشتن اين مقاله و نوشته‌هاي ديگرش «تأكيد بر لزوم انس با ادب فارسي در ترجمه» دانسته است و به بهره‌وري شايسته خرمشاهي از تعابير و تركيبات پيشينيان سخن‌ساز در ترجمه «درد جاودانگي» اشاراتي كرده و نمونه‌هايي نيز آورده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.